ENG GEO

Search form

რევაზ ხულუზაური

The Euthyphro Dilemma and Divine Command Theory

11.04.2021

ევთიფროს დილემა გვხვდება პლატონის დიალოგში „ევთიფრო“, რომელშიც სოკრატე ეკითხება ევთიფროს: „ღვთისმოსავი ღმერთებს იმიტომ უყვართ, რომ ის ღვთისმოსავია, თუ იმიტომაა ღვთისმოსავი რომ ღმერთები უყვარს“ მიუხედავად იმისა, რომ იგი თავდაპირველად გამოიყენებოდა ძველ ბერძნებში, დილემას გავლენა მაინც აქვს თანამედროვე მონოთეისტურ რელიგიებზე. მიუხედავად იმისა, რომ თეისტები ამ დილემას „ყალბად“ თვლიან ეს დილემა მაინც ხდება თეოლოგიური და ფილოსოფიური განხილვების ობიექტი.

რელიგიური ადამიანის პასუხი კითხვაზე თუ რატომ არ უნდა ვიპაროთ, პასუხი არის ის, რომ ღმერთი გვიკრძალავს. ასევე თუ ვიკითხავთ რატომ უნდა გვიყვარდეს ჩვენი მეზობელი, ახლობელი და თუ რატომ უნდა გავიღოთ ფული ქველმოქმედებაში ამის პასუხადაც გაისმის იგივე - „იმიტომ რომ ღემრთი გვიბრძანებს“.

ეუთიფროს დილემა პირველად წამოიჭრა პლატონის „ევთიფროში“. დილემა მდგომარეოს შემდეგში: ღმერთი უბრძნებს რაიმე სწორს ადამიანებს, რაც რეალურად სწორია, თუ სწორია რადგან ღემრთი ბრძანებს ამას. თუ ღმერთი ბრძანებს რაიმეს, რადგან ეს სწორია, მაშინ ღმერთის ბრძანებები ვერ გახდის რაიმეს სწორად, რაც ობიექტურ ჭეშმარიტებას არ წარმოადგენს და მისი ბრძანებები მხოლოდ გვეუვნება იმას, თუ რა არის სწორი.

ღმერთი არ განსაზღვრავს კანონებს და წესებს, ის უბრალოდ გვიკითხავს ამ წესებს ჩვენ. ღმერთს არ შეუძლია გააკეთოს ყველაფერი, რომლებიც მისი კონტროლის ფარგლებს გარეთაა, რადგან მას არ შეუქმნია და ღმერთი არ არის საჭირო მორალურობისთვის. მორალურობა იარსებებს თუ ღმერთი არ იარსებებს და თუ ღმერთი შეწყვეტს არსებობას მორალი მაინც განაგრძობს არსებობას. არის კიდევ რაღაც ამის გარდა, რაც ღმერთს არ შეუქმნია რაც არის მორალი. თუ მორალის კანონები გვკარნახობს რომ ღმერთმა უნდა იმოქმედოს გარკვეულწილად ეს ღმერთს უძლურს გახდის. ასე რომ, ღმერთის ყოვლისშემძლეობა არის შეზღუდული და არ ჩანს საჭიროდ ჩვენი ცხოვრებისთვის, რადგან მორალი არსებობს ღმერთის გარეშეც.

მეორე დილემა შეიძლება იყოს ის, რომ რაღაცები არის კარგი რადგან ღმერთი ამბობს ამას, ეს მორალს ხდის ფარდობითს.

ამასთანავე, თუ დილემის მეორე მხარეს მივემხრობით, შეგვიძლია ვთქვათ რომ თუ რაღაც რასაც ღმერთი ამბობს არის სწორი, იმ არგუმენტით რომ ღმერთი ამბობს, მაშინ ნებისმიერი შემდეგი: მაგალითად, ბავშვების დახოცვა და ტაძრებისთვის ცეცხლის მოკიდება შეიძლება მორალურად გამართლებულად ჩავთვალოთ, მაგრამ თუ ამას მორალური თეორია იტყოდა მაშინ ეს იქნებოდა მცდარი და არამორალური. თეორეტიკოსების უმრავლესობა უარყოფს პირველ ნაწილს და მხარს უჭერს მეორეს, რომელიც ამბობს, რომ ღმერთის ბრძანება ხდის ყველაფერს მართალს, მაგრამ ისინი ამ შემთხვევაშიც დგებიან, რაც ხდება იმის მიზეზი, რომ ამ თეორიაზეც ბევრმა, მათ შორის თომას აკვინელმაც უარი განაცხადეს ღვთიური ბრძანების თეორიაზე.

საინტერესოა თავად აკვინელისთვის რა როლი აქვს ღმერთს, როცა საქმე ეხება ზნეობას. თომას აკვინელის აზრით, ღმერთის ბრძანებები არსებობს იმისთვის, რომ დაგვეხმარონ გავიგოთ რა არის სწორი და რა არასწორი და არა ის, რომ დავადგინოთ თუ რა არსი სწორი და რა არასწორი. აქვინელი ირჩევს ევთიფროს დილემის პირველ ვარიანტს.

ანი ქოჩლაძე

Positive injunction as a psychological strategy in natural law

10.04.2021

იმისათვის, რომ სწორად იქნას გააზრებული ის საკითხები, რაც ამ ბლოგში იქნება განხილული, აუცილებელია, განვმარტოთ ბუნებითი სამართლის ცნება. თომას აკვინელი გახლავთ ერთ-ერთი იმ ფილოსოფოსთაგანი, რომელიც საუბრობს ბუნებით სამართალზე და გვიზიარებს ამ თეორიის მისეულ გაგებას. უფრო კონკრეტულად, მისი აზრით,  ბუნებითი სამართალი ეს არის თეორია, რომელიც თავის თავში მოიაზრებს, რომ   ღმერთმა  სამყარო შექმნა  ბუნებითი კანონების მიხედვით. ეს კანონები არის წინასწარ პროგნოზირებადი და მიზანზე ორიენტირებული, რაც წარმოადგენს მთავარ საფუძველს, რომლის შედეგადაც  სიცოცხლე არის მდგრადი და ფუნქციონირებს შეუფერხებლად. როგორც მისი სიტყვებიდან ირკვევა, მთავარი როლი ბუნებითი სამართლის არსებობაში ღმერთს უჭირავს და მან მის მიერ შექმნილ თითოეულ ქმნილებას ჩაუნერგა ინტუიციური სურვილი იმისა, რაც მათთვისვე არის საუკეთესო.  ის ყველაფერი, რისი ძიებისთვისაც შეიქმნა ნებისმიერი ცოცხალი არსება ცნობილია სახელით - The basic goods.

The basic goods არის ის 7 რამ, რაც ყველა ცოცხალ ორგანიზმს სურს. პირველი არის სიცოცხლე და მასთან დაკავშირებული თვით გადარჩენის ინსტინქტი, რომელიც ადამიანებსა და ღმერთის სხვა ქმნილებებს თანდაყოლილი აქვთ, რაც გადარჩენისთვის მუდმივ ბრძოლაში გამოიხატება. სიცოცხლის მნიშვნელობას უფრო და უფრო ამტკიცებს ის ფაქტი, რომ შემდეგ ყველასთვის სასურველ/საჭირო პროცესს წარმოადგენს რეპროდუქცია, რაც ისევ და ისევ ახალი სიცოცხლის შექმნას გულისხმობს. ამისგან განსხვავებით, თომას აკვინელი გამოყოფს შთამომავლებისათვის განათლების მიცემას, მათ აღზრდას და მათთვის ცხოვრებისთვის აუცილებელი ინფორმაციის გაზიარებას. ეს ეხებათ როგორც ინდივიდებს, ისე ცხოველებსაც, რომლებმაც თავიანთ ნაშიერებს უნდა ასწავლონ თავდაცვა, ნადირობა და სხვა. ალბათ, ყველასგან გასაკვირად, ღმეთის ძიება ჩვენი ცხოვრების ყოველ ეტაპზე აკვინელის 7 Basic goods-ს შორის მეოთხე ადგილს იკავებს, მიუხედავად იმისა, რომ ის არის ყველაფრის საწყისი და მისი როლი ბუნებით სამართალში მთავარია. შემდეგი ეხმიანება ადამიანების, როგორც სოციალური ცხოველის იდეას და ამბობს, რომ ადამიანი ყოველთვის მიისწრაფვის საზოგადოებაში/სხვებთან ერთად ცხოვრებისაკენ. საბოლოოდ, აკვინელი ამ სიას ასრულებს ძალადობისა და იგნორირებისგან  თავის არიდებაზე საუბრით.

თუმცა მთავარია ის, თუ როგორ ხდება ბუნებითი სამართლის ამ 7 Basic goods-ის წარმოჩენა საზოგადოებისათვის. ერთი შეხედვით ის საკმაოდ მარტივ “მითითებებს” იძლევა, თუმცა თუ სიღრმისეულად დავუფიქრდებით ამ მიდგომას, მივხვდებით, რომ ეს ერთგვარი ფსიქოლოგიური სტრატეგიაა, რომელიც დღესაც საკმაოდ კარგად მოქმედებს ადამიანებზე. 

ამის უკეთ გასაგებად, განვიხილოთ სიცოცხლე. ბუნებით სამართალის “სლოგანი”, სიცოცხლეზე საუბრისას არ არის ისეთი ხისტი და მკაცრი, როგორიცაა ფრაზა “არ მოკლა !”. ამგვარი ამკრძალავი ხასიათის გამონათქვამები, ხშირად ადამიანებში პროტესტის გრძნობას იწვევს, რაც ხელს უშლის ამ მესიჯის დადებითი კონტექსტით გავრცელებას. ამიტომაც, ბუნებითი სამართალი, ცდილობს საზოგადოებამდე მსგავსი გზავნილი პოზიტიური აკრძალვის მეშვეობით მიიტანოს და მიუთითოს მას სიცოცხლის ხელშეწყობისკენ/წახალისებისკენ. ასეთივე მიდგომაა მაგალითად რეპროდუქციასთან დაკავშირებით: ბუნებითი სამართალი ამბობს, რომ  ხელი უნდა შევუწყოთ ახლის წარმოშობას და არ მიგვითითებს მკაცრად იმისკენ, რომ არ უნდა შევუშალოთ ხელი/დავაბრკოლოთ რეპროდუქცია.  ამდაგვარი მიდგომა საზოგადოებისგან უფრო მეტ მხარდამჭერს ითვალისწინებს, რადგან  ადამიანებისათვის და ალბათ ახლა მკითხველისთვისაც, ზემოხსენებული მითითებები, უფრო მეტად მისაღებია, ვიდრე ამკრძალავი, მკაცრი ფრაზები, რომელებიც რეალურად იდენტურ შინაარს ატარებს.

შესაბამისად, Basic Goods არის ის საწყისი წერტილი, რომლისგანაც წარმოიშობა და აქტიურდება ბუნებითი სამართლის თეორია. ის ქმნის ისეთ მიდგომებს, რომელიც სოციუმში აჩენს სურვილს მუდმივად მიისწრაფვოდნენ ამ 7 მნიშვნელოვანი “პრინციპისაკენ”, რომლებიც როგორც ზემოთ ვახსენე ღმერთმა იმიტომ შექმნა, რომ ისინი მისი ქმნილებებისთვისვე არის საუკეთესო. თუმცა, მთავარი რაც თომას აკვინელის მიდგომიდან ნათლად ჩანს არის ის, რომ ნებისმიერ აკრძალვას შეგვიძლია მივცეთ იმგვარი ფორმულირება, რომელიც საზოგადოებაში არა პროტესტს და უარყოფას, არამედ მათ მხარდაჭერას და გაზიარებას გამოიწვევს და სწორედ ასე მუშაობს ბუნებითი სამართლის თეორიაც. 

 

მარიამ ზაუტაშვილი

Homo novus –Divine mind

10.04.2021

“The chief and ultimate law is the mind of god compelling or forbidding all things by reason”.

მარკუს ტულიოს ციცერონის სახელი მჭერმეტყველებასა და ნოვაციასთან ასოცირდება. ძველი რომაელი საზოგადოებისთვის უცხო იყო ის იდეოლოგია, რომელსაც ციცერონი თავის ნაშრომებში გადმოსცემდა. მისი მტკიცებით, სამართალი ბუნების მიერ დადგენილ უცვლელ ზნეობასა და კანონს ემყარება. მოაზროვნის ბუნებით- სამართლებრივი მოძღვრება განიცდიდა პლატონის, არისტოტელესა და ზოგიერთი სტოელის გავლენას. ეს გავლენა განსაკუთრებით იგრძნობა სამართლიანობის არსის დადგენისას, როდესაც ციცერონი აღნიშნავს, რომ „სამართლიანობა თითოეულს აძლევს იმას, რაც მას ეკუთვნის და ინარჩუნებს თანასწორობას ადამიანებს შორის“.
ციცერონს ეკუთვნის ნაშრომი „კანონების შესახებ“, რომელშიც იგი დიალოგის საშუალებით გვაზიარებს თავის შეხედულებას ჭეშმარიტ, ბუნებით კანონებზე. ნაშრომის მეორე წიგნში ავტორს შემოაქვს ბუნებითი სამართლის ცნება: „ჭეშმარიტი კანონი ბუნების შესაბამისი, გონიერი, მუდმივი და მყარი დებულებაა, რომელიც ვრცელდება ყველა ადამიანზე.ასეთი კანონის სრული ან ნაწილობრივი აკრძალვა ცოდვაა. ღმერთია ამ კანონის შემოქმედი, მისი აღმსრულებელი და მოსამართლე“. დიალოგის დასაწყისში მარკუსი ძმას მიმართავს და აფრთხილებს, რომ სანამ ისინი ინდივიდუალურ კანონებს მიუახლოვდებიან, მათ უნდა იმსჯელონ ბუნებით კანონზე, რომლის შესაბამისადაც უნდა არსებობდეს ყველა სხვა ნორმა. როგორც ჩანს, ციცერონისთვის უპირობოდ ჭეშმარიტია კანონი, რომელიც ბუნებასთან ჰარმონიაშია. ჩემთვის განსაკუთრებით საინტერესოა დიალოგის ის ნაწილი, სადაც ავტორი ერთმანეთისგან განასხვავებს ლეგალიზმსა (ფაქტობრივ, ადამიანის მიერ დაწერილ კანონს) და ბუნებით კანონს, რომელსაც იგი მარადიულ სიბრძნეს უწოდებს. ციცერონი ამტკიცებს, რომ ბუნებით კანონს კოდიფიცირება არ სჭირდება და რომ იგი, თავისი არსით, ყველა სხვა წერილობით დოკუმენტზე მაღლა დგას. იგი ცდილობს გვიჩვენოს, რომ „კანონი ადამიანიდან არ იწყება“. სიტყვების ეს ფორმულირება უცნაურია, თუმცა ვფიქრობ, მას კონკრეტული ახსნა ნამდვილად მოეძებნება. დიალოგის ზემოთხსენებულ ნაწილში, მარკუსი ძმასთან საუბრისას გამოკვეთს, რომ უმაღლესი კანონი- ღვთიური გონებაა, რომელიც შემდგომ განსხეულდება ბრძენ ადამიანში. ადამიანი შექმნა მასზე უფრო მაღალმა ძალამ და მასში დატოვა „ნაპერწკალი“, რომელიც ადამიანს ღმერთთან აკავშირებს და ამ კავშირის წყალობით, ადამიანის გონება ღვთიურს უნდა ემსგავსოს. გამოდის, რომ მისთვის ადამიანები უმაღლესი სიბრძნის „იარაღებს“ წარმოადგენენ, რომლებიც განაგებენ დედამიწას და ვალდებულნი არიან შესაბამისი კანონებით გაავრცელონ სიკეთე და აკრძალონ ბოროტება. მარკუსის უმცროსი ძმა, კვინტუსი, მოაზროვნის ამ იდეას პასუხობს: „ გეთანხმები, ძმაო. რაც ჭეშმარიტი და მარადიულია, ის წერილობით დოკუმენტებში არ იქმნება". "It did not begin to be a law precisely when it was written, but when it arose.“
ციცერონისთვის კანონი არაა წესდებებისა და რეგულაციების წერილობითი ნუსხა, არამედ იგი ღვთაებრივი გონისგან ბოძებული წესია, რომელიც ადამიანის გამოცდილების განუყოფელ ნაწილად იქცევა.
გამოვარჩევ დიალოგის კიდევ ერთ ნაწილს, სადაც ციცერონი წამოჭრის აზრს, რომ ქალაქი, რომელსაც კანონი არ გააჩნია, ფაქტობრივად საერთოდ არ არსებობს. ამის საფუძველზე იგი მიდის დასკვნამდე, რომ კანონი სხვა ყველაფერზე მაღლა დგას- „it is necessary that law be recognized to be among the best things“. მარკუსის ამ სიტყვების საფუძველზე ნათლად ჩანს, რომ მისთვის კანონი სხვა ყველაფრის არსებობის საფუძველია, ქალაქის არსებობის განმაპირობებელია. მარკუსის ამ შეხედულებას, როგორც მთელი დიალოგის განმავლობაში, კვინტუსი სრულებით იზიარებს.
Საბოლოოდ, შეიძლება ითქვას, რომ ციცერონი სამართლის არსს ჭვრეტდა გონებაში. იგი კატეგორიულად აცხადებდა, რომ თუ სახელმწიფოში მოქმედი კანონები ეწინააღმდეგებიან სამართლიანობას, მაშინ ისინი არ წარმოადგენენ კანონებს. Ვფიქრობ, მოცემული დიალოგის ანალიზის საფუძველზე ცალსახაა ის ფაქტი, რომ ციცერონი თავისი იდეებით დროს უსწრებდა. Მის ნაშრომებში გადმოცემულმა სამართლებრივმა და პოლიტიკურმა იდეოლოგიამ მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია შემდგომ, თანამედროვე სამართლებრივი პრინციპების ჩამოყალიბებაში. გასაკვირი არაა, რომ მას სწორედ homo novus-ს, “ახალ ადამიანს” უწოდებდნენ.

შიო ბერიძე

პრაქტიკული სიბრძნე სიქველის ეთიკაში

10.04.2021

განსხვავებით სხვა ეთიკური თეორიებისა, როგორებიცაა, მაგალითად, დეონტოლოგია და კონსეკვენციალიზმი, რომლებიც მნიშვნელობას ქმედებასა და შედეგს ანიჭებს, სიქველის ეთიკა მთავარ აქცენტს ინდივიდის შინაგან ასპექტსა და ხასიათზე აკეთებს, კერძოდ, მორალურ ღირებულებებსა და სიქველეზე. იმ შემთხვევაში, თუ დეონტოლოგია ქმედებას მორალური წესების მიხედვით აფასებს, ხოლო კონსეკვენციალიზმის შემადგენელი უტილიტარიზმი შედეგის სიკეთისმომტანობაზე, სიქველის ეთიკის მიმდევარი კარგ ქმედებად სხვა ადამიანის დახმარებას, სიკეთის, გულწრფელობისა და სიქველის გამოჩენას მოიაზრებს.

სიქველის ეთიკა შედგება ორი კონცეფციისგან, კერძოდ, სიქველისა და პრაქტიკული სიბრძნისგან.

თვითონ სიქველე არის ის, რაც ადამიანს კარგი თვისებების მქონედ წარმოაჩენს. ასეთი ადამიანი მორალთან ჰარმონიაშია. სიქველის ეთიკის ღირებულებებად შეგვიძლია სხვადასხვა რამ დავასახელოთ, მაგალითად: ემპათია, სითამამე, გულუხვობა, გულწრფელობა და ა. შ.

თუმცა შესაძლებელია, რომ სწორედ აღნიშნული ღირებულებების გამალებულმა დაცვამ გამოიწვიოს არასწორი მორალური გადაწყვეტილების მიღება სიქველის ეთიკასთან მიმართებით და ადამიანმა სიქველის მაქსიმალურ პოტენციალს ვერ მიაღწიოს იმ შემთხვევაში, თუ არ ექნება მორალური, პრაქტიკული სიბრძნე, რომელსაც მეორენაირად მოიხსენიებენ, როგორც “phronesis”. ეს ნათლად გამოიხატება ტყუილის მაგალითზე. როგორც უკვე ვახსენეთ, დეონტოლოგია სიქველის ეთიკისგან განსხვავდება, იგი ორიენტირებულია მხოლოდ ქმედებაზე, შესაბამისად, თვითონ ტყუილს, როგორც ქმედებას, განურჩევლად მიზნისა და კონტექსტისა აღიქვამს გაუმართლებლად, ხოლო სიქველის ეთიკა, მართალია, ადამიანს, ერთი მხრივ, მოუწოდებს, რომ იყოს გულწრფელი, თუმცა ამის დაცვამ შესაძლოა ხელყოს სხვა სიქველიდან გამომდინარე ღირებულება, კერძოდ, ისეთი ტყუილის თქმისას, როდესაც მიზანი წარმოადგენს უსიამოვნო სიმართლის დამალვით სხვისი ტკივილის მიყენებისგან დაცვას. ამ შემთხვევაში სიქველის ეთიკა მიზანშეწონილად მიიჩნევს ტყუილის თქმას კეთილმოსურნეობის გათვალისწინებით, რათა აცილებული იყოს სხვა ადამიანის ემოციური გრძნობების ხელყოფა. ამის გარდა, სიქველის ეთიკის ერთ-ერთი გავრცელებული ღირებულება - სითამამე ასევე შესაძლებელია გახდეს მორალურად გაუმართლებელი შედეგის გამომწვევი მიზეზი, თუ აღნიშნული გადამეტებით იარსებებს, მაგალითად, კრიმინალური ბუნების ადამიანში, რომლისთვისაც სამომავლო დანაშაულებისთვის ხელშემწყობი თვისება გახდება იგი. სწორედ ამიტომ სიქველის ეთიკაში არსებობს პრაქტიკული სიბრძნის კონცეფცია, რომლის თანახმადაც ადამიანს ცხოვრებაში, დროის მსვლელობასთან ერთად და გამოცდილებებისა და ცოდნის დაგროვების პარალელურად უჩნდება უნარი, რომ უფრო ეფექტურად, სწორად შეაფასოს სიტუაციები და მორალურად გამართლებული გადაწყვეტილება მიიღოს. აქედან გამომდინარე, ბავშვი, რა თქმა უნდა, გამოცდილების ნაკლებობის გამო მოსალოდნელია, რომ უფრო მეტ შეცდომას დაუშვებს, ვიდრე ზრდასრული ადამიანი, რომელიც პრაქტიკული სიბრძნის საშუალებით შეძლებს, ყურადღება გაამახვილოს სიტუაციის შედარებით რელევანტურ და მნიშვნელოვან დეტალებზე, გადაახარისხოს ღირებულებები და შეუსაბამოს ისინი სპეციფიკურ და ინდივიდუალურ შემთხვევებს იმდაგვარად, რომ საბოლოოდ მიიღოს მორალურად და სიქველის ეთიკურად სწორი არჩევანი.

აქედან გამომდინარე, სიქველის ეთიკა არის მთლიანად სიქველეზე დაფუძნებული ეთიკა, რომელიც ხასიათდება მაღალი მორალური სტანდარტებით. მის მიერ მოცული ისეთი ღირებულებები, რომლებიც, ერთი შეხედვით, უვნებელი და მორალურად კარგი ხასიათის მატარებლად შეიძლება მოგვეჩვენოს, ზოგიერთ შემთხვევაში შეიძლება რეალურად წარმოადგენდეს არასწორი გადაწყვეტილებისა თუ ცუდი, მოცემული ეთიკისთვის შეუსაბამო, შედეგის გამომწვევი მიზეზები, რომლის მაგალითებიც ზემოთ უკვე მოვიყვანე.

ელენე მახარაძე

ტელოსის ტელოსი - “შესაფერისი რეაგირება”

10.04.2021

კაცობრიობის გამოცდილებაზე დაყრდნობით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ სამყაროში ყველაფერი სრულყოფილებისკენ ისწრაფვის, ამავე მცდელობით არისტოტელეც ტელეოლოგიური მოძღვრებით თანმიმდევრული მსჯელობით მიზნად ისახავს ახსნას ადამიანური ბუნების საზრისი და შესაბამსიად, ეს უკანაკსნელი დაუქვემდებაროს გარკვეულ კანონზომიერებებს, რაც ინდივიდს მორალურ გადაწყვეტილებათა მიღებაში და ჭეშმარიტების ზიარებაში დაეხამრება. ტელეოლოგიური მოძღვრების თანახმად, ყველა ობიექტს აქვს თავისი დანიშულება - “ტელოსი” რომლის სწორედ, მიზანმიმართულად სისრულეშიც მოყვანა განსაზღვრავს მის სიკარგეს. აქედან კი თავისთავად გამომდინარეობს ის, რომ თუ რაიმე ემსახურება საკუთარ დანიშნულებას ის შეგვიძლია მივიჩნიოთ “კარგად”. ამ კანონზომიერებას თავის მხრივ, რაციონალური ადამიანიც ექვემდებარება, რამდენადაც, მასაც გააჩნია საზრისი. სწორედ ამგვარად მჯელობისას, დანამდვილებით შეიძლება ითქვას ისიც, რომ  გონიერმა ადამიანმაც ამქვეყნიურ ყოფაში საკუთარი ქმედება უნდა შეუთანხმოს მორალს და ამ გზით ამოიცნოს საკუთარი "ტელოსი", რომელიც მას სრულყოფის გზაზე დააყენებს. საინტერესოა, სწორედ ინდივიდის თვითგამორკვევის გზა რას გულისხმობს, რამდენადაც არისტოტელეც არ გვთავაზობს მკაფიოდ ჩამოყალიბებულ კოდიფიცირებულ მორალურ კოდექს ან რაიმე კონკრეტულ ფორმულირება, როგორ შეიძლება პიროვნებამ შეიცნოს საკუთარი საზრისი და შესაბამიასად, მიიღოს ეთიკური გადაწყვეტილება... 

როდესაც ვსაუბრობთ ადამიანზე, მისი პოტენციალის განსაზღვრისას აუცილებელია მხედველობაში მივიღოთ გონიერება, რამდენადაც სწორედ ეს ნიშან-თვისება გამოარჩევს მას გარე სამყაროსგან. თუმცა ამ მსჯელობის ფარგლებში, ერთი შეხედვით ყოველივე ეს დამაბეველადაც შეიძლება ჟღერდეს, რამდენადაც რაციონალურობა ადამიანის საზრისს მეტად კომპლექსურს ხდის. ერთი მხრივ, ეს უკანასკნელი განუსაზღვრელ უპირატესობას ანიჭებს, თუმცა ამავდროულად მკვეთრადაც ზღუდავს და მეტ საზრუნავს აძლევს, რამეთუ აკისრებს მორალურ და ეთიკურ პასუხისმგებლობას და რა გასაკვირია, რომ თვითშემეცნების გზაზე მდგარ ინდივიდს განსაკუთრებული გამოწვევბის წინაშე აყენებს. 

გასათვალისწინებელია, რომ რაციონალური ადამიანი მკვეთრად შეზღუდულია და მეტიც, ის, თუ როგორ გამოავლენს ინდივიდი საკუთარ პოტენციალს დამოკიდებულია გარემო პირობებზე, სოციუმსა და იმ ყოფაზე, რომელშიც იგი თავისდაუნებურად დაბადებიდანვე ხვდება. აქედან გამომდნარე, ინდივიდი უნდა განვიხილოთ არა როგორც ცალკე მდგომი, არამედ როგორც საზოგადოების წევრი, სოციალური ცხოველი. სამყაროს მრავალფეროვნებისა და უნიკალურობისგან გამომდინარე კი, ცხადია, რომ ეთიკური იდეალის მიღწევაც ყველასთვის განსხვავებული გზის გავლას მოითხოვს. შესაბამისად, იმისათვის, რომ კარგი ცხოვრებით იცხოვრო ითვლება, რომ გჭირდება შესაბამისი საარსებო გარემო. ამ გარემოში რეალიზებისთვის, რომელიც აბსოლუტურად განსხვადება თითოეული ინდივიდისთვის, შეუძლებელია ადამიანს ჰქონდეს მორალურ გადაწყვეტილებათა ჩამონათვალი, რომელიც ყველას მოერგება, კერძოდ ის, თუ როგორ უნდა მოიქცეს იგი ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში იმისათვის, რომ “გაამართლოს” საკუთარი დანიშნულება. ამდენად, იდეოლოგია გვთავაზობს არა რაიმე ერთმნიშვნელოვან გამოსავალს, არამედ ის გადაწყვეტილების მიღებას ცალკეულ შემთხვევაში ადამიანის გონიერებას - კრიტიკულ განსჯას მიანდობს. 

მაშინ ჩნდება კითხვა, მაინც რითი უნდა იხელმძღვანელოს მაძიებელმა გონებამ, რომ ცალკეულ შემთხვევბში სწორი გადაწყვეტილება მიიღოს. სწორედ აქ შემოდის ფუნდამენტი იმისა, თუ რასაც ეფუძნება არისტოტელეს ფილოსოფია. ამოსავალი წერტილი კი ის არის, რომ თითოეული ქმედებისას ინდივიდმა უნდა გამოიჩინოს სიქველე და სათნოება. სიქველე და სათნოება, არა როგორც ღირებულება, გრძნობა, ემოცია და სხვ. არამედ როგორც შესაბამისი რეაგირება ზემოჩამოთვლითან. ეს “მიდრეკილება” კი ყოველ ადამიანშია ბუნებრივად, განურჩევლად იმისა, თუ რა სოციუმშია. შესაბამისად, კი შეიძლება სიკარგე იყოს ფარდობითი, რამდენადაც ყველა საკუთარ პოტენციალს მხოლოდ იმის მიხედვით ავლენს თუ რა გარემოშია დააქედან გამომდინარე რეალიზდდება სხვადასხვაგვარად, თუმცა მიუხედავად ამისა, ეს არ აბრკოლებს მას საკუთარი საზრისი ამოიცნოს, რადგან ის რითიც მან უნდა იხელმძღვანელოს, სათნოება და სიქველე აბსოლუტურია და ამდენად, ზოგადსაკაცობრიო. რაციონალური ადამიანი კი სიკეთისა და სათნოების პირობებში  მიიჩნევა, რომ შეძლებს მორალურ-ეთიკურად სწორი გადაწყვეტილებების მიღებას. ეს უკანაკსნელი კი, რა თქმა უნდა, თავისი არსით მოიაზრებს იმას, რომ ადამიანი დაადგება სრულყოფის გზას და შესაბამისად, გამოიმუშავებს ერთგვარ “ტაკტიკას”, ჩვევას, შესაფერისი რეაგირება მოახხდინოს. ამრიგად, ტელოსი ყველა ადამიანისთვის საერთო არ არის, თითოეული ადამიანი განსხვავებული გამოწვევის წინაშე დგას, საერთოა მორალური სახელმძღვანელო, ერთგვარი კომპასი, რომელიც რაციონალური და კოგნიტური უნარების გამოყენებისას, სიქველისა და სათნოების პირობებში საკუთარ ტელოს ამოიცნობს და ამ უკანასკნელს სწორ, მიზანმიმართულ და თანმიმდევრულ დანიშნულებას მოუძებნის, ამ გზით კი ის სრულყოფის გზას დაადგება.

რატი აბუსერიძე

პირველადი და მეორეული მცნებები

10.04.2021

 Თომას აკვინელი არის შუა საუკუნეების ერთერთი გამოჩენილი ფილოსოფოსი და ბუნებითი სამართლის თეორიის ავტორი. Აკვინელის თქმით ყველაფერი შექმნილია ღმერთის მიერ, მათ შორიც წესრიგიც. Ღმერთმა ყველაფერი ამ ქვეყნად “დააპროგრამა” გარკვეული მიზნისკენ სწრაფვის სურვილით, რომელიც არსებობს არა მარტო ადამიანში არამედ ყველა სხვა ცოცხალ თუ არაცოცხალ ქმნილებაში. Ბუნებითი კანონების თეორიის მიხედვით არსებობს 2 სახის მცნება, პირველადი და მეორეული. Პირველადი მცნებები არის ზოგადი სახის სახელმძღვანელო პრინციპი, რომელის ყველასთვის აუცილებელი და აბსოლუტურია, მაგალითად: შეეცადეთ აკეთოთ კარგი საქმეები და აირიდოთ თავიდან ბოროტება, დავიცვათ და შევინარჩუნოთ ადამიანის სიცოცხლე, გავაჩინოთ და განათლება მივცეთ მომავალ თაობას, თაყვანი უნდა ვცეთ ღმერთს და უნდა ვიყოთ საზოგადოების ნაწილი. Ეს არის იმ პრინციპების ჩამონათვალი, რომელსაც აკვინელი პირველად მცნებებს უწოდებს, რომელიც არის სხვა კანონებთან შედარებით უზენაესი და რომელსაც უნდა დაექვემდებაროს სხვა კანონები, რომელსაც აკვინელი მეორეულ მცნებებს უწოდებს. Მეორეული მცნებები შეიძლება იყოს როგორც, პირველადი მცნებებიდან გამომდინარე მორალური კანონები, როგორიცაა მაგალითად მკვლელობის აკრძალვა, რაც პირდაპირ გამომიდნარეობს პირველადი მცნებიდან, რომელიც მოგვიწოდებს სიცოცხლის დაცვისა და შენარჩუნებისაკენ, ასევე ისეთი მოწესრიგებები, რაც უმნიშვნელოვანესია ადამიანთა ყოველდღიური თანაცხოვრებისთვის. Მაგალითისთვის ავტობანზე მანქანების მიერ მაქსიმალურად განვითარებული სიჩქარის რეგულირება და სხვა მსგავსი მოწესრიგებები, რომლებიც არ მომდინარეობს ჩვენი როგორც ინდივიდების რაციონალიდან, არამედ აწესებს სხვა ადამიანთა მიერ შექმნილი ორგანოები, როგორიცაა მაგალითად სახელმწიფო. Აკვინელი ამბობს, რომ ადამიანი ან შესაბამისი ავტორიტეტი შეიძლება შეცდეს მეორეული მცნების სისწორეში, რაც მისი აზრით სრულიად მოსალოდნელი რამაა, შესაბამისად ყოველთვის არ არის მორალური ამ მეორეულ მცნებებს დავემორჩილოთ, კერძოდ კი იმ შემთხვევებში როდესაც ის ეწინააღმდეგება რაციონალურობას ან ეწინააღმდეგება რომელიმე პირველად მცნებას. Თუ სახელმწიფოს მოუნდება შექმნას ისეთი კანონი, რომელიც ადამიანებს კონკრეტულ ქმედებებს შეუზღუდავს რაიმე სუბიექტური მოსაზრების გამო, მაშინ ეს კანონი იქნება ირაციონალური და ადამიანს არ ექნება ვალდებულება, რომ ამ კანონს დაემორჩილოს. Ეს პრინციპი უფრო ადვილი გასაგები რომ გავხადოთ, უმჯებოსია მოვიყვანოთ რაიმე სახის მაგალითი. Თუ რომელიმე ქვეყნის ხელისუფალი, რომელსაც აქვს ლეგიტიმაცია, რომ გამოსცეს კანონები გადაწყვეტს, რომ სათვალიანმა ხალხმა ვეღარ უნდა მიიღოს არჩევნებში მონაწილეობა, ეს ბუნებითი სამართლის თეორიისთვის მიუღებელი იქნება ვინაიდან ეს განსხვავება არის ირაციონალური. Ის არ არის გამოყვანილი რაიმე ობიექტური მოცემულობიდან და არის დამყარებული თვითნებურად შექმნილ განსხვავებაზე. Აკვინელი ასეთ შეცდომას მიაწერს აშკარა სიკეთესა და რეალურ სიკეთს შორის განსხვავების კონკრეტულ შემთვევაში ვერ დანახვას. Აშკარა სიკეთე არის ცნება, როდესც რაღაც ქმედება კონკრეტულ შემთხვევაში ჩანს მორალური და სიკეთის მომტანი, თუმცა რეალურად არ არის .  აკვინელი ფიქრობს, რომ პირველადი მცნებებისგან განსხვავებით, რომელიც არის ობიექტური მოცემულობა და ყველა ადამიანისთვის არის საერთო, მეორეული მცნებები შეიძლება კონკრეტულ საზოგადოებებზე იყოს მორგებული და შესაბამისად სხვადასხვა ადგილას განსხვავებული მეორეული მცნებები გვქონდეს.  Აკვინელი ამბობს, რომ ჩვენი ქმედებები არის შინაგანი შესაბამისად, მნიშვნელობას ანიჭებს განზრახვის ელემენტს. Ადამიანს ქმედებასთან ერთად ამ ქმედების განხორციელების განზრახვაც უნდა ჰქონდეს, რომ ეს ქმედება მორალურად ჩაითვალოს. Თუ მაგალითად ადამიანი მეორე ადამიანს ეხმარება ოღონდ არა იმ განზრახვით, რომ ჭეშმარიტად მისი დახმარება სურს, არამედ იმიტომ, რომ აქვს რაიმე სხვა ფარული მოტივი, რომელიც ამ ადამიანის დახმარებას არ მოიაზრებს, მაშინ ეს დახმარება სიკეთედ და შესაბამისად მორალურ საქციელად ვერ ჩაითვლება. 

       Საბოლოოდ, რომ შევაჯამოთ ბუნებითი სამართლის თეორიის მიხედვით არსებობს პირვლადი ობიექტური მცნებები და მასზე დამოკიდებული მეორეული მცნებები, რომელიც პირველადისგან გამომდინარეობს და მხოლოდ მაშინ აქვს ძალა თუ რომელიმე პირველად მცნებას არ ეწინააღმდეგება.

 

ვახტანგი ფაცაცია

ბუნებითი სამართალი და ღმერთი

10.04.2021

საზოგადოების თითოეული წევრი ყოველთვის ხელმძღვანელობდა და ხელმძღვანელობს წესებით. მოცემული წესები არ არის აუცილებელი, რომ იყოს კოდიფიცირებული და ვინმეს მიერ დაწერილი. არც ის არის აუცილებელი, რომ ეს წესი უნივერსალური იყოს, რადგან ინდვიდები განვსხვავდებით ერთმანეთისაგან და გვაქვს სხვადასხვა შინაარსის ღირებულება. სწორედ აქედან გამომდინარე საზოგადოების არც თუ ისე მცირე ნაწილი და თავდაპირველად აბსოლუტური უმრავლესობა, როდესაც ვერ ხსნიდა კონკრეტულ მოვლენებს, მას მიაწერდა გარკვეულ ზებუნებრივ ძალებს. ვფიქრობ, აქედან გამომდინარე შეიქმნა ღმერთის იდეა და მისი ყოვლის შემძლეობის. მოცემული იდეა კავშირშია ბუნებით სამართალთან, რადგან ბუნებითი სამართლის ფუძემდებლური პრინციპი არის ის, რომ ღმერთმა თანდაყოლილად მისცა ადამიანს უნარი გაარჩიოს კარგი და ცუდი.

მოცემული იდეა ერთი შეხედვით ძალიან კარგია და უპრობლემოა, მაგრამ რა ხდება მაშინ როდესაც საქმე საკითხის მიმართ კრიტიკულ აღქმას ეხება. ფილოსოფიის ძირითადი აზრი არის ის, რომ გაჩნდეს რაც შეიძლება ბევრი კითხვისნიშანი და ამ კითხვებზე გაეცეს ლოგიკური და თანმიმდევრული პასუხები. ეს ხდება მაშინ, როდესაც ადამიანს არ სჯერა ღმერთის. რატომ უნდა დაიჯეროს მან ის, რომ ღმერთმა განსაზღვრა თუ რა არის კარგი და მან სწორედ იმას უწოდა კარგი, რაც რეალურადაც ასეა. ადამიანისთვის, რომელსაც მსგავსი სახის რწმენა აქვს, ადვილია მისდიოს ბუნებითი სამართლის წესებს, მაგრამ რთულია, როდესაც საქმე ეხება ღმერთის არსებობაში დაეჭვებულ ადამიანს. მოცემული საკითხი არის ერთ-ერთი პრობლემური საკითხი, რომელზეც კონკრეტული პასუხები არ არსებობს არც ბუნებითი სამართლის ფარგლებში. ვფიქრობ, რომ უფრო კონკრეტული და არაბუნდოვანი ცნებების ფარგლებში უკეთესად შეიძლება აიხსნას ის, რასაც ბუნებითი სამართალი მიაწერს ზებუნებრივ ძალას. თუ ზებუნებრივმა ძალამ შექმნა ის, რაც ობიექტურად ჭეშმარიტია, თავად ამ ძალას საიდან გააჩნია ის უნარი, რომ შექმნას მსგავსი ობიექტური ჭეშმარიტებები.

მოცემული იდეოლოგიის ფარგლებში არსებობს რამდენიმე ძირითადი პრინციპი, რასაც იგი უშუალოდ ეფუძნება. ეს პრინციპებია: 1. სიცოცხლე 2. გამრავლება 3. განათლება 4. ღმერთის ძიება 5. საზოგადოებაში ცხოვრება. მოცემული პრინციპები ერთი შეხედვით ის პრინციპებია, რომლებსაც ყველა ვთვლით, რომ უნდა იყოს ცხოვრებაში დაფუძნებული. მაგალითად, სიცოცხლის იდეიდან გამომდინარე, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ჩვენი სიცოცხლე მნიშვნელოვანია, ჩვენ ადამიანები ვგავართ ერთმანეთს და შესაბამისად სხვა ადამიანების სიცოცხლეც მნიშვნელოვანია. სწორედ ამ ლოგიკური ჯაჭვიდან გამომდინარე მივდივართ იქამდე, რომ სხვა ადამიანის მოკვლა აკრძალულია. Მსგავსადაა შესაძლებელი ნებისმიერი პრინციპიდან გამოვიდეთ და დავადგინოთ წესები, რომლებიც ბუნებითი სამართლის წესებადაა აღქმული. აქ ერთი პრობლემა არის ის, რომ თუ ადამიანს ღმერთის არსებობის არ წამს, შესაბამისად იგი არც ამ პრინციპებს არ იზიარებს. სწორედ მსგავს კრიტიკას ემსახურება დევიდ ჰიუმის მოსაზრება, რომ სიცოცხლისაკენ მისწრაფება შეიძლება იყოს ასევე ცუდი შედეგების გამომწვევი. მაგალითად მოკლა სხვა ადამიანი იმისათვის რომ გადაირჩინო თავი. ან თუნდაც რეპროდუქციისაკენ მისწრაფება შეიძლება ცუდ შედეგებსაც გვაძლევდეს, რადგან ადამიანები ამას იყენებენ ცუდად და ახორციელებენ სხვადასხვა ამორალურ ქმედებას, როგორიცაა სექსუალური ძალადობა.

მნიშვნელოვანია ასევე აღინიშნოს ბუნებითი სამართლის დადებითი მხარეც, რომელიც თავისი შინაარსით ნებისმიერი სახის უმართლობას ეწინააღმდეგება. მაგალითად პრინციპი, რომ მნიშვნელოვანია განათლება უკავშირდება პროგრესს და მისი ინტერპრეტირება ვერ მოხერხდება უარყოფით კონტექსტში. ასევე, როგორც უკვე აღვნიშნე, სიცოცხლის დაცვის პრინციპიდან გამომდინარე მივდივართ იმ წესამდე, რომ აკრძალულია ადამიანის მოკლვა. საბოლოოდ, შეიძლება ითქვას, რომ ბუნებითი სამართალი თავისი შინაარსით გარკვეულ ობიექტურ ჭეშმარიტებებს აღწერს, მაგრამ პრობლემებს აქაც ვაწყდებით.

ზურაბ გადელია

ბუნებითი სამართალი და სიკვდილით დასჯა

10.04.2021

       ბუნებითი სამარათალი არის ძალიან  მნიშვნელოვანი სახე სამართლებრივი ფილოსოფიის.   მის ერთ-ერთ მთავარ ფიგურად , არისტოტელესა და პლატონთან ერთად , ითვლება შუა საუკუნეების კათოლიკე ფილოსოფოსი - თომა აკვინელი. მან განავითარა ეს მოძღვრება და განავრცო მისი არსი.  მისი აზრით რაღაც არის კარგ თუ იგი ასრულებს საკუთარ ფუნქციას.   აღნიშნულ სამართალში მორალი ყველაზე მნიშვნელოვანი ასპექტია.  სწორედ, ამიტომ მორალი და სამართლიანობა ამ მოძღვრებაში  თითქმის გაიგივებულია ერთმანეთთან.  თომა აკვინელის აზრით, მორალურად შეიძლება მივიჩნიოთ ის ქცევა , რაც  იცავს უდანაშაულო ადამიანის სიცოცხლეს ,  რაც  იცავს ღმერთის მოძღვრებას , იცავს საზოგადოებას და საფრთხეს არ უქმნის შთამომავლობის გავრცელებას.  ასევე შეფასების კრიტერიუმად გამოდგება ქცევა , რომელიც ეწინააღმდეგება ბოროტებას - იქნება მორალური და სწორი.   მორალი არის მთავარი გზამკვლევი სამართლიანი და სწორი ქმედებისკენ .  სწორედ , ამიტომ ბუნებითი ქმედება იქნება მხოლოს კეთილი ქცევა და არა ბოროტი.

    ბუნებით სამართალში გვხდება ასეთი დილემა - თუ როდის არის მკვლელობა მორალურად გამართლებული  და თუ რა შემთხვევაში არის ასევე ეს ქმედება არაკეთილსინდისიერი.  ამისთვის შეგვიძლია განვიხილოთ სიკვდილით დასჯა. არის თუ არა ეს მორალური ქმედება ?

   თუ თომა აკვინელის მსჯელობას გავყვებით , მორალური ქმედება არის უდანაშაულო ადამიანის დაცვა.   რა თქმა უნდა ,  უდანაშაულო ადამიანის მკვლელობის ამორალურობა. თუმცა , რა ხდება მაშინ თუ საზოგადოება სჯის დამნაშავე ადამიანს , რომელმაც მაგალითად მოკლა სხვა უდანაშაულო ადამიანი და ამ ქმედებით დაარღვია ბუნებითი სამართლის პრინციპი .  თუ ამ ფრაზას - უდანაშაულო ადამიანის დაცვას, გავყვებით  ლოგიკური იქნება , რომ დამნაშავე ადამიანის დაუცველობა ვერ იქნება ამორალური ქმედება.  აკვინელის ფილოსოფიით მკვლელის სიკვდილით დასჯა იქნება მორალური ქმედება , რადგან ამ ქმედებით ხდება საზოგადოების დაცვა და ბოროტებასთან ბრძოლა. ბუნებითი სამართლის ყველა შემფასებელი ინსტრუმენტით ეს ქმედება მორალურია.

  თუმცა არსებობს ამავე იდეოლოგიაში დილემა თუ მონეტას სხვა მხრიდან შევხედავთ. ადამიანის სიკვდილით დასჯა , მიუხედავად იმ ფაქტისა , რომ იგი დამნაშავეა,  არღევს აკვინელის ზოგიერთ სხვა მცნებასაც.  როგორც უკვე ვახსენეთ , ამორალურია ქმედება , რომელიც ხელს უშლის შთამომავლობის გამრავლებას და კაცობრიობის გაგრძელებას. ასევე სიკვდილით დასჯა არ ემსახურება ადამიანის სიცოცხლის შენარჩუნებას და მკვლელის მოკვლით საზოგადოება იღებს სწორედ მკვლელის სახეს. ამასთან , არსებობს აზრი  რომ ადამიანის სიკვდილით დასჯა არის ერთგვარი შურისძიება და ანგარიშსწორება პირისთვის  ჩადენილი დანაშაულის გამო. თუ ისევ შესაფასებლად თომა აკვინელის ფილოსოფიას გამოვიყენებთ , შურისძიება ვერ იქნება მორალური აქტი ვერც ერთ გარემოებაში ,  რადგან შურისძიება არის ბოროტი ქმედება და შესაბამისად იგი ვერ იქნება ბუნებრივი ქმედება.

  გარდა ამისა , არსებობს არგუმენტი იმისა , რომ სიკვდილით დასჯა არის დანაშაულის ერთგვარი შემაკავებელი ფაქტი ,  რითაც ხდება ადამიანის წინასწარი დაშინება . თუმცა აქაც თუ ჩავუღრმავდებით ,  ადამიანის , როგორც მიზნის მიღწევის საშუალებად გამოყენება,   რამდენად მორალურია  ძალიან სადავოა.

 

   იმისთვის  რომ შევაჯამოთ , შეგვიძლია ვთქვათ , რომ დასჯის სისწორეზე ან სიმცდარეზე ,  ბუნებით სამართალში არ არის პირდაპირი პასუხი.  ბუნებით სამართალში მოყვანილი დებულებებით შესაძლებელია , როგორც ერთი პოზიციის არგუმენტებით გამყარება , ასევე საპირისპირო მხარისაც. თუ მაინც გადავწყვეტთ  პასუხის ძებნას მაშინ ,   აღნიშნული დილემის მხოლოდ ბუნებითი სამართლით გადაჭრა შეუძლებელი იქნება  და ამისთვის გარდამტეხი  სუბიექტური აზრია , თუ ბუნებითი სამართლის რომელ პრინციპს მივიჩნევთ სუბიექტურად  უფრო მნიშვნელოვნად.

ალექსანდრე ჩიტაიშვილი

მოტივი, როგორც მოქმედების შედეგის შეფასების მთავარი კრიტერიუმი

10.04.2021

ალბათ არ არსებობს ადამიანი, რომელსაც ერთხელ მაინც არ გაუგია საინფორმაციო საშუალებების მეშვეობით ადამიანის მკვლელობის შესახებ. ჩვენ ხშირად ვისმენთ ძალიან მძიმე ფაქტებზე, რომლებიც თითქოს ჩვენი ყოველდღიურობის ნაწილიც კი გახდა. 

ადამიანები, როდესაც ვიგებთ გარკვეულ ფაქტებზე, როგორც უკვე მომხდარ მოცემულობაზე, მას უსიტყვოდ ვიღებთ. შესაძლოა, ზოგჯერ ვწუხდებით მისი მოსმენით, თუმცა მოგვიანებით ესეც გვავიწყდება. 

პირობითად, განვიხილოთ ასეთი შემთხვევა - ტელევიზიით გამოაცხადეს, რომ ხანდაზმულმა ადამიანმა ქუჩაში სიცოცხლე მოუსწრაფა ახალგაზრდა კაცს. რა იქნება ამ შემთხვევაში მსმენელის რეაქცია? - ბუნებრივია ის შეწუხდება, ალბათ გაბრაზდება კიდეც, რადგან შედეგად ახალგაზრდა ადამიანი მივიღეთ მსხვერპლად. ამ კუთხით საინტერესო იქნება განვიხილოთ, თომა აქვინელის ან სხვა ბუნებითი სამართლის მხარდამჭერი ფილოსოფოსის მოსაზრება.

ბუნებითი სამართალი, ყველაზე უნივერსალურად რომ განვმარტოთ, იმ დასკვნამდე მივალთ, რომ ადამიანის ზნეობას, შინაგან მოძრაობაზე დაფუძნებულ გადაწყვეტილებებს, უზენაესად აყენებს. აღნიშნულ შემთხვევაშიც ბუნებითი სამართლის მიმდევარი უპირველესად დაინტერესდებოდა იმით, თუ რამ გადააწყვეტინა ხანდაზმულ ადამიანს ახალგაზრდა ადამიანის მკვლელობა. თუ ის იმ დასკვნამდე მივა, რომ ეს ადამიანის წინასწარგანზრახული ქმედება იყო, სავარაუდოდ, მის ამ გადაწყვეტილებას დაიწუნებს და მკვლელის ქმედებას გაკიცხავს. 

მიუხედავად ამისა, საინტერესოა, რა მოხდებოდა მაშინ თუ აქვინელი შეიტყობდა, რომ ხანდაზმულმა ადამიანმა მკვლელობით მოძალადის მოგერიება შეძლო, ხანდაზმულს კი არ ჰქონდა სხვაგვარად მოქცევის საშუალება?! ამ შემთხვევაში, აქვინელი უფროსი ასაკის ადამიანის მოქმედებას გამართლებულად მიიჩნევდა. მისთვის მთავარი ხომ ისაა, რომ აღნიშნული გადაწყვეტილება, რომელიც ადამიანის შინაგანი ბუნების ნაყოფი იქნებოდა, მორალური და ზნეობრიობასთან ახლოსმდგომი ყოფილიყო. აქვე, გასათვალისწინებელია ისიც თუ სად ავლებს ბუნებითი სამართალი ადამიანის შინაგან ბუნებასა და მისი მხრიდან მოქმედების შედეგს შორის ზღვარს.

ამ ფილოსოფიური მიმდინარეობისთვის, განსხვავებით, მაგალითად, კონსეკვენციალიზმისგან, ადამიანის ქმედების შეფასების უმთავრესი კრიტერიუმი მხოლოდ მისი შედეგით ნამდვილად არ განისაზღვრება. ბუნებით სამართალში ჩვენ მეტად გვაინტერესებს ის თუ რა ხდება ადამიანის შიგნით, ვიდრე იმის შეფასება თუ როგორ გამოვლინდა ის ნებელობითი აქტის შედეგად. ამ მხრივ ბუნებითი სამართალი კონცენტრირდება ადამიანის შინაგან მდგომარეობაზე. ის მოქმედებასა და შედეგზე იქამდე არ იწყებს საუბარს, სანამ არ დარწმუნდება ეს ქმედება თუ რამდენად შეიძლება ზნეობრივად გამართლებული იყოს. ის  ინდივიდის მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესში უპირველესად მის შინაგან მდგომარეობას შეამოწმებს და მხოლოდ ამის შემდეგ იტყვის თუ რამდენად შეიძლება ამ მოქმედებას, მორალური გამართლება მოეძებნოს. აქვინელისთვის საკმარისი იქნებოდა იმისი ცოდნა, რომ ხადაზმული ადამიანის განზრახვა არ იყო ადამიანის მკვლელობა და ის მხოლოდ თავდაცვის მიზნით მოქმედებდა. 

ბუნებითი სამართლის, უფრო ზუსტად თომა აქვინელის, ამ სახის მიდგომამ გამოაჩინა, რომ ის ფაქტების ზედაპირულ შეფასებას ერიდება. ის ჯერ იკვლევს ადამიანის მოქმედების მოტივაციას და შემდეგ აფასებს მისგან მომდინარე შედეგს. მისთვის ადამიანის ფსიქოლოგია კვლევის საგანია, რადგან შეუძლებელია კოგნიტური ეტაპის სრულყოფილად გაცნობის გარეშე მსჯელობა დავიწყოთ ინდივიდის მიერ გამოვლენილ ნებაზე. აღნიშნული ფილოსოფიური მიმდინარეობა ყოველთვის დასვამს კითხვას, რატომ? - მასზე პასუხის მიღების შედეგად კი გადაწყვეტს ესა თუ ის ქმედება რამდენად ზნეობრივია და მორალურ ღირებულებებს შეესაბამება. 

აქვე, შესაძლებელია წამოიჭრას ერთი პრობლემური საკითხი. კერძოდ, თუ რამდენად შეიძლება კარგი მოტივით, თუმცა ცუდი ხერხით ჩადენილი ქმედება მორალურად გამართლდეს. მაგალითად, თუ ადამიანი არაპროპორციულ ძალას იყენებს მოძალადის მიმართ და მას იმაზე მეტ ზიანს აყენებს, ვიდრე ეს უმჯობესი იქნებოდა. ამ შემთხვევაშიც უმთავრესი იქნება ადამიანის მოტივაციას შევხედოთ, რომელიც საერთო „კეთილი“ განზრახვის არსებობის შემთხვევაშიც კი გადაწონის იმ არაპროპორციული საშუალების გამოყენების მორალურ ასპექტს.  

ნინო დოლიშვილი

ბუნებითი და პოზიტიური სამართლის ურთიერთკავშირი

10.04.2021

                                                             ნინო დოლიშვილი

 

ბუნებითი და პოზიტიური სამართლის ურთიერთკავშირი

 

 

პოზიტიური სამართალი უშუალოდ ადამიანის მიერაა შექმნილი, აღსანიშნავია, თუნდაც ის, რომ ამ კონტექსტში რაიმე კარგსა და დადებითს კი არა, არამედ ის შეიძლება შეფასდეს, როგორც სპეციალურად მიღებულ სათანადო ორგანოს მიერ დაწესებულ კანონთა კრებულად. ბუნებითი კანონის განმარტება მეტად განსხვავებულია, იგი გულისხმობს ადამიანის ბუნების ანალიზისა და მორალური ქცევის გაანალზება / გამოხატულებას.

სამართალიც და სამართლიანობაც არის მხოლოდ ადამიანის მიერ შექმნილი კონცეფციები და არანაირი ქმედება არ შეიძლება ჩაითვალოს მართებულად ან არასწორად,  თუ რომელიმე კონკრეტული მოსახლეობა თავისი ადათ-წესებით ან პოზიტიური კანონმდებლობით არ განაცხადებს, რომ ეს არის სწორი ან არასწორი. ბუნებითი კანონი წარმოადგენს კრიტერიუმს, რომლის საფუძველზეც შეიძლება შეფასდეს პოზიტიური კანონები. თუ სახელმწიფოს კანონები ეწინააღმდეგება ბუნებით კანონს, ესე იგი მიიჩნევა უსამართლობად. პოზიტიური სამართალი და ნორმატიული სამართლიანობა არ არიან სინონიმები. ბუნებითი სამართალი  უშუალოდ წინაპირობას წარმოადგენს პოზიტიური კანონების შექმნისა და დამტკიცებისათვის, ზოგჯერ ფიქრობენ, რომ ბუნებითი სამართალი ამტკიცებს, ხოლო პოზიტიური სამართალი კი უარყობს, რომ კანონს უნდა ჰქონდეს მინიმალური მორალური შინაარსი. ბუნებითი სამართალი არის თეორია, რომლის მიხედვითაც ყველა ადამიანი რეგულირდება ძირითადი თანდაყოლილი კანონებით ან ბუნების კანონებით, რომელიც განცალკევებული არის და განსხვავდება კანონმდებლობისგან. საკანონმდებლო კანონები ზოგჯერ მოიხსენიება, როგორც პოზიტიური კანონები ბუნებითი სამართლის თეორიის ფარგლებში, რათა მკაფიოდ განასხვავონ ბუნებითი და სოციალური კანონები.  ბუნებითი სამართალის თეორიამ დიდი გავლენა მოახდინა ინგლისისა და  აშშ-ს მთავრობებსა და კანონებზე. მაგალითად, ინგლისში დავისას პარლამენტის წევრებმა შეიძლება მიმართონ ბუნებითი სამართლის თეორიას, არის კონცეფცია, რომელიც ემყარება მორალურად სწორ საქმეს, ეს ზოგჯერ ასოცირდება როგორც ღვთიური კანონი, რაც მიგვანიშნებს იმაზე, რომ არსებობს უფრო დიდი კანონები ვიდრე უშუალოდ ადამიანის მიერ შექმნილი კანონები.  

 

ბუნებითი სამართლის ძირითადი არსი იმაში მდგომარეობს, რომ „სამართალი“ იმ ნორმებთან რომლებსაც განსაზღვრავს სახელმწიფო     ბუნებით სამართალსაცმოიარებს საკუთარ თავში. ბუნებითი სამართლში იგულისხმება უფლებათა და  მოვალეობათა ერთობლიობა, რომლებსაც თითოეული ჩვენგანი  ბუნების ძალით ფლობს და რომელთა არსებობაც დაკავშირებულია დაბადების ფაქტითთან. თუნდაც ძირითადი უფლებები: სიცოცხლის, თავისუფლების, თანასწორობის, და  სხვა მრავალი.  ამ ჩვენგან განუყოფელი უფლებების ხელყოფა სახელმწიფოსაც კი არ შეუძლია. გაგვიჩვნდება კითხვა,  თუ რა არის სამართალი? პასუხი შეიძლება ორაზროვანი იყოს, მას ბუნებაში არსებულ ფენომენად მივიჩნევთ, თუ ადამიანის ხელოვნურ ქმნილებად. მართალია ის,  რომ ადამიანის ინდივიდუალურობა ბუნების შემოქმედებით არის განპირობებული და, თავის მხრივ  სწორედ ამიტომაც არის ფენომენი, თუმცა ის წესები და კანონები, რომლებსაც ადამიანი თვითონ ქმნის არ  არის ბუნების ქმნილება და მხოლოდ ადამიანთა ფიქრებიასა და განცდების პროდუქტია. უსამართლობა იქნება იმის თქმა, რომ  რადგან ადამიანი ბუნებამ შექმნა ამ ქვეყანაზე, ყველაფერი ის, რაც ადამიანის მიერ არის შექმნილი ყველაფერი ბუნების შემოქმედებად არ უნდა ჩაითვალოს, რადგან იგივე იქნებოდა, რომ ყველა ადამიანის მიღწევა, თუნდაც სამეცნიერო, არქიტექტრული საინჟინრო, ეს ყველაფერი დედაბუნების ნიჭად მიგვეჩნია.

დასკვნის სახით ვიტყვი იმას, რომ როდესაც სამყაროს ზოგადად აღვწერთ უნდა გავითვალისწინოთ, რომ  მასში  გარკვეული კანონები მოქმედებს. ეს ყოველივეე წარმოიშვა ყველაფრის აწყისთან ერთად, პირობითად, რომ ვთქვათ სამყაროს შექმნიდავე, თუ, რა თქმა უნდა, იგი როდისმე წარმოიშვა)  ადამიანებს არ შეუძლიათ ყველაფრის თავიდან შექმნა.  თვით დედაბუნებამ წარმოშვა და  ადამიანს და არა მხოლოდ მას მზა ფორმით შესთავაზა ეს უფლებები.  სამყაროს ერთ-ერთი ძირითადი თვისება კანონზომიერებაა და  როგორც უკვე არსებული ფენომენი, იგი არ არის ხელოვნურად, ადამიანის ხელით შექმნილი. ბუნებაში მხოლოდ ფიზიკური კანონები არსებობს. ბუნებაში ყველაფერი  ქაოსურად ან დაწყობილად მიმდინარეობს.

 

გვერდები

ბლოგის ავტორები