ENG GEO

Search form

ვახტანგი ფაცაცია

წესების უტილიტარიზმიდან დეონტოლოგიამდე

03.04.2021

ცხოვრების ნებისმიერ ეტაპზე ადამიანები ვაწყდებით გარკვეული სახის დილემებს, რომელთა გადასაწყვეტად სხვადასხვა გზას ვირჩევთ. ეს გზები დამოკიდებულია იმაზე, თუ რა სახის ღირებულებების მატარებელია ადამიანი. მაგრამ არის ისეთი სიტუაციებიც, როდესაც გარკვეული წესებით უწევთ ინდივიდებს ცხოვრება და ამ წესებიდან გადახვევა არ არის შესაძლებელი მიუხედავად სუბიექტური წინააღმდეგობისა. სწორედ ასეთი სიტუაცია გვაქვს, როდესაც საქმე კანტის მოძღვრებას დეონტოლოგიის შესახებ ეხება. ბლოგის სათაურიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია ჯერ განვიხილო წესების უტილიტარიზმი, რომელიც გარკვეულწილად ღირებულებების თვალსაზრისით გავს დეონტოლოგიას. ჩემი მიზანიც ამ ბლოგის ფარგლებში ის არის, რომ გავავლო პარალელები ამ ორ მოძღვრებას შორის, ვიპოვო მსგავსებები, განსხვავებები და შევაფასო კრიტიკულად.

წესების უტილიტარიზმის ფუძემდებლურ იდეას წარმოადგენს ის, რომ ცხოვრებაში უნდა დავნერგოთ გარკვეული სახის თამაშის წესები. წარმოვიდგინოთ ასეთი შემთხვევა, რომ წესად დაინერგა ასეთი შინაარსის დებულება: ყოველგვარი ტყუილი დაუშვებელია და არავინ არ უნდა თქვას ტყუილი. პირველი მოთხოვნა, რომელიც წესების უტილიტარიზმს აქვს შესრულდა და შემოვიღეთ წესსი. მოცემული მოძღვრება ამბობს, რომ ეს წესი უნდა შესრულდეს ნებისმიერ სიტუაციაში, რადგან მიჩნეულია, რომ ეს წესი მოიტანს ყველაზე დიდ სიკეთეს ყველაზე დიდი რაოდენობის ადამიანისათვის. მართლაც, რომ დავფიქრდეთ, რა ჯობია ისეთ თანაცხოვრებას, სადაც ადამიანები ერთმანეთს ვერ მოატყუებენ და უამრავ ცუდ შედეგს ავირიდებთ თავიან. მაგრამ, ამავე დროს მნიშვნელოვანია განვიხილოთ ასეთი სიტუაცია: სახლში იმყოფება ადამიანი მარტო, შუა ღამით და ამ დროს ისმის კარზე კაკუნი. მოცემულმა ადამიანმა იცის, რომ გარეთ მას სერიული მკვლელი ელოდება და ყველანაირად ცდილობს მკვლელმა სახლში ვერ შეაღწიოს. მკვლელი კი აკაკუნებს კარზე და მარტო მყოფ ადამიანს ეკითხება, არის თუ არა ის სახლში. გამომდინარე იქიდან, რომ უკვე შემოვიღეთ წესი, რომლითაც ავკრძალეთ ტყუილი მარტო დარჩენილს ადამიანს არ შეუძლია მოატყუოს სერიული მკვლელი და მას არ გასცეს ხმა. მაგრამ თუ მოატყუებს გადარჩება და სწორედ აქ მივდივართ წინააღმდეგობამდე, რომელიც წესების უტილიტარიზმის ფარგლებში მეტნაკლებად დაძლეულია. ამ დილემის სწორად და ოპტიმალურად გადასაწყვეტად წესების უტილიტარიზმში შემოიღეს სუსტი წესის ცნება, რომელიც გულისხმობს, რომ თუ საქმე ეხება უფრო დიდი სიკეთის გადარჩენას ვიდრე ტყუილის არ თქმაა, მაშინ ადამიანს შეუძლია დაარღვიოს ეს წესი, მოცემულ შემთხვევაში, თქვას ტყუილი.

სწორედ ამ უკანასკნელით განსხვავდება წესების უტილიტარიზმი დეონტოლოგიისაგან. კანტის მოძღვრების ფარგლებში, არ არსებობს წესი, რომლის დარღვევაც შესაძლებელია, თუნდაც იგი ემსახურებოდეს უფრო დიდი სიკეთის დაცვას, ვიდრე თავად ამ წესის არდარღვევაა. ვფიქრობ, რომ დეონტოლოგია ამ მიმართულებით უფრო მკაცრად უყურებს “თამაშის წესებს”. ლოგიკურია, რომ ასეთი ხისტი და პირდაპირი მიდგომა საკითხის მიმართ გარკვეულ უარყოფით შედეგებს იწვევს. თუნდაც მოცემული მაგალითიდან გამომდინარე, დეონტოლოგიის მიმდევარი ადამიანი არ მოატყუებდა სერიულ მკვლელს და მისი სიცოცხლეც შეეწირებოდა ამ წესს. დეონტოლოგია თვლის, რომ უნივერსალური წესი არის ის წესი, როდესაც ადამიანი თავის ქცევას აქცევს უნივერსალურ წესად, ის ჩათვლის რომ ყველამ ასე უნდა იმოქმედოს და სწორედ ამის მერე განსაზღვრავს რამდენად დამაზიანებელი იქნება ეს წესი მთლიანად საზოგადოებისათვის. თუ მოცემულმა ქცევამ მთლიანად საზოგადოებისათვის სასიკეთო შედეგები მოიტანა, მაშინ ეს წესი იქნება მიჩნეული, როგორვ უნივერსალური. მსგავსი სახით უნივერსალური წესის გამოყვანა განსხვავდება წესების უტილიტარიზმის მეთოდოლოგიისაგან. ეს უკანასკნელი ყურადღებას აქცევს, რომ წესმა მოიტანოს დიდი რაოდენობით სიკეთე მეტი რაოდენობის ხალხისთვის გრძელვადიან პერსპექტივაში. ამ ორ მოძღვრებას საერთო ის გააჩნია, რომ ორივე მათგანისთვის უმნიშვნელოვანესია ფუნდამენტალური და უნივერსალური წესის შემოღება, რათა საზოგადოებრივი თანაცხოვრება გახდეს უფრო მარტივი და პროდუქტიული.

საბოლოოდ, შეიძლება ითქვას, რომ დეონტოლოგია უფრო გამკაცრებული ვარიანტია წესების უტილიტარიზმის. როგორც უკვე აღვნიშნე, გარკვეულ შემთხვევებში ორივე მათგანს შეუძლია დიდი რაოდენობის სიკეთის მოტანა თუნდაც წესით “არ შეიძლება ტყუილის თქმა”, მაგრამ არსებობს სიტუაციები, როდესაც წესის დაცვით უფრო დიდ სიკეთეს ვლახავთ.

ანი ქოჩლაძე

Are there exceptions in the universal moral law ?

03.04.2021

დეონტოლოგია არის ეთიკური თეორია, რომელიც იყენებს გარკვეულ წესებს იმისათვის, რომ ერთმანეთისგან გამიჯნოს რა არის კარგი და რა ცუდი. განსხვავებით კონსეკვენციალიზმისგან, დეონტოლოგია არ კონცენტრირდება მხოლოდ შედეგზე. ის მკაცრად მიჰყვება უნივერსალურ ზნეობრივ კანონებს, როგორიცაა არ იქურდო, არ ითაღლითო, არ მოიტყუო და სხვ. სწორედ ამიტომაც, იბადება კითხვა, არსებობს თუ არა გამონაკლისი უნივერსალური ზნეობრივი კანონებიდან.

ხშირად, დეონტოლოგია ასოცირდება ფილოსოფოს ემანულ კანტთან. მისი აზრით, ის მორალური კანონები, რომელსაც ეყრდნობა ზემოხსნებული ეთიკური თეორია თითოეული ადამიანის მიერ სერიოზულად უნდა იქნეს აღქმული და გაზიარებული. მისთვის არ აქვს მნიშვნელობა ინდივიდს სურს თუ არა, რომ იყოს მორალური, რადგან ზნეობრივი კანონები ყველასთვის მბოჭავი ხასიათისაა. 

იმანუელ კანტი აყალიბებს კატეგორიულ იმპერატივებს, რომელთაც მრავალგვარი გაგება შეიძლება ჰქონდეს ადამიანების მხრიდან. თუმცა, ამჯერად ვისაუბრებ მის ერთ-ერთ ფორმულირებაზე ტყუილთან, როგორც გამონაკლისთან მიმართებით. 

კანტი კატეგორიული იმპერატივების მოცემულ ფორმულირებაში, კერძოდ,  პრინციპების უნივერსალიზაციაში გულისხმობს, რომ ადამიანი უნდა მოიქცეს მხოლოდ ზნეობრივი კანონის ან პრინციპის საფუძველზე, სხვა შემთხვევაში მისი ქმედება გახდება უნივერსალური კანონის ნაწილი ყველანაირი წინააღმდეგობის გარეშე. ამ განმარტების უკეთ გასაგებად, შესაძლებელია მაგალითის მოყვანა, რომელიც დღევანდელი რეალობისათვის საკმაოდ აქტუალურია. წარმოვიდგინოთ ასეთი სიტუაცია: ერთ დღესაც პანდემიის პირობებში თქვენ გადიხართ სახლიდან და სავაჭრო ცენტრში შესვლისას აცნობიერებთ, რომ ნიღაბი არ გაქვთ, საფულეც სახლში დაგრჩათ, რის გამოც ყიდვას ვერ ახერხებთ და თან ძალიან გეჩქარებათ. შესაბამისად, ნიღბის გარეშე შედიხართ და ამით არაზნეობრივ ქმედებას ახორციელებთ, რომელიც თქვენ გვერდით მყოფ ადამიანებსაც აზარალებთ. კანტის აზრით, ამგვარი ქმედებით თქვენ არღვევთ უნივერსალურ მორალურ კანონებს და ამბობთ, რომ ყველას შეუძლია პანდემიის პირობებში იაროს ნიღბის გარეშე. კანტი ამით ერთმნიშვნელოვნად გვეუბნება, რომ აუცილებელია იქამდე, სანამ ზნეობრივი კანონებიდან გადავუხვევთ, წარმოვიდგინოთ თუ რას გამოიწვევს ამგვარი ქმედების უნივერსალიზაცია, რათა ნათლად დავინახოთ მისი შედეგები.  ცხადია,   ის ამგვარ გადახვევაში საფრთხეს ხედავს და ასკვნის, რომ არავინ, არასდროს არ უნდა მოიქცეს ზნეობრივი კანონებისგან განსხვავებულად, რათა შემდგომ ეს არ იქცეს სხვებისთვის მოწოდებად. 

ტყუილთან მიმართებში კანტს უცვლელი პოზიცია აქვს. ის თვლის, რომ ტყუილი დაუშვებელია განურჩევლად ვითარებისა. ერთი შეხედვით, მისი ეს პოზიცია საკმაოდ სამართლიანია, რადგან ყველას თანაბრად ეხება და არ უშვებს გამონაკლისებს, თუმცა რეალურ ცხოვრებაში არსებობს ისეთი მომენტები, როცა რთულია ამ მორალური კანონის დაცვა და მისგან გამოწვეული შედეგებიც საკმაოდ არასახრბიელოა. ამ შემთხვევაში აუცილებელია გავიმეოროთ, რომ დენტოლოგიისთვის მთავარი არ არის შედეგი. თუმცა მეტი სიცხადითვის, აქაც სჯობს განხილულ იქნეს კანტისეული ფორმულირება კონკრეტული მაგალითის მოყვანით. წარმოიდგინეთ, რომ ერთ მშვენიერ დღეს თქვენ თქვენს მეგობართან ერთად სახლში ვახშმობთ. უეცრად ისმის ზარის ხმა, თქვენ აღებთ კარს და  გხვდებათ ადამიანი, რომელიც თქვენს მეგობარზე გისვამთ კითხვებს და გეუბნებათ რომ მას ეძებს, რადგან დიდი ხანია მისი ვალი აქვს და აპირებს ამისთვის მოკლას. შემდგომ ის გეკითხებათ შემთვევით თქვენთან ხომ არ არის. რა უნდა გააკეთოთ ასეთ დროს, როცა თქვენი ინსტიქტები გკარნახობთ, რომ სჯობს მეგობარი დაიცვათ და ტყუილი თქვათ ?  წარმოვიდგინოთ, რომ თქვენ იცრუეთ და თქვით, რომ ის თქვენთან არ არის, მაშინ, როცა იცით, რომ ის სასადილო მაგიდასთან ზის. ამ დროს, თქვენი მეგობარი იგებს თქვენსა და იმ პირს შორის წარმართულ საუბარს და ფანჯრიდან გადაძრომის მეშვეობით გარბის სახლიდან რა დროსაც გზაში ხვდება მას და ეს შემთხვევა თქვენი მეგობრის მკვლელობით მთავრდება. 

ახლა წარმოვიდგინოთ სიტუაცია, როცა თქვენ ამბობთ სიმართლეს, რომ მეგობარი თქვენს სასადილო მაგიდასთან ზის, მასთან ერთად შედიხართ სამზარეულოში, მაგრამ თქვენი მეგობარი იქ არ გხვდებათ, რადგან ის ფანჯრიდან გადაძრომით ახერხებს გაქცევას. კანტის აზრით, ტყუილის შემთხვევაში თქვენი მეგობრის მკვლელობისთვის პასუხისმგებელი თქვენ ხართ, რადგან ეს თქვენ მიერ ნათქვამი ტყუილის შედეგია. ამით კანტი ამტკიცებს, რომ არასდროს უნდა დაარღვიოთ უნივერსალური ზნეობრივი კანონი, იმ შემთხვევაშიც კი თუ სხვა ახორციელებს მსგავს ქმედებას. 

საბოლოოდ, კანტი სწორედ ასე ასაბუთებს იმას, რომ მაშინ, როცა საქმე ეხება უნივერსალურ მორალურ კანონებს, დაუშვებელია გამონაკლისები, რადგან ის არასამართლიანად მოქმედებს საზოგადოებაზე და ზოგჯერ საფრთხესაც უქმნის მას.

 

ელენე მახარაძე

არის თუ არა დეონტოლოგია მორალის მთავარი სახელმძღვანელო

03.04.2021

“როგორ უნდა მოვიქცეთ? რა არის მორალის ის პრინციპი, რომელიც საფუძვლად უნდა დაედოს ჩვენს გადაწყვეტილებას ყოველ ცალკეულ შემთვევაში, როდესაც არჩევანს ვაკეთებთ?”  

დეონტოლოგია, კერძოდ კი კანტის მოძღვრება კატეგორიული იმპერატივის შესახებ, წინააღმდეგობასა და მრავალმხრივობაში განიხილავს ადამიანის მორალურ ცნობიერებას და  გვთავაზობს ეთიკური აზრის განვითარების გარკვეულ კანონზომიერებას. მისი ერთ-ერთი მთავარი მიზანდასახულობაა, ადამიანებმა გააცნობიერონ ის, რომ თითოეულ ჩვენი მოქმედება არის სწორი ან არასწორი მიუხედავად ჩვენი მისწრაფების, გრძნობისა თუ იმ შედეგისა, რომელსაც ეს გამოიწვევს. თუმცა, რამდენადაც ჩვენ ვერ შემოგვთავაზებენ მორალურ წესებს ყოველი კონკრეტული სიტუაციისთვის, ეთიკური წესების შემუშავება უნდა მივანდოთ ცალკეულ ადამიანს - მაძიებელ გონებას, რამდენადაც ის, პირველ რიგში, მორალურ არსებაა. მორალურია არა იმიტომ, რომ აქვს გარკვეული სწრაფვები თუ სურვილები, არამედ იმიტომ რომ ის რაციონალურია. აქედან გამომდინარე, რა გასაკვირია, რომ მას ძალუძს საკუთარი სუბიექტური განცდები დროებით დაივიწყოს და უფრო ფართო სურათს შეხედოს, შესაბამისად, გადაიაზროს რა გადაწყვეტილებას იღებს და რატომ. სწორედ ობიექტურ პირობებში, იმგვარ არჩევანსა და ქმედებას, რომელიც ნაკარნახევია კეთილი ნებითა და შინაგანი ხმით, რომელიც საზოგადოდ სამართლიანია დეონტოლოგია მიიჩნევს როგორც მორალურად ღირებულს, ამის შემდეგ კი თითქოს ცდილობს შეიმუშაოს იმგვარ ლოგიკურ სქემა, რომელიც ამ ფასეულობამდე შეძლებს მიიყვანოს თითოეული ინდივიდი.

კატეგორიული იმპერატივის ცნებაც სწორეც ამ უკანასკნელის ემყარება, კერძოდ იმას, რომ ცალკეულმა ადამიანმა საკუთარი გადაწყვეტილება უნდა განიხილოს როგორც უპირობო, უნივერსალური და ამასთანავე იმგვარი, რომ ყოველ მსგავს სიტუაციასა თუ შემთხევევაში ნებისმიერს შეეძლოს იხელმძღვანელოს ამ პრინციპით. შესაბამისად, რა გასაკვირია, რომ თუ რაიმე შემთხვევა კატეგორიული იმპერატივის  უნივერსალურობის, საყოველთაოობის ფარგლებში ვერ მოექცევა, ან თავისი შინაარსით იქნება წინააღმდეგობრივი, ამგვარი ქმედება არამართებულიც იქნება. 

თავის მხრივ, ცხადია კატეგორიული იმპერატივებით ხელმძღვანელობა ხშირ შემთხვევაში მართლაც მორალურად “სწორ” გადაწყვეტილებამდე მიგვიყვანს, შესაბამისად, ცალკეული წესების შემუშავებისას დაგვეხმარება ჩვენი ქმედება რაციონალურად ავხსნათ, რომელიც ამავდროულად უნივერსალურად ეთიკურიც იქნება და წინააღმდეგობას არ გამოიწვევს, იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც ეს უკანასკნელი უპირობოდ ყველაზე გავრცელდება. თუმცა ერთის მხრივ, ამგვარი უნივერსალიზმისა და საყოველთაოობისას, ხოლო მეორეს მხრივ ადამიანური ბუნების მრავალფეროვნებისა თუ უნიკალურობისგან გამომდინარე, კეთილსინდისიერად მოაზროვნე მაძიებელ გონებასაც თავისდა უნებურად ყურადღების მიღმა შეიძლება დარჩეს ცალკეული ინდივიდუალური მახასიათებლები, რამდენადაც დეონტოლოგია მკაცრი უნივერსალურობის დროს ნაკლებადაა ორიენტირებული  რასაზე, გენდერზე, ეთნიკურობასა თუ სხვა ნებისმიერ ისეთ ნიშნანზე, რომელიც ერთ ინდივიდს მეორისაგან განასხვავებს, ეს კი გულისხმობს იმას, რომ რიგ შემთხვევებში არსებითად თანასწორ სიტუაციაში არათანასწორი პირები დისკრიმინაციული მოპყრობის მსხვერპლნი გახდებიან. საკამათოა სწორედ ის, თუ რამდენად შეუძლია ადამიანს, ამ “კანონების” შემუშავებისას უთანასწორობა თავიდან აირიდოს და შესაბამისად, თითოეული წესის შემუშავებისას ინდივიდმა გადაწყვეტილება მოარგოს ყოველ ისეთ მახასიათებელს, რომლის უპირობოდ შესრულება ამავდროულად საზოგადოც იქნება და ინდივიდუალურიც. შესაბამისად, ჩნდება კითხვა, ხომ არ არის წინააღმდეგობრივი უნივერსალიზმისა და თანასწორობის პირობებში, ინდივიდუალიზმის უგულებელყოფა, რამდენადაც რა გასაკვირია, რომ ერთმა ინდივიდმა ცალკეულ შემთხვევაში შეძლოს  მაქსიმის ფორმულირება ისე, რომ ვინც ზუსტად მსგავს სიტუაციაში მოხვდება ყველა ამ წესით სარგებლობისას სამართლიან შედეგს იღბდეს. რა თქმა უნდა, მხედველობაში მისაღებია, ის, რომ ეს ბარიერი არ უნდა იყოს ხელოვნურად შექმნილი, შესაბამისად, განვიხილავთ ისეთ შემთხვევას, როდესაც ინდივიდი ზედმიწევნით მიჰყვება კატეგორიულ იმპერატივებს, თუმცა არასაკმარისი გამოცდილება, ინფორმაციის ნაკლებობა თუ სხვა ნებისმიერი ფაქტორი გახდეს ამ შედეგის გამომწვევი მიზეზი და მეტიც, ინდივიდისგან დამოუკიდებლად და გაუაზრებლად, შემუშავებული თითქოსდა უნივერსალური წესი თავისი არსით კატეგორიული იმპერატივიზმის საწინააღმდეგო და მიკერძოებული აღმოჩნდეს.  

ამგვარად, ზემოაღნიშნულ კითხვაზე პასუხი თავად მკითხველმა უნდა გასცეს - 

როგორ უნდა მოვიქცეთ? ღირს თუ არა რაციონალურ ადამიანს მივანიჭოთ იმის შესაძლებლობა, რომ ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში უნივერსალურად განსაზღვროს არაუნივერსალური წესი? 

რატი აბუსერიძე

პასუხისმგებლობის დაკისრება კატეგორიული იმპერატივების სისტემაში

03.04.2021

კანტისეული ეთიკის ერთერთი მნიშვნელოვანი ნაწილი არის კატეგორიული იმპერატივები. ასე უწოდებს კანტი იმ ნორმებს, რომელიც არის უზენაესი ყველაფერთან მიმართებით და რომელიც ადამიანმა არავითარ შემთხვევაში არ უნდა დაარღვიოს მიუხედავად მეორე პინაზე არსებული სიკეთისა. კანტი ასევე აყალიბებს პრინციპს თუ როგორ შეიძლება შევქმნათ ეს კატეგორიული იმპერატივები. ის ამბობს, რომ კონკრეტული საქციელის კატეგორიულ იმპერატივად ქცევა შესაძლებელია მას შემდეგ რაც ის გაივლის სპეციალურად ამისთვის შედგენილ ტესტს, კერძოდ ეს უნდა აკმაყოილებდეს 2 ძირითად კომპონენტს, ესენია: იმისათვის, რომ ქმედება კატეგორიულ იმპერატივად ვაქციოთ საჭიროა მისი უნივერსალიზაცია, რაც იმას ნიშნავს, რომ თუ მსოფლიოში ყველა ადამიანი ყოველთვის ამ ქმედებას ჩაიდენს ეს რა შედეგზე გაგვიყვანს. თუ შედეგი არ იქნება უარყოფითი მაშინ ნორმა ამ ტესტის პირველ ეტაპს გაივლის. მეორე ეტაპის თანახმად ნორმა არ უნდა იყენებდეს ადამიანს საშუალებად ამ ადამიანისვე თანხმობის გარეშე, არამედ უნდა აქცევდეს მას საბოლოო მიზნად. თუ კონკრეტული ნორმა ამ ორ წინაპირობას დააკმაყოფილებს, მაშინ კანტის აზრით ის შეგვიძლია ვაქციოთ კატეგორიულ იმპერატივად, რომელიც არასოდეს და არცერთ ვითარებაში არ უნდა დავარღვიოს ადამიანმა.

ბუნებრივია, რომ კანტს არ ჰქონია იმის ილუზია, თითქოს ამ კატეგორიულ იმპერატივებს მართლაც ყველა ადამიანი დაიცავდა. მისთვის ნათელი იყო, რომ შეიქმნებოდა ისეთი სიტუაციები, როდესაც რომელიმე ადამიანი ამ იმპერატივს დაარღვევდა და ამით საფრთხეს შეუქმნიდა მთლიანად საზოგადოებას. მიუხედავად ამისა კანტი მაინც არ ამართლებს არცერთ ადამიანს, რომელიც იმპერატივს დაარღვევს, თუნდაც გაცილებით უფრო დიდი სიკეთის გამო. ამ ბლოგში მე შევეცდები ავხსნა კანტისეული ხედვა თუ როგორ და რა მიზეზით ანაწილებს ის პასუხისმგებლობას იმ შემთხვევაში, როდესაც რომელიმე ადამიანი კატეგორიულ იმპერატივს დაარღვევს.

კანტი იმ ადამიანს მორალურ პასუხისმგებლობას არცერთ შემთხვევაში არ დააკისრებდა, რომელიც კატეგორიულ იმპერატივს ემორჩილება, ვინაიდან კანტი თვლის, რომ კატეგორიული იმპერატივი არის უზენაესი ღირებულება, რომელთან მიმართებითაც შედეგი ნაკლებად მნიშვნელოვანია. ის, რომ კანტისეული ფილოსოფია იმპერატივის დამცველს მორალურ პასუხისმგებლობას არცერთ შემთხვევაში არ დააკისრებდა შეგვიძლია ვივარაუდოთ კანტისვე პასუხიდან, თავისი კრიტიკოსის ბენჯამინ კონსტანტისადმი. Კანტმა მის კრიტიკას, რომელიც კატეგორიული იმპერატივების აბსოლუტურობას და შესაბამისად მის არაელასტიურობას დიდ პრობლემად მიიჩნევდა უპასუხა, რომ თუ ადამიანი იქნება იმპერატივების ერთგული მასზე არ გავრცელდება არანაირი მორალური პასუხისმგებლობა იმ შედეგისთვის, რისი თავიდან აცილებაც მას იმპერატივის დარღვევით შეეძლო და ამავე პასუხში არაერთხელ იმეორებს, რომ ადამიანი, რომლის მიერ იმპერატივის ერთგულების გამო სხვა ადამიანს რაიმე დაუშავდება, ეს იქნება ზიანი რომელიც კონკრეტულმა შემთხვევამ (casus) გამოიწვია და იმპერატივის დამცველის ბრალი ამ შემთხვევაში საერთოდ არ განიხილება. კანტი ფიქრობდა, რომ ადამიანი ვინც იმპერატივს დაარღვევდა ის ამით აზიანებდა არამხოლოდ იმ პირს ვისაც უშუალოდ მიადგა ზიანი ამ იმპერატივის დარღვევით, არამედ მთლიანად კაცობრიობას. მისი აზრით თუ პირობითად სიმართლე იქნებოდა კატეგორიული იმპერატივი, რომელიც არ უნდა დავარღვიოთ და ადამიანი უფრო დიდი სიკეთის გადასარჩენად მოიტყუება მაშინ ჩვენ ამ საქციელით ვუშვებთ ტყუილის ნორმალიზებას უნივერსალიზაციის პრინციპის საფუძველზე, რაც თავის მხრივ ყველა სახის კონტრაქტსა თუ დეკლარაციას გააბათილებს. Საბოლოოდ შეიძლება ითქვას, რომ კანტი არ აღიარებს გამონაკლის შემთხვევებს და პინაზე არსებული სიკეთეების პროპორციას, მისი აზრით ნებისმიერ შემთხვევაში როდესაც ადამიანი კატეგორიულ იმპერატივს დაარღვევს, მაშინ მას სრულად ეკისრება პასუხისმგებლობა არამარტო იმპერატივის დარღვევით ჩადენილ ქმედებაზე, არამედ იმ შედეგზეც რომელიც, ადამიანის მიერ ამ ქმედების ჩადენას მოჰყვება მოკლე თუ გრძელვადიან პერსპექტივაში.

მარიამ კობერიძე

როდის აქვს სიკეთეს უმაღლესი ხასიათის ზნეობრივი ღირებულება?

03.04.2021

,,ახლა როდესაც ასეთი ღრმა თეორიები მოვისმინეთ ეთიკის ისეთი ბრწყინვალე მცოდნისგან, როგორიც თქვენ ბრძანდებით ბატონო იმანუელ, გავკადნიერდებით და გკითხავთ როდის აქვს ჩვენ მიერ ჩადენილ სიკეთეს უმაღლესი ხასიათის ზნეობრივი ღირებულება?’’

იმანუელ კანტი ჩვენს შეკითხვაზე პასუხის გაცემას უპირველესყოვლისა მაღალი შეფასების ღირსი ქმედების ინდიკატორის განსაზღვრით დაიწყებდა და გვიპასუხებდა, რომ ის რაც ,,მუდამ პირველობს ჩვენი ქმედობის მთელი ღირებულების შეფასებისას და წარმოადგენს ყოველივე დანარჩენის პირობას არის ადამიანის მოვალეობა’’, ამის შემდეგ კი ,,რაც შეეხება თქვენს შეკითხვას’’ პასუხად დაამატებდა, რომ ,,კეთილის ქმნა ყველგან სადაც კი შესაძლებელია მოვალეობას წარმოადგენს’’.

მაშასადამე, კეთილის ქმნა ყოველთვის უმაღლესი ხასიათის ზნეობრივი ღირებულება ყოფილა რამე თუ იგი მოვალეობაა და სწორედ მოვალეობა განსაზღვრავს უმაღლესი ხასიათის ზნეობრივ ღირებულებას ?!

რა თქმა უნდა, არა. არსებობს შემთხვევები, როდესაც სიკეთე ჩადენილია არა თუ მოვალეობის, არამედ მიდრეკილების გამო და სწორედ მიდრეკილების არსებობა წარმოადგენს ყოველი სიკეთისმყოფელი ქმედებისთვის იმ ნაღმს, რომელიც აუცილებლად ნამსხვრევებად აქცევს ქმედების მაღალ ზნეობრივ შინაარსს. შესაბამისად, სიკეთე მაღალზნეობრივია მაშინ და მხოლოდ მაშინ თუ კი იგი არ მოიცავს მიდრეკილების კომპონენტს თუმცა, მეტი სიცხადისთვის საჭიროა განვსაზღვროთ რას წარმოადგენს თავად მიდრეკილება.

ამისთვის კანტი გვთავაზობს შემდეგ გამოსავალს. გვიხატავს იმას თუ რა არ არის მიდრეკილება, რითაც უფრო აადვილებს მიდრეკილების პოზიტიური ცნების დადგენას.

მას მაგალითად კაცთმოყვარე ადამიანი მოჰყავს, რომელიც რატომღაც მწუხარებით არის მოცული, ,,სულაც არ ეკარება გულს სხვისი ნაღველი’’, მაგრამ ამის მიუხედავად ,,იგი სძლევს თავის მომაკვდინებელ უგრძნობლობას, მოქმედებს ყოველგვარი მიდრეკილების გარეშე, მხოლოდ და მხოლოდ მოვალეობის კარნახით’’ .

აი, საქციელი/სიკეთე ჭეშმარიტი მორალური ღირებულებით, ამბობს ემანუელი, და ამ კაცთმოყვარე მაგრამ მწუხარებით მოცული მამაკაცის ქმედებას მორალურ ღირებულებათა 100 ქულიანი სისტემიდან ჩემი აზრით უწერს 100-ს.

უცნაურია არა? აღმოჩნდა რომ მინდოდეს სიკეთე და ვაკეთებდე სიკეთეს უნივერსალურად სულაც არ ნიშნავს ამ ქმედების ღირებულების მაღალ ხარისხს, თუმცა, არ მინდოდეს და ვაკეთებდე, არ შემეძლოს და ვეხმარებოდე, მენანებოდეს და ვაწვდიდე, მეზარებოდეს და ვმოქმედებდე, მეჯავრებოდეს და ხელს ვუწყობდე, ჩემთვის მინდოდეს და მას ვუთმობდე, ეს უკვე მაღალი შეფასებს ღირსი საქციელია და თუ რეალურად გვაინტერესებს , რა უნდა ვქნათ იმისთვის, რომ ჩვენი საქციელი უმაღლესი ხასიათის ზნეობრივ ღირებულებად იწოდებოდეს ამაზე პირველი პასუხი ასეთია: ,,რაცა არ გწადდეს იგი ქმენ, ნუ სდევ წადილთა ნებასა’’

რა ხდება იმ შემთხვევაში თუკი ადამიანისგან მოვალეობა ერთს ითხოვს და მიდრეკილება მეორეს კარნახობს? რა შემთხვევაში ექნება ჩვენს საქციელს მაღალი მორალური ღირებულება აღნიშნული შემთხვევისას?

სიკეთე დროებით გვერდზე რომ გადავდოთ და პასუხი მარტივად დავასაბუთოთ წარმოვიდგინოთ დიაბეტით დაავადებული ადამიანი, (კანტისეული მაგალითის ანალოგი) რომელიც რისკავს ჯანმრთელობას შოკოლადის ფასად და მზად არის ამ ყველაფრის შემდეგ დიდი ტანჯვა განიცადოს, ვინაიდან იმ მომენტში მის ვალდებულებას იყოს ჯანმრთელი სძლია მიდრეკილებამ იყოს ბედნიერი.

კანტის პასუხი ასეთ პრობლემაზე შემდეგია: პირად ბედნიერებას ხელი უნდა შევუწყოთ არა მიდრეკილების არამედ მოვალეობის კარნახით.

პირადი ბედნიერების გარდა შესაძლოა ასეთი პრობლემა სხვა შემთხვევაშიც გაჩნდეს. ამის საილუსტრაციოდ ძალიან მოკლედ მოგიყვებით ერთ-ერთი მოთხრობის სიუჟტს. ქმარი ცდილობს ხანძრის შედეგად ნანგრევებში მოყოლილი ცოლის ნანგრევებიდან გამოყვანას, თუმცა არაერთი ცდის შემდეგ რწმუნდება რომ ეს შეუძლებელია. აქ ქმარმა უნდა გადაწყვიტოს რის კარნახს მიჰყვეს, ვალდებულებისას - არ გაანადგუროს მეორე ადამიანის სიცოცხლე, თუ მიდრეკილებისას - აარიდოს მას ხანგრძლივი და მტკივნეული სიკვდილი. (შესაძლოა ეს გააკეთოს იმისთვის რათა თავად აირიდოს მისი ტანჯვით წარმოდგენილი დისკომფორტი)

პასუხი არც ამ შემთხვევაში არ იცვლება, ვხელმძღვანელობთ ყოველთვის იმით რითაც დავალდებულებულნი ვართ და არა იმით რასაც მიდრეკილება გვკარნახობს

ყველაფრის მიუხედავად მნიშვნელოვანია აქაც დაისვას მთავარი შეკითხვა რ ა ტ ო მ,  რატომ აქვეითებს მიდრეკილების ქონა სიკეთის ზნეობრივ ღირებულებას?

ამის დასასაბუთებლად კანტი კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს სიკეთის მკეთებელ იმ ადამიანთა მოტივაციას, რომლებიც თანაგრძნობით განიმსჭვალებიან ყოველგვარი მოვალეობის გარეშე და ამბობს, რომ მათ ასაზრდოებთ გარემომყოფთათვის სიხარულის მინიჭება, იმდენად რამდენადაც ეს უკანასკნელი მათი მოქმედების ნაყოფია, რაც უფრო მეტად მიმართულია პატივისადმი მიდრეკილებისაკენ და მათ ქმედებას, თუ გინდ სიკეთეს, მორალურ ღირებულებათა 100 ქულიანი სისტემიდან ჩემი აზრით 50 ზე დაბალს უწერს.

აქედან გამომდინარე ,,არაფრისგან შობილი’’ მარტოდ მარტო თანაგრძნობებით ნაკარნახევი ქმედებები, რომლებიც შესაძლოა ჩვენი ყოველდღიური ცხოვრების არც თუ ისე იშვიათი ნაწილი იყოს სულაც არ გვახასიათებენ, როგორც მაღალი ეთიკური და ზნეობრივი თვისებების მატარებელ ადამიანს. მაგრამ რა თქმა უნდა ამას არც გამორიცხავენ. ასეთი ქმედებები კანტის მიხედვით არის ქების ღირსი! არის წაქეზების ღირსი მაგრამ მაღალი შეფასების არამც და არამც, რადგან კეთილი ნება არ შეიძლება განისაზღვრებოდეს პიროვნების მიდრეკილებით მოიპოვოს პატივი, შეამჩნიონ და დააფასონ, ან თუნდაც სურვილით თავად იბედნიეროს სხვათა გაბედნიერებით.

 

ზურაბ გადელია

თავდაცვითი მკვლელობა - მორალური თუ ამორალური ქმედება ?

03.04.2021

  ,, არა კაც კლა ''  ყველა ადამიანისთვის კარგად ცნობილი ციტატა 10 მცნებიდან . ეს არის ერთ- ერთი ათი დოგმიდან , რომელიც კაცობრიობრისათვის ითვლება დიდ დანაშაულად.  ნებისმიერი ქვეყნის კანონმდებლობიდან აკრძალულია მკვლელობა .  ლოგიკურია , რომ ეს ქმედება არასწორია არა მარტო სამართლებრივი გადმოსახედიან , არამედ მორალურიდან . მკვლელობის გარდა არსებობს სხვა მრავალი ამორალური ეთიკის მქონე ქმედება , მაგალითად : ქურდობა , ტყუილი , ღალატი და სხვა .  ყველა ადამიანი თანხმდება , რომ ჩამოთვლილი ქმედებები არაკეთილსინდისიერია და შესაბამისად ამორალური . 

  ფილოსოოფის ერთ -ერთი მნიშვნელოვანი განხრას , დეონტოლოგიას , თუ დავუჯერებთ , ქმედების შეფასება ხდება მორალური კონტექსტით. ქმედება რაც , არ შედის მორალში , ვერ იქნება სწორი. დეონტოლოგიის აზრით , იმისთვის  რომ საზოგადოების კეთილდღეობა იყოს დაცული ,  ყველა ადამიანს აკისრია  ვალდებულებები . მაგალითად , ყველა ადამიანი ვალდებულია პატივი სცეს სხვა ადამიანის ქონებას და არ მიისაკუთროს ის , ან არ იქურდო და არ ხელყოს ის .  ესეთი ქმედებების არ ჩადენა არის იმპერატიული ნორმა.   შედეგის მისაღებათ ქმედების მორალურობით შესაძლებელია ქცევის შეფასება , თუ ქცევა ეწინააღმდეგება ნორმის დადგენილ პრინციპებს , რა  შედეგიც არ უნდა ჰქონდეს , იგი არ იქნება გამართლებული. 

 დეონტოლოგიის ფილოსოფოსის , იმანუელ კანტის , აზრით   მორალური ქმედება უნდა იყოს ისეთი ქცევა , რაც შეიძლება გახდეს უნივერსალური კანონი.  მაგალითად , თუ რაღაც ქცევა ერთ შემთხვევაში კონკრეტული შედეგის მისაღებად სწორია , მისი გაუნივერსალების შემთხვევაში მივხვდებით , რომ ქმედება ამორალური იყო . მაგალითად ტყუილი . არსებობს სიტუაცია , სადაც ტყუილი კეთილ საქმეს ემსახურებოდეს, თუმცა თუ მას გავაუნივერსალურებთ  და მთელი მსოფლიო მოტყუებას დაიწყებს , მაშინ მივხვდებით , რომ  შედეგზე მნიშვნელოვანი მის მისაღწევად გაწეული ქმედების მორალურობა იყო. 

  თუმცა გვხვდება დილემები , როდესაც ქმედება პირნათლად არ ჯდება მორალურ ეთიკაში , მაგრამ შედეგი შეიძლება მეტად მნიშვნელოვანი იყოს.  ასეთი დილემა გვხვდება თავდაცვითი მკვლელობის შემთხვევაში.  მკვლელობა უდაოდ ყველანაირი ეთიკითა და მორალით დაუშვებელია . თუმცა რა ხდება მაშინ , როდესაც მკვლელობა ემსახურება თავდაცვას.  ილუსტრირებისთვის წარმოვიდგინოთ ესეთი შემთხვევა , როდესაც საკუთარ სახლში შემოვარდება ადამიანი , რომელსაც თავდაცვის გამო მოვკლავ, რამდენად იქნება ეს გამართლებული ? თუ კანტის თეორიას ქმედების გაუნივერსალურობაზე დავუჯერებთ ,  ქმედება რომელიც მე ჩავიდინე გაუმართლებელია , რადგან თუ ყველა ადამიანი სხვის მოკვლას დაიწყებს , შეიქმნება ქაოსი. იგივე ლოგიკას თუ გავყვებით , თავდაცვა არის სწორი ქმედება და თუ სამყაროში ყველა ადამიანი თავს დაიცავს  , იქნება კარგი და მორალური ქცევა.  როგორც უკვე განვიხილეთ , დეონტოლოგიის მიხედვით მკვლელობა არის ამორალური ქმედება ხოლო თავდაცვა მორალური. მათი გაერთიანებისას თუ რა შედეგს მივიღებთ , ვფიქრობ არის გარკვეულ  ქმედებებზე დამოკიდებული. 

 თუ განვიხილავთ ფორმულას  თავდაცვას + მკვლელობა = არამორალურ ქცევას . ეს მოხდება მაშინ , როდესაც ადამიანის მოკვლა არ წარმოადგენდა გადაუდებელ აუცილებლობას. მაგალითად, თუ თავდამსხმელს სურს ჩემი ძვირადღირებული ბეჭდის მოპარვა, ვფიქრობ , რომ  ასეთ დროს შესაძლებელია სხვა პრევენციული ზომების  მიღება , მაგრამ არა მკვლელობა .  რადგან თუ სასწორზე ადამიანის სიცოცხლესა და ბეჭედს დავდებთ , მორალური კუთხით სწორი იქნება თუ უპირატესობას სიცოცხლის შენარჩუნებას მივანიჭებთ. 

ამის საწინააღმდეგოდ, თუ წარმოვიდგენთ ფორმულას  თავდაცვა + მკვლელობა = მორალურ ქცევას, ესეთ შემთვევაში საჭიროა მკვლელობა იყოს აუცილებელი. მიუხედავად იმისა, რომ კანტის თეორიის მიხედვით მკვლელობა გაუმართლებელი საქციელია , ვფიქრობ  რომ არსებობს შემთხვევები , როდესაც იგი აუცილებელია.  წარმოვიდგინოთ შემთხვევა , როდესაც თავდამსხმელს აქვს ერთადერთი განზრახვა , რაც წარმოადგენს ჩემს მკვლელობას. ასეთ დროს , ამორალური იქნება მისი განზრახვა და არა თავდაცვა. როდესაც ქმედებაში გვყავს აგრესორი , რომელიც დანაშაულის ინიციატორია , მისგან თავის დაცვა რთულად წარმოსადგენია , რომ იყოს დანაშაული .

 აქედან გამომდინარე შეგვიძლია მცირე დასკვნა გამოვიტანოთ და ვთქვათ , რომ ქმედებები , რომელიც ხშირ შემთხვევაში არ არის სწორი , შეიძლება განსხვავებულ სიტუაციაში იყოს გამართლებულიდა ამას აუცილებლობა მოითხოვდეს რადგან იგი ემსახურებოდეს უფრო დიდ სიკეთეს , ვიდრე აღნიშნული ეთიკური ნორმების დაცვაა. ასეთ დროს მოქმედებს სასწორის პრინციპი , თუ რომელიმე მხარე გადაწონის , ეთიკის ნორმები თუ აუცილებლობა.  

 

სოფიკო ღონღაძე

დიდთოვლობა ჩრდილოეთში

03.04.2021

თოვაზე ყოველთვის ჩემი ცხოვრების ერთი დღე მახსენდება. აი, ის მე და ორი უცნაური მამაკაცი მატარებლით რომ ვმგზავრობდით. ხომ გაგიგიათ, ჩრდილოეთში დიდი თოვლი იცის და ჩვენც არ გაგვიმართლა, დიდთოვლობის გამო მატარებელს გზის გაკვლევა გაუჭირდა და გაჩერება მოგვიხდა.

კუპეში სამნი ვისხედით. ერთ-ერთ მამაკაცს ინგლისურ ყაიდაზე ეცვა, შავი მანტოს ქვეშ ქათქათა საყელო მოუჩანდა, გამართული ბრიტანული აქცენტით საუბრობდა, მეორეს კი ერთი შეხედვითვე შეამჩნევდით, წმინდა გერმანული სისხლის წარმომადგენელი გახლდათ, გერმანულ სტილზე ეცვა და საუბარზეც ეტყობოდა. ჩვეულებრივ, საყოველთაო საკითხზე მოჰყვნენ ბაასს და მეც ყურადღებით მოვუსმინე.

- წუხელ, ღამით ერთი განსაცვიფრებელი ამბავი მოხდა ჩვენს პატარა ქალაქში, - წამოიწყო ერთ-ერთმა. - ერთ მრავალშვილიან ოჯახში ყაჩაღი შეიჭრა და ოჯახის წევრების სიცოცხლის სანაცვლოდ ქონება მოითხოვა. როდესაც ვერაფერი მიიღო რა, განრისხდა და დედას დაესხა თავს, ის იყო უნდა დაერტყა, რომ ოჯახის უფროსმა თავში რკინის, ბლაგვი იარაღი ჩასცხო და ადგილზე მოკლა. როგორ ფიქრობთ, ბატონო, რა ბედი ელის ამ მამაკაცს?

- როგორ თუ რა ბედი ელის, მეგობარო?! ის ისეთივე მკვლელია, როგორც სხვა დანარჩენები, ვინც შუღლის, შურისძიების, ანგარებისა და სხვა გაუგონარი ამორალური მიზეზებით ადამიანებს კლავენ. განა, მოტივი შეცვლის რაიმეს? ისიც ისევე უნდა დაისაჯოს, როგორც სხვები.

- მაგრამ მან ხომ ამით ქალის სიცოცხლე იხსნა? - შეკამათება ვცადე, რაც გერმანელს უყურადღებოდ არ დაუტოვებია.

- გინდათ თქვათ, რომ ყაჩაღის სიცოცხლეზე მეტად ქალის სიცოცხლე ფასობს?

- არა მხოლოდ ეგ, - მიუგო თეთრსაყელოიანმა, -  სასწორზე ერთ მხარეს - ყაჩაღის, ხოლო მეორე მხარეს დედის სიცოცხლე და ბავშვების მომავალია, სხვა სიტყვებით ოთხი ადამიანის კეთილდღეობა. მნიშვნელოვანი, ჩემო მეგობარო, არის შედეგი - რის ხარჯზე, რას მივაღწევთ დიდად მნიშვნელობა არც აქვს.

- თუ მრავალი ადამიანის კეთილდღეობა, ბედნიერება იქნება მიღწევადი, თქვენთვის ჩვეულებრივ მისაღები იქნება ცალკეული ადამიანების დახოცვა?

- მთავარი რაც შეიძლება მეტი ადამიანის სარგებელია..

-  თქვენი მსჯელობიდან გამოდის ისიც, რომ - გააწყვეტინა გერმალემა, - უმრავლესობისთვის სასურველი შედეგის მისაღებად მზად ხართ მკვლელობაც კი დააკანონოთ, სხვა სიტყვებით, საყოველთაო პრინციპად აქციოთ. თქვენთვის იმდენად მნიშვნელოვანია შედეგი, რომ გავიწყდებათ მოქმედება. მოქმედება კი ის არის, რომელზეც აგებულია ჩვენი სამყარო, მეგობარო!

შევამჩნიე „კეთილდღეობასა“ და „შედეგზე“ როგორ უელვარებდა თვალები ინგლისელს. აშკარად ბევრი ეფიქრა.

- თუ სიკვდილი იქცევა კანონად, რაღა მნიშვნელობა ექნება სიცოცხლეს?! თუ ტყუილი იქცევა კანონად, რაღა მნიშვნელობა ექნება სიმართლეს?! თუ კი მორალური გულგრილობა იქცევა საყოველთაო ნორმად, რაღა მნიშვნელობა ექნება გულისხმიერებას?! მაშინ ყველამ, როგორც კი განსაცდელში დაიგულებს თავს, მოიტყუოს და დახოცოს სხვები! „დაე, ყალბი პირობა დასდოს ყველამ, თუ ისეთ გაჭირვებას განიცდის, რომ სხვა გზით თავს ვერ უშველის?“ თუკი აღარავის სჯერა ამ პირობების, რა აზრი აქვს მათ მოფიქრებას? მე შესაძლოა, „ჩაუხედავი ვიყო ქვეყნის ბრუნვაში“, მაგრამ ის კი ვიცი, რომ ჩემი გადაწყვეტილება თუ შეუძლებელია იქცეს საყოველთაო პრინციპად,“მაქსიმად“, - იგი უნდა „უკუვაგდო“. არ მოვიტყუო, არ მოვკლა, არ მოვიპარო..

- მაშ, მამა შვილების დასაცავად მკვლელს სათანადოდ ვერ გაუსწორდება? - ვკითხე.

- ვერა, ჩემო ახალგაზრდა მეგობარო, რადგან მკვლელობა საყოველთაო პრინციპად ვერ ივარგებს. - მიპასუხა.

- მაშ, მარტოდ დარჩენილი, დაუცველი ბავშვების კარს თუ მძარცველი მიადგება, ვერ მოაჩვენებენ თავს ისე, თითქოს შინ არავინ არის? - ვკითხე.

- ვერა, ჩემო მეგობარო, ეს ხომ ტყუილია? - მიპასუხა.

- მაშ, მშიერი, უსახლკარო ბავშვიც ვერ მოიპარავს პურს მდიდარი მცხობელისგან? - ვკითხე.

- ვერა, რადგან ქურდობის დაკანონება ჩვენს საზოგადობას მიწასთან გაასწორებს, - მიპასუხა.

- მესაკუთრის საკუთრების უფლება ბევრად მაღალი ღირებულებაა, ვიდრე ცხოველური, შიმშილის დაოკების სურვილი, ამიტომ ამ შემთხვევაში თავადაც უნდა დაგეთანხმოთ, გეთაყვა, - დაგვიდასტურა.

- როგორც ვუკვირდები, თქვენი მსჯელობა აბსოლუტურად უარყოფს აუცილებელი მოგერიების ფენომენს.

- პირიქით, ამის ვალდებულებასაც კი გაკისრებთ! 

- გაუგებარია, - დაბნეულმა მივუგე. 

ინგლისელს ჩაეცინა.

პასუხის დაბრუნება ვეღარ მოასწრო; მატარებელი თოვლიან გზას გაუყვა და მალევე ჩასვლამაც მომიწია. უცნაური მგზავრობა კი გამოგვივიდა. მას მერე აღარც შევხვედრივარ; ისე დაემთხვა,  იმავე მატარებლითაც აღარ მიმგზავრია.

და კიდევ.

ჩრდილოეთში დიდი თოვლიც აღარ მოსულა. 

 

ინსპირაცია: იმანუელ კანტი „ზნეობის მეტაფიზიკის დაფუძნება“

 

ვახტანგ ნინიკაშვილი

Alternate history, ანუ გადავარჩინოთ თუ არა ადოლფ ჰიტლერი

03.04.2021

        

       Მორალურ ფილოსოფიაში საკმაოდ ხშირია შემთხვევა, როდესაც ერთი კონკრეტული ფილოსოფიური სკოლის მიმდევრებს უხდებათ გარკვეული სახის მორალურ დილემებთან გამკვლავება და თეორიული ჩარჩოს ცხოვრებისეულ რეალობასთან ადაპტაციის დროს საკუთარი მსოფლმხედველობის მიხედვით, ერთ შეხედვით, პრობლემური სიტუაციიდან ყველაზე ოპტიმალური გამოსავლის პოვნა.(ამ შემთხვევაში ისეთ სიტყვებს, როგორიც არის ,,ოპტიმალური”, ,,კარგი” , ,,ცუდი” , ,,რაციონალური” თუ ,,ირაციონალური” განსხვავებული შინაარსის ტარება უწევთ და ამის მიზეზებზე ტექსტის შემდგომ მონაკვეთებში უფრო დეტალურად იქნება საუბარი). Სტატიის ძირითადი თემაც, როგორც სათაურიდან ჩანს ერთ-ერთ ასეთ კონტროვერსულ შემთხვევას უკავშირდება და ბრუნავს იმ მეთოდოლოგიის გარშემო, რომლის დახმარებითაც კონსეკვენტუალისტური ფილოსოფიური მიდგომა და მისი ქვე-სწავლებები ცდილობენ საკუთარი მიდგომების მიხედვით ნახსენები დილემის გადაჭრას.

      Ზოგადი თვალსაზრსით, კონსეკვენტუალისტური სკოლა იზიარებს თვალსაზრისს, რომლის მიხედვითაც ნებისმიერი ქმდება უნდა იქნას შეფასებული მისი შედეგის ავკარგიანობის განსაზღვრით. Თუ კონკრეტული აქტის შემდგომ წარმოქმნილი სიკეთე წონის იმ ზარალს, რომელიც იმავე მოქმედების შედეგად წარმოიქმნა, მაშინ ნახსენები ქმედება შესაძლოა ჩაითვალოს რაციონალურად და ადამიანებსაც საკუთარი შემდგომი მოქმედების ჩარჩო ევალებათ ააგონ იმგვარად, რომ მაქსიმალურად შეუწყონ ხელი პოტენციალში გაჩენილი სიკეთის მაქსიმალური დოზით აქტუალიზაციას.
           Ბუნებრივია, ზემოთ მოყვანილი კონსეკვენციალიზმის დახასაიტება ვერ ჩაითვლება სრულყოფილი ფორმის მატარებელ დებულებად. თავად ამ განსაზღვრებაში საკმაოდ ადვილად და შესამჩნევად ჩნდება შრეები, სადაც მორალურ ფილოსოფოსებს შეუძლიათ განსხვავებული აზრის დაფიქსირება და იმ ტერმინების ინტერპრეტაცია, რომლებიც თეორიაში, ერთი შეხედვით, ფუნდამენტურ ხასაითს ატარებენ.
      Მაგალითისთვის, ჩნდება დისკუსია უშუალოდ სიკეთის გასნაზღვრის თაობაზე, იმის შესახებ თუ რა უნდა მიიჩნიოს ადამიანმა სიკეთედ, რამდენად დიდ როლს თამაშობს სიკეთის განსაზღვრაში სიამოვნების ხარისხი, ანუ, უფრო მარტივად, ჩნდება დისკურსი უშალოდ ადამიანის ბუნების თაობაზე, უტილიტარისტური მიდგომის მოწინააღმდეგები ხშრად აპელირებდნენ ფაქტზე, რომ სიკეთის რაობის სწორხაზოვნად სიმოვნების პრინციპით განსაზღრა ადამინს აახლოვებს ცხოველური სამაყროსთვის დამახასიათებელ არსებობის მოდელთან, მათი აზრით, ნახსენები მიდგომა საკუთარ თავში მოიაზრებს ადამინის მისწრაფებების, ღორის ან სხვა გარეული ცხოველის მისწრაფებებთან გაიგივებასთან. ამის საპირწონედ, სტუარტ მილი ასკვნის, რომ სიამოვნების ჩარჩო სულაც არ ნიშნავს პრიმიტიულ ცხოვრების წესისკენ სწრაფვას, განსხვავებით ცხოველებისგან, ადამინებს აქვთ ღირებულებების უფრო ფართო სივრცე, არ შეიძლება ადამინმა, მიუხედავად იმ რთული ან თუნდაც გაუსაძლისი გარემოსა, რომელშიც ის ხშირად ხვდება, უარი თქვას შესაძლებლობათა იმ რიგზე, რომელსაც მას ადამიანად დაბადება აძლევს, მისთვის გასაგებია, რომ თეორიულად შესაძლებელია პრიმიტიულმა ცხოვრებამ ადამინს უფრო ჰარმონიული მოცემულობა შეუქმნას, თუმცა რაციონალური აზროვნება მაინც არ მისცემს საშუალებს საკუთარი თავი მოაქციოს იმ საფეხურზე, სადაც იგი გაიგივებული იქნება სამყაროში არსებულ ყველაზე პრიმიტიულ არსებებთან. Აქვე საჭიროა განისაზღვროს, რომ ამ შემთხვევაში საქმე ეხება მხოლოდ მენტალურ სწრაფვას, ცხოვრების საწყის ეტაპზე ადამინები საკმაოდ ხშირად არიან მიდრეკილნი ცხოველური მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებისკენ და ეს საკმაოდ ბუნებრივია, ისინი დროდადრო იღებენ მათთვის ერთმნიშვნელოვნად საზინაო გადაწყვეტილებებს , შესაძლოა კონკრეტული სიტუაცია საფრთხეს უქმნიდეს მის უმაღლეს ღირებულებას, ჯანმრთელობას, მაგრამ ამ ფაქტმა მაინც არ შეცვალოს იმ მომენტისთვის დაგეგმილი ქმედება. ადამინები ხშირად მსგავს სიტუაციებში არ აქცევენ ყურადღებას ნახსენებ საფრთხეს და სამომავლო ჯანმრთელობას წირავენ ცხოველურ სწრაფვას, თუმცა დროის სვლასთან ერთად ისინი უფრო უკეთ აცნობიერებენ, როგორც სიამოვნების არსს, ისე ღირებულებათა სწორ იერარქიას, ამის შემდგომ ისინი სულ უფრო ნაკლებად არიან მიდრეკილნი მათთვის დამაზიანებელი გადაწყვეტილების მიღებისკენ. Ბუნებრივია, ამ შემთხვევაში გარემოც არანკლებ მნშვნელობას ატარებს, მცდარი გადაწყვეტილების წყარო შესაძლოა მარტივად გახდეს იმგვარი გარემო, რომლეიც ნაკლებ მნშვნელობას ანიჭებს მკვეთრად ფასეულ ღირებულებებს, თუმცა აქაც ნათელია, რომ, როგორც კი ადამინი შეძლებს ნახსენები გარემოს მიერ მასზე აკუმულირებული ზეგავლენის შემცირებას ის უმალ გააცნობიერებს როგორც ცხოვრებისეულ მიზანს, ისე ზარალს, რომელსაც ნახსენები გარემო მას აყენებს. Უფრო მოკლედ რომ ვთქვათ, მილს დისკურსში შემოაქვს სიამოვნების იერარქიის პრინციპი, იგი მიიჩნევს, რომ ქმედებებს ერთმანეთისგან განსხვავბეული სიამოვნების მოტანის უნარი გააჩნიათ, ადამინებიც ვალდებულნი არიან იმოქმედონ მაქსიმალური სიამოვნების მომტანი ქმედების რიგზე და უარი თქვან იმგვარ მოქმედებაზე, რომლეიც მომავალში საფრთხეს შექუმნის მათი, როგორც რაციონალური არსების გააზრების საკითხს.
            Უტილიტარიზმის მთავარ განმასხვავებელ ნიშნად მაინც ადამიანისა და საზოგადოების ურთიერთობა უნდა ჩაითვალოს. ამ შემთხვევაში კვლავ ქმედების შემდეგად მოტანილი სიამოვნების რაობას ვუბრუნდებით, თუ ჰედონისტები საიმოვნების რაოდენობას და იმ ხალხის რიცხს, რომლებიც ნახსენებ სიამოვნებას საკუთარ თავზე გამოცდის ნაკლებ მნიშვნელობას ანიჭებენ, უტილიტარისტები პირიქით, მიიჩნევენ, რომ მნიშვნელოვანია ნახსენები სიამოვნება რაც შეიძლება მეტმა ადამინმა გაიზიაროს და ერთი კონკრეტული ინდივიდის სიკეთე მულტიპლიკატორული მეთოდით გავრცელებული იყოს საზოგადოების გარკვეული ჯგუფზე მაინც, აქვე უტილიტარისტები ასკვნიან, რომ ერთი ტიპის სიკეთეს მსგავსი შედეგის მოტანა შეუძლია ნებისმიერი ადამინის ცხოვრებაში და შეუძლებელია იდენტურმა პოზიტიურმა ქმედებამ განსხვავებული რეზულტატი გამოვლინოს განსხვავბულ გარემოებებში.

     Ტექსტის წინარე ნაწილში განხილული შემთვევები უფრო უკეთ გვაძლევს საშუალებას დავინახოთ მოკლედ აღწერილი ფილოსოფიური სკოლის ძირითადი ფუნდამენტი და ვაჩვენოთ იმ მიდგომის არსებობის მოტივი, რომელიც გამოიყენება სათაურში მოყვანილი მორალური დილემის გადასაჭრელად. Უტილიტარისტები აღნიშნულ საკითხს ორნაირად უყურებენ, ექსტრემისტული და შეზღუდული უტილიტარიზმი ერთამნეთთან წინააღმდეგობაშია მოსული ზოგადი წესების განსაზღვრის თაობაზე, ტექსტის წინა ნაწილში განხილული ავტორები ძირითადად მაინც არ ითვლებიან ამ ორი დასახებული სკოლისდან რომელიმეს წარმოამდგენლად , იგივე სტუარტ მილი, რომელიც ჰედონისტურ მიდგომებს უფრო იზიარებს, კვაზი ჰედონისტური სკოლის წარმოამდგენლად უფრო შეიძლება ჩაითვალოს, ვიდრე რადიკალური მსოფლმხედველობის  მატარებელ ავტორად, ვინაიდან იმ საკითხების გარშემო, რომელზეც ქვემოთ გვექნება საუბარი შედარებით მოზომილ დამოკიდებულებას ამჟღავნებს. Საინტერესოა, რომ ჰიტლერის გადარჩენის თაობაზე, რომელიც პირობითად სამომავლო შედეგის განჭვრეტადობის და ,მეორე მხრივ, აწმყოში ადამიანზე მოქმედი ღირებულებების მიერ კონსტუირებული ზეგავლენის მაგალითია, ორივე სკოლა თითქმის იდენტურ დასკვნებამდე მიდის. ადამიანი ნებისმიერ შემთხვევაში გადაარჩენს სიკვდილის პირას მყოფ ფიზიკურად მსგავს არსებას, თუმცა დებატი იბადება იმის თაობაზე თუ რა კარნახობს მას ამგვარი საქციელის ჩადენისკენ, ექსტრემისტული უტილიტარიზმი ასკვნის, რომ იმ სიტუაციებში, სადაც ადამინს ნაკლები დრო აქვს გადაწყვეტილების მისაღებისთვის და ემოციური ზეგავლენაც საკმაოდ დიდია, მასზე ,მისდადამოუკიდებად, მოქმედებს ბუნებრიბვი კანონები და წარსულში საზოგადოების მიერ დაგროვებული პრაქტიკები მსგავსი ტიპის სიტუაციებში მოქცევის შეასახებ , ანუ საუბარი ამ შემთხვევაში გადაგვაქვს Rules of thumb აქტუალობის შესახებ.  თეორია ამ შემთხვევაში უკვე ნაკლებ მნიშვნელობას იძენს, ადამიანები ბუნებრივად მოქმედებენ იმგვარად, როგორც მისგან შემთხვევა დაგროვილი გამოცდილება მოითხოვს.

      Შეზღდული უტილიტარიზმი უფრო დიდ ყურადღებას აქცევს უშალოდ საზოგადოებში მოქმედ წესებს, იგი მიიჩნევს, რომ სწორედ წესები უნდა იყოს დაქვემდებარებული შედეგის ავკარგიანობას, ანუ,  უშუალოდ წესი იქმნება კონსექვენციალიზმის პრინციპის შესბამისად და არა ინდივიდუალური აქტი. Როგორც ნახსენები ფილოსფიის მიმდევრები ასკვნიან ამ შემთხვევაში ინდივიდი უფრო უკეთ ახერხებს საკუთარი ქმდებების საზოგადოებასთან შესაბამისობას, ეს აძლევს მას საშუალებას წინასწარ განჭვრიტოს ქმედებები, რომლებსაც მათ გარშემო მცხოვრები სხვა ინდივიდები განახორციელებენ. შესბამისად კრიზისულ სიტუაციებში ამ მიდგომას უფრო ჰარმონიული გარემოს შექმნა ძალუწს.
       Აღნიშნული შემთხვევა საკმაოდ კარგად აქვს განხილული სტუარტ მილს Almanack of naval ravikanti-ის მაგალითზე, სადაც ნაჩვენებია, რომ მიუხედავად იმისა, თუ რამხელა სხვაობას იძლევა სიზუსტეში ციურ სხეულებზე უშუალო დაკვირვება, ალმანაკის გამოყენება მაინც უფრო რაციონალური გადაწყვეტილებაა, უპირველესად ისევ შედეგის კალკულაციის სირთულიდან გამომდინარე. განხილული მაგალითი გარკვწულწილად უკავშირდება ტექსტის დასაწყისში დასმულ საკითხსაც, გამოდინარე იქიდან, რომ პრობლემა ორივე მათგანში ერთი საკითხის გარშემო ტრიალებს.
       Ჰიტლერის შესახებ კი შეზღუდული უტილიტარისტული მიდგომის გამზიარებელი ადამინი იტყვის, რომ ჰიტლერის დახრჩობა ამ შემთხვევაში უფრო რაციონალური გადაწყვეტილება იქნებოდა, თუმცა ადამინს, რომელმაც ჰიტლერის გადარჩენის სასრგებლოდ გააკეთა არჩევანი მაინც ვერ დავადანაშაულებთ არასწორ მსჯელობაში, მას ვერ ვეტყვით, რომ ჰიტლერისთვის ხელის გაწვდენა დანაშაულია, მეტიც, მიუხედავად იმისა, რომ ჰიტლერის დახრჩობა ყველაზე რაციონალური გადაწყვტილება უნდა ყოფილიყო, ასეთი ადამიანი საპირისპირო ქცევის შემდგომ მაინც იმსახურებს შექებას, იმსახურებს სწორედ იქიდან გამომდინარე, რომ საზოგადობაში მიღებულ წესს იმაზე ბევრად მეტი მნიშვნელობა აქვს, ვიდრე უშუალოდ ერთ სპეციფიურ სიტუაციაში სპონტანურად მიღებულ გადაწყვეტილებას, ადამინების უნდა შეთანხმდნენ რაღაც R წესზე და მომავალში მათ მიერ ჩადენილი ქმდება ზუსტ შესაბამისობაში უნდა მოდიოდეს ნახსენებ კოდთან მიმართებით.
      Საინტერესოა, რომ გარკვეული სახის პრედიქცია, ექსტრემისტული უტილიტარიზმის მოდელში არის შესაძლებელია, თუმცა მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ საზოგადოება მთლიანად ამ იდეოლოგიის წარმოადგენლებით იქნება შედგენილი, რაც რეალობაში საკმაოდ რთული წარმოსადგენია.

ანნა გოგავა

პოლიტიკური თავისუფლება და სამართლიანი ღირებულების გარანტია

03.04.2021

პოლიტიკური უფლება ის სამოქალაქო უფლებაა, რომელიც დეტალურად არის აღწერილი საერთაშორისო პაქტში სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების შესახებ და ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა ევროპის კონვენციაში. დასავლური საზოგადოებისათვის, ეს უფლება მიიჩნევა ადამიანის, მოქალაქის ერთ-ერთ ჭეშმარიტ უფლებად, რომელიც წარმოადგენს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში მონაწილეობის საშუალებას.

 აუცილებელია, რამდენიმე სიტყვა ითქვას იმის შესახებ თუ რას ნიშნავს პოლიტიკური თავისუფლება და რას მოიცავს მისი რეალური ღირებულების გარანტი.  ეს საშუალებას მოგვცემს შევაფასოთ როულსის და სხვათა არგუმენტები, რომლითაც მათ განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭეს პოლიტიკური თავისუფლების უფლებას.

პოლიტიკური თავისუფლება მოიცავს მთელ რიგ უფრო სპეციფიკურ თავისუფლებესა და უფლებეს. ის მოიცავს გამოხატვის თავისუფლებას პოლიტიკურ საკთხებთან დაკავშირებით და უფლებას გაერთიანდნენ პოლიტიკურ ორგანიზაციებში; იგი ასევე მოიცავს ხმის მიცემისა და საჯარო თანამდებობის დაკავების უფლებას. თითოეული ზემოთჩამოთვლილი თავისუფლება უნდა დავიწროვდეს და დაზუსტდეს, რათა უზრუნველყოფილი იყოს მთავარი იდეა, რომ „ თითოეულ მოქალაქეს აქვს სამართლიანი და დაახლოებით თანაბარი წვდომა პოლიტიკურ პროცესზე.“ ეს უკანასკნელი გამოხატავს რეალური ღირებულებების გარანტიას. მაგრამ კონკრეტულად რას ნიშნავს ეს? როულსი განმარტავს რეალურად ღირებულებების გარანტიას სამართლიანი შესაძლებლობების გათვალისწინებით.  ის ამბობს:

„ეს გარანტია ნიშნავს, რომ პოლიტიკური თავისუფლება ყველა მოქალაქისთივს, განურჩევლად მათი სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობისა, დაახლოებით თანაბარი უნდა იყოს, იმ გაგებით, რომ  ყველას აქვს სამართლიანი შესაძლებლობა დაიკავოს სახელმწიფო თანამდებობები და გავლენა მოახდინოს პოლიტიკური გადაწყვეტილების შედეგებზე.“

გარკვეული სიკეთის მიღწევის სამართლიანი შესაძლებლობა ხორციელდება მაშინ, როდესაც ყველა ადამიანს, რომელიც თანაბრად ნიჭიერი და მოტივირებულია, აქვს მისი შეძენის თანაბარი შანსი.

როულსი ირწმუნება, რომ პოლიტიკური თავისუფლების სამართლიანი ღირებულება "უზრუნველყოფს, რომ მსგავსი ნიჭიერი და მოტივირებული მოქალაქეები თანაბრად ახორციელებენ გავლენას მთავრობის პოლიტიკაზე".  მოქალაქეებს უნდა ჰქონდეთ თანაბარი რესურსი პოლიტიკური გავლენის განსახორციელებლად. მაგრამ პოლიტიკური გავლენის თანასწორობა აშკარად არ არის საკმარისი რეალური ღირებულების გარანტიისთვის.  ამის მიღწევა შესაძლებელი იქნება მოქალაქეებისათვის განსხვავებული პოლიტიკური თავისუფლებებისა და შესაძლებლობების მიცემით. ზემოთ მოცემული მონაკვეთიდან ირკვევა, რომ როულსი აღიქვამს რეალური ღირებულების გარანტიას, რომელიც გამორიცხავს ასეთ შესაძლებლობებს. ამრიგად, რეალური ღირებულების გარანტიით უზრუნველყოფილი სიკეთის აღწერა უნდა ეხებოდეს საჯარო სამსახურებს, ისევე როგორც პოლიტიკურ გავლენას. მოქალაქეებს არა მხოლოდ უნდა ჰქონდეთ თანაბარი პოლიტიკური გავლენის განხორციელების სამართლიანი შესაძლებლობა, არამედ მათ უნდა ჰქონდეთ სამართლიანი შესაძლებლობა დაიკავონ პოლიტიკური უფლებამოსილების ნებისმიერი პოზიცია თავიანთ საზოგადოებაში. პოლიტიკური უფლებამოსილების პოზიციები მოიცავს როგორც ამომრჩევლის, ასევე აღმასრულებელი, საკანონმდებლო, სასამართლო და ადმინისტრაციული საჯარო სამსახურების თანამდებობეს.შესაბამისად, რეალური ღირებულების გარანტია მოიცავს როგორც რესურსების თანასწორობას პოლიტიკური გავლენის განსახორციელებლად, ასევე პოლიტიკურ ავტორიტეტად პოზიციების მოპოვების სამართლიან შესაძლებლობას.

შესაძლებლობების სამართლიანი თანასწორობის პრინციპის ეს ინტერპრეტაცია მხოლოდ სუსტ განსაზღვრებას უქმნის გამნასხვავებელი პრინციპის მოქმედებას. იგი ასევე განმარტავს, თუ რატომ არ არის გადამეტებული პოლიტიკური თავისუფლების რეალური ღირებულების გარანტია. ამ პრინციპის გათვალისწინებით, როულსი განიხილავს პოლიტიკური თავისუფლების სამართლიანი ღირებულების გარანტიას, რადგან იგი მიიჩნევს, რომ მხოლოდ პოლიტიკური ჯგუფების შესაძლებლობების სამართლიანი თანასწორობის უზრუნველყოფა არ არის საკმარისი პოლიტიკური გავლენის საწინააღმდეგო უთანასწორობის გამოსარიცხად. შესაბამისად, იგი გამოყოფს პოლიტიკურ თავისუფლებებს და მათ განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს. თითოეულ მოქალაქეს უნდა ჰქონდეს თანაბარი რესურსი პოლიტიკური გავლენის განსახორციელებლად.

როგორც ზემოთ აღვნიშნე, პოლიტიკური თავისუფლებების სამართლიანი ღირებულების უზრუნველსაყოფად, დემოკრატიულ საზოგადოებას დასჭირდება სხვადასხვა ძირითადი თავისუფლების მოწესრიგება, როგორიცაა სიტყვის თავისუფლებასთან დაკავშირებული თავისუფლებები.ასევე შეიძლება საჭირო გახდეს შემოსავლის უთანასწორობის შეზღუდვა, რაც სხვაგვარად იქნებოდა გამართლებული განმასხვავებელი პრინციპით. ეს არის უტოლობები, რომლებიც გააუმჯობესებს ყველაზე ცუდი მდგომარეობის მატერიალურ პერსპექტივებს. ვინაიდან ეს სერიოზული მოთხოვნებია, განსაკუთრებული განსაზღვრება  რომელსაც როულსი გვაძლევს პოლიტიკური თავისუფლებების შესახებ, საჭიროებს გამართლებას.

გიორგი ქესაური

გამართლებულია, თუ არა სხვისი საკუთრების უკანონო მითვისება ?

03.04.2021

     დეონტოლოგია არის პიროვნების სავალდებულო ქცევის, ცალსახად განმსაზღვრელი, მორალური ნორმების ერთობლიობა. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, დეონტოლოგია არის მოვალეობის ეთიკა, რომელსაც აქვს იმპერატიული ხასიათი. განსხვავებით ზოგადი ეთიკის ნორმებისგან, აღნიშნული ნორმები არ იძლევა არჩევანის უფლებას და ქადაგებს, რომ წესები ყველამ ზედმიწევნით უნდა შეასრულოს.

   თუმცა, ყოველდღიურ ცხოვრებაში სავსებით შესაძლებელია აღმოვჩნდეთ ისეთ სიტუაციაში, როდესაც გვიწევს არჩევანი გავაკეთოთ ორ მორალურ პრიცნიპს შორის. მაგალითისთვის, ავიღოთ შემთხვევა, როდესაც ჩვენს უახლოეს მეგობარს აქვს დიაბეტი, რომლისთვისაც სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია პრეპარატი ინსულინი, თუმცა მოცემულ სიტუაციაში მას არანაირი საშუალება არ აქვს ინსულინის შოვნის და გთხოვთ დახმარებას, რომ რაც შეიძლება მალე მიუტანოთ მას ეს პრეპარატი. მას შემდეგ რაც ყველა შესაძლო კანონიერი და მორალურად გამართლებული საშუალებით სცადეთ შოვნა და ვერ იშოვეთ, გაიგეთ, რომ არსებობს საწყობი, რომელშიც ინახება დიდი რაოდენობით ინსულინი. ამ დროს ხართ დილემის წინაშე, სიკვდილისთვის გაწიროთ თქვენთვის უახლოესი მეგობარი, თუ არაკანონიერად და მორალურად გაუმართლებლად შეიპაროთ ზემოხსენებულ საწყობში და ,,მოიპაროთ“ მეგობრისთვის საჭირო დოზა ინსულინი. მიუხედავად იმისა, რომ თქვენ იცით ,,მოპარვა“ არის სხვისი საკუთრების უკანონო მითვისება, რაც ისჯება კანონით, ასევე ეწინააღმდეგება ათ მცნებას და ასევე არის ცალსახად მორალურად გაუმართლებელი, თქვენ მაინც იპარავთ მეგობრისთვის საჭირო პრეპარატს, მიგაქვთ მასთან და ხვდებით, რომ თქვენ იყავით უკანასკნელი იმედი მისთვის, რომ სიკვდილს გადარჩენოდა.

    ამ დროს თავში გიტრიალებს კითხვა, რამდენად სწორად მოიქეცი, უნდა დაგერღვია თუ არა კანონი, უნდა უგულებელყო თუ არა ღვთიური ნება, რაც გაცხადებულია ათ მცნებაში ,, არა იპარო “ და ზოგადად უნდა დაგეცვა თუ არა ის წესები, რომლებიც პიროვნების სავალდებულო ქცევას განსაზღვრავენ. რა თქმა უნდა, ჩემთვის და ჩემი აზრით, ყველა რაციონალურად მოაზროვნე ადამიანისთვის ამ კითხვაზე პასუხი მარტივია, რადგან, როდესაც სასწორის ერთ მხარეს დევს შენთვის უახლოესი მეგობრის სიცოცხლე, ხოლო მეორე მხარეს საზოგადოებაში გაბატონებული კანონებისა და წესების დაცვა, ვფიქრობ, არჩევანი უნდა გააკეთო იმაზე, რომელიც უფრო ღირებულია და ასევე უნდა გაითვალისწინო ის შედეგი, რაც შენს მოქმედებას მოჰყვება. თუმცა, ამ საკითხთან დაკავშირებით სრულიად განსხავებული მიდგომა აქვთ დეონტოლოგიის მიმდევრებს, მათ მიაჩნიათ, რომ ქმედების სისწორე დამოკიდებულია არა შედეგზე, არამედ იმაზე, თუ ამ ქმედებით რამდენად ასრულებ შენს მოვალეობას და ასევე ამ ქმედებით ხომ არ ეწინააღმდეგები ზნეობის უმაღლეს პრინციპებს. დეონტოოლოგიის მიმდევართა ამ პოზიციის უკეთ გასაგებად, ვფიქრობ მნიშვნელოვანია განვიხილოთ, თუ როგორი მიდგომა ჰქონდა ამ საკითხთან დაკავშირებით ემანუელ კანტს. მისი აზრით, იმის დასადგენად მორალურად რამდენად გამართლებულია ესა თუ ის ქმედება უნდა მოვახდინოთ მისი განზოგადება. თვალსაჩინოებისთვის, წარმოვიდგინოთ სახელმწიფო სადაც ყველა ადამიანი გამუდმებით იპარავს, რასაკვირველია, ეს გამოიწვევს ქაოსს და საზოგადოებრივი წესრიგის ჩამოშლას, შესაბამისად დეონტოლოგიური თვალსაზრისით მოპარვა ნებისმიერ შემთხვევაში გაუმართლებელია, მათ შორის ზემოთგანხილულ შემთვევაშიც, რადგან მათთვის უფრო მნიშვნელოვანია მორალური ვალდებულებების შესრულება და დაცვა, ვიდრე ის თუ რა შედეგების მომტანი შეიძლება იყოს იგი.

    შეჯამების სახით მინდა ვთქვა, რომ კონკრეტული ქმედების შეფასება, არის თუ არა ის მორალურად გამართლებული ინდივიდუალურია და დამოკიდებულია კონკრეტული ადამიანის შეხედულებებსა და ფასეულობებზე, გამომდინარე აქედან ზოგისთვის შეიძლება მორალურად სწორი იყოს საზოგადოებაში გაბატონებული წესების უპირობო დაცვა, ხოლო ზოგისთვის უფრო პრიორიტეტული იყოს საყვარელი ადამიანების სიცოცხლის გადარჩენა.

გვერდები

ბლოგის ავტორები