ENG GEO

Search form

მარიამ მესხი

უნდა დავარღვიოთ, თუ არა დანაპირები მაშინ, როცა ჩვენს წინ სხვა ადამიანს დახმარება სჭირდება?

03.04.2021

 

ყოველდღიურ ცხოვრებაში ნებისმიერ წამს შეიძლება აღმოვჩნდეთ სიტუაციური კონფლიქტში. ამ დროს ორი მორალური პინციპის დაპირისპირება ხდება. ჩვენ არჩევანის წინაშე ვდგებით, რა დროსაც გადაწყვეტილების მიღება ძალიან რთულდება. საკითხის აღქმა გაადვილდება, თუკი კონკრეტული მაგალითის საფუძველზე განვაგრძობთ საუბარს. 

წარმოვიდგინოთ, ასეთი სიტუაცია: შენს მეგობარს აქვს სასკოლო პროექტი და მზსის სიტემის პლანეტების მაკეტის გაკეთებაში სჭირდება დახმარება, შენ კი დაპირდი, რომ დაეხმარებოდი. როდესაც მისი სახლისკენ მიდიოდი, გზად დაინახე მოხუცებული ქალი, რომელსაც გზა აებნა და სახლის მისამართს ვეღარ იხსენებდა. ქუჩაში არავინაა, ვინც მოხუცებულს დაეხმარება, ამიტომ მას სახლისკენ გზის გაკვლევაში შენ დაეხმარე. ამ გადაწყვეტილების გამო შენ ვეღარ შეძელი მეგობრისთვის აღთქმული პირობის დაცვა და ამით დაარღვიე მიცემული პირობა. როგორ ფიქრობ, მორალურად სწორად მოიქეცი? შენი რომელი გადაწყვეტილება იქნებოდა სწორი? მოხუცის დახმარებით მეგობრისთვის მიცემული პირობა დაარღვიე?

ამ შემთხვევაში, შენ სწორედაც, რომ სიტუაციურ კონფლიქტში მოხვდი. დაპირისპირებაა ორ მორალურ პრინციპს შორის, კერძოდ: პირველ შემთხვეაში - შენ უნდა შეგესრულებინა დანაპირები, ხოლო მეორე შემთხვევა შინაგანად გიბიძგებდა იმისკენ, რომ დახმარების ხელი გაგეწოდებინა იმ ადამიანსთვის, რომლისთვისაც კონკრეტულ ვითარებაში აუცილებელი იყო გვერდში დგომა.

მოხუცის დახმარებით შენ გადაწყვიტე, რომ მეორე პრინციპი უფრო მნიშვნელოვანია,  ვიდრე - პირველი. ეს არ ნიშნავს იმას, რომ პირველი პრინციპი არ არის მნიშვნელოვანი, რადგან მასში არაა აუცილებლობის კომპონენტი ისე ცხადად გამოყოფილი, როგორც მეორეში. მოხუცებულის დანახვით შენ ერთგვარი შინაგანი ვალდებულება წარმოგეშვა, რომ დახმარებოდი მას.  ორივე პრინციპი ობიექტურად სარწმუნოა, მაგრამ ეს არ არის გადამწყვეტი ფაქტორი იმისთვის, თუ რომელზე გააკეთებ არჩევანს. 

ბუნებრივია, ვიფიქროთ, რომ ზოგიერთი ვალდებულება მორალურად უფრო დიდი დატვირთვის მქონეა, ვიდრე სხვა. ადამიანის ინტუიციამ უნდა გადაწყვიტოს, კონკრეტულ სიტუაციაში რა არჩევანს გააკეთებს. გამომდინარე აქედან, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ინტუიცია ორ დონეზე ფუნქციონირებს: პირველი, თუ რომელი წესია კონკრეტულ შემთხვევაში მართებული და მეორე - როგორ გადაიჭრას არსებულ წესებს შორის კონფლიქტი. 

რეალურად, ჩვენ წავაწყდით მორალურ პრინციპებს შროს კონფლიქტს, სადაც პრინციპთა შორის გადაწონვის მექანიმზი ირთვება. ეს კონცეფცია უილიამ დევიდ როსმა შექმა. ამას ხსნის ის, რომ თავად გახლდათ ობიექტივისტური წესის ინტუიციონისტური ხედვის მიმდევარი. ბუნდოვანების გასაფანტად განვმარტოთ, თუ რა იდეოლოგიის წარმომადგენელი იყო ეს ფილოსოფოსი. მან განსაზღვა ინტუიცია, როგორც შინაგანი აღქმა და აღნიშნა, რომ ზოგი ადამიანი უკეთ ახერხებს რაღაცის აღქმას, ვიდრე სხვა. 

გამომდინარე აქედან, მორალური ინტუიცია ღრმად მოაზროვნე ადამიანს უფრო მეტ მნიშვნელობას ანიჭებს არსებული მორალური კონფლიქტის გადაწყვეტის დროს. მას სჯეროდა, რომ სწორედ ინტუიცია გვეხმარება სწორი მორალური პრინციპების მიგნებაში და შემდგომში მათ სწორად გამოყენებაში.

აქ კი სამი ძირითადი მახასიათებელი შეგვიძლია გამოვყოთ: პირველ რიგში, უნდა აღვნიშნოთ, რომ მათი დამტკიცება შეუძლებელია, მიუხედავად ამისა ზნეობრივი პრინციპების ქონა აშკარად ყველა ნორმალური ადამიანის მახასიათებელია; შემდგომ უნდა აღვნიშნოთ, რომ ეს პრინციპები წარმოადგენენ რაღაც სიმრავლეს, მათი ერთ ძირითად პრინციპად გაერთიანება შეუძლებელია, აუცილებელია მათი როგორც სიმრავლის აღქმა; საბოლოოდ კი უნდა ვთქვათ, რომ აღნიშნული პრინციპები არ არის აბსოლუტური. ყველა პრინციპს აქვს განსაზღვრული ძალა, რომ დაძლიოს სხვა პრინციპი კონკრეტულ სიტუაციაში. 

მას შემდეგ, რაც ეს კონცეფცია მიმოვიხილეთ, რა აზრი გვექმნება ზემოთ განხილულ სიტუაციაზე? მოიქეცი თუ არა მორალურად გამართლებულად, როდესაც მოხუცს დაეხმარე? თუ მეგობრისთვის მიცემული პირობის შესრულება ჯობდა? - ამ კითხვებზე პასუხიც ისეთივე ინდივიდუალურია, როგორც თითოეული ჩვენგანის ზნეობრივი პრინციპები და შინაგანი ინტუიცია. ამ შემთხვევაში კი არჩვენის სისწორის განსაზღვრა თქვენთვის მომინდვია. 

დავითი ესებუა

კანტის დეონტოლოგია

03.04.2021

  დეონტოლოგია ცნობისთვის, მოვალეობის ეთიკაა, მოძღვრება ქადაგებს, რომ წესები ყველამ ზედმიწევნით უნდა შეასრულოს გამონაკლისის გარეშე, რეალურად თითქმის ოქროს წესთან ხდება გათანაბრება. 

დეონტოლოგია საეჭვო ქცევებს ემიჯნება და მოგვიწოდებს მაღალი სტანდარტებისკენ მოვახდინოთ კონცენტრაცია.  დეონტოლოგია თავის მხრივ არ ნიშნავს მხოლოდ აუცილებელი ნორმების შესრულებას, პირიქით შეიძლება ის ხაზს უსვამდეს დოგმების შესასრულებლად აუცილებელ აკრძალვასაც. იმანუელ კანტმა, რომლის სახელიც დეონტოლოგიურ ეთიკას მჭიდროდ უკავშირდება, თვის დროზე შეეწინააღმდეგა ჯონ სტიუარტ მილს და აღნიშნა, რომ გარკვეული სახის ქმედებანიმათ შორის,( მკვლელობა, ყაჩაღობა, ტყუილი) ყოველ მიზეზგარეშე აკრძალულია, თუნდაც იმ შემთხვევაში, როდესაც ეს მოქმედება უფრო დიდ ბედნიერებას მოუტანს ინდივიდს ვიდრე ნებისმიერი ალტერნატივა. კანტის დეონტოლოგიის მიმდევრები ორ მთავარ შეკითხვას უსვამენ საკუთარ თავს; რაციონალურად შესაძლებელია თუ არა იმ ქმედების შესრულება, რასაც სხვებს ვთავაზობ? პატივს სცემს ჩემი ქმედება ადამიანთა და საკუთარ მიზნებს? ორივე შემთხვევაში თუ პასუხი უარყოფითია კანტიანებმა მოქმედებისგან თავი უნდა შეიკავონ. რას გულისხმობს ზემოთთქმული- დეონტოლოგია ოქროს წესთან მაქსიმალურად მიახლოებას ცდილობს, პრიორიტეტად საზოგადოების მიზნებსა და რეალობასთან თანხვედრას ანიჭებს, მაგრამ არსებობს რისკი ეს მიდგომა ზედმეტად ტრაფარეტული აღმოჩნდეს. 

  კანტის დეონტოლოგიის თანახმად, ქმედების სისწორე დამოკიდებულია არა შდეგზე, არამედ ასრულებენ თუ არა ისინი ჩვენს მოვალეობებს. სწორედ აქ შეიძლება აცდეს დეონტოლოგიური ეთიკა და მორალი ერთმანეთს, მიუხედავად იმისა, რომ დეონტოლოგიის მიმდევრები არ მიიჩნევენ თავს მორალის წინააღმდეგ. მაგალითისთვის, როგორ უნდა მოიქცეს  კანტის მიმდევარი ხელისუფალი ახალი კორონა ვირუსის პანდემიის დროს; დავუშვათ ხელში ჩაუვარდა ვაქცინის მილიონი დოზა, თუმცა არსებობს მაღალი რისკი, რომ ვაქცინა მოსახლეობის ნაწილისთვის დამღუპველი და ჯანმრთელობის ძლიერ დამზიანებელი იქნება- კანტი კარნახობს უგულებელყავი შედეგი, კონცენტრირდი მოვალეობაზე, ხელისუფალის პოზიტიური ვალდებულება კი საზოგადოებაზე ზრუნვაა, ვაქცინით გადაარჩენს უმრავლესობას, მცირე ნაწილის სიცოცხლის სანაცვლოდ. შეიძლება პარალელიც კი დავინახოთ უტილიტარისტულ მიდგომასთან, სადაც ადამიანის სიცოცხლისთვის ღირებულების მინიჭებაზეა მსჯელობა ყველაზე ცნობილ მაგალითში 1 ადამიანის ორგანოები 5-ის გადასარჩენად?!

  დავუბრუნდეთ ზემოხსენებულ დილემას, იმანუელ კანტი თავის ნაშრომში: ,,ზნეობი სმეტაფიზიკის დაფუძნება'' ამბობს, ყველა ნება კარგია, ნებისმიერ კონტექსტში. მაშინ რატომ ჩანს დეონტოლოგიური მიდგომები, როგორც ბრძანება?!-მოვალეობა უნდა შესრულდეს, პრიორიტეტია მხოლოდ ვალდებულება.

სინამდვილეში კანტი იერარქიული კიბის სათავეში აყენებდა ზნეობის უმაღლეს პრინციპს, მას სჯეროდა, რომ ამგვარი პრინციპი ყველა საზოგადოებაში არსებობდა და მას კატეგორიულ იმპერატივად მოიხსენიებდა. ის ამ თეორიით განმარტავდა, რომ ბრძანება არის ბრძანება და ნება არის ნება. მაგალითად: გადაიხადე გადასახადები! ნუ მოკლავ ცხოველებს! ჰიპოთეტური ანუ იგივე კატეგორიული იმპერატივები კი იყო ბრძანების ის ფორმები, რომლებიც რეალურად ნებას იძლეოდა-ეს მიდგომა ეფუძნება სურვილის ქონას- გინდა ისწავლო მედიცინა? მაშინ კარგად მოემზადე ბიოლოგიაში! თუ გაქვს სურვილი მაშინ აუცილებლად შესასრულებელ მოვალეობად შეიძლება ბრძანების ფორმა მოგვევლინოს. 

ჯაბა მაჩიტიძე

კატეგორიული იმპერატივის რელატიური ხასიათი

02.04.2021

კანტის მიერ ეთიკაში შემოტანილი კატეგორიული იმპერატივის ცნება დღემდე რჩება ერთ-ერთ მთავარ დისკუსიის საგნად აკადემიურ თუ არააკადემიურ სივრცეში. ადამიანი, როგორც სოციალური არსება, საჭიროებს ეთიკურ საფუძველს, რომელსაც იგი დაეყრდნობა ცხოვრებაში და გადაწყვეტილებებს სწორედ მის მიხედვით მიიღებს. მაგრამ ეთიკური ბაზისი კანტისათვის ძალიან მყარი უნდა იყოს, შესასრულებლად აუცილებელი ანუ მას იმპერატიული ხასიათი უნდა გააჩნდეს. კატეგორიული იმპერატივი, როგორც თავად სიტყვებიდანაც შეგვიძლია ამოვიკითხოთ, არ სცნობს იმ ფაქტს, თუ რა რელიგიისა ან მაგალითად პოლიტიკური იდეოლოგიის მიმდევარია ადამიანი, ყოველივე ამისგან დამოუკიდებლად, განსაზღვრეული ზნეობრივი წანამძღვრები აუცილებლად უნდა იქნეს დაცული. კანტი ცდილობს თავისი ეთიკური თეორია დააფუძნობს ადამიანის შინაგან ბუნებაზე დაყრდნობით და მისი ამოსავალ წერტილად რაიმე სხვა აბსტრაქტულს არ მოიაზრებს.

კატეგორიული იმპერატივი თავისი არსით ვალდებულებებს უყენებს ადამიანს, როგორც საჯარო, ისე კერძო სფეროში. ამოსავალ წერტილად მიჩნეულია ადამიანის რაციონალური ბუნება, რომელიც კარნახობს თავად ადამიანს იმპერატიულად გამყარებულ ეთიკურ ქცევას და მის სავალდებულო ხასიათსაც სწორედ ადამიანის რაციონალურობა წარმოშობს. თუმცა ვალდებულება არ არის მხოლოდ საკმარისი, რათა პრაქტიკაში მსგავსი ეთიკური ქმედება განახორციელოს ადამიანმა. თუ არ არსებობს ნება, რომელიც უბიძგებს გონიერ არსებას ვალდებულების შესრულებისაკენ, მაშინ ვალდებულების არსებობას მნიშვნელობა არ აქვს. აქედან გამომდინარე, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ კატეგორიული იმპერატივის მიერ დაწესებული ვალდებულებების შესრულების უნარი ადამიანს იმიტომ შესწევს, რომ მას თანდაყოლილი ნება გააჩნია. შესაბამისად, თუ არ არსებობს ნება, მაშინ ადამიანში მსგავსი ეთიკური ბაზისი უფუნქციო იქნება. 

რამდენადაც კანტი სავსებით მწყობრ და თანმიმდევრულ ეთიკურ თეორიას გვთავაზობს, როგორც აღვნიშნე, იგი თვლის, რომ კატეგორიულ იმპერატივს უნდა ემორჩილებოდეს ყველა, მიუხედავად რელიგიისა თუ სხვა იდეოლოგიაზე მიკუთვნებულობისა. სწორედ აქ ჩანს ამ მორალური თეორიის შეცდომა. ადამიანები და საზოგადოებები ოპერირებენ სხვადასხვა კულტურებში, სოციალურ ვითარებებსა თუ ისტორიულ პერიოდებში, შესაბამისად ღირებულებათა და ეთიკურ მოძღვრებათა ცვალებადობა ბუნებრივი პროცესია. გარემო, რომელშიც ადამიანი ყალიბდება, როგორც სოციალური არსება, მასზე და მის აზროვნებასა თუ მორალური განსჯაზე ზეგავლენას ახდეს. შესაბამისად, ყველანი მოერგონ ერთ მორალურ მაქსიმას თუ ეთიკურ ბაზისს შეუძლებელი პირობაა. როდესაც ვმსჯელობთ ამათუიმ ხალხისა თუ ერების აზროვნების სტილზე ან ეთიკაზე, ყოველთვის უნდა გავითვალისწინოთ ის ვითარება, რომელშიც იქმნებოდა ეს ყოველივე და შეფასება მხოლოდ ცალმხრივი არ უნდა იყოს. 

ამდენად, კანტის მიერ აღნიშნული კატეგორიული იმპერატივის აბსოლუტური მახასიათებლები ყოველთვის არ იქნება მსგავსი ხასიათის და გარკვეულ ვითარებაში იგი, როგორც რელატიური, ისე შეიძლება წარმოჩინდეს. შესაბამისად, კატეგორიული იმპერატივი განსჯისა და განხილვის საგნად თავად შეიძლება იქცეს. კრიტიკის ხაზი კატეგორიული იმპერატივის მიმართ მის აბსტრაქტულობაზეც შეიძლება გავიდეს, რადგან იგი ზუსტად არ გვაძლევს იმ ცოდნას, თუ კონკრეტულ სიტუაციებში როგორ უნდა ვიმოქმედოთ. თუმცა, ვფიქორობ, რომ ეს ამ თეორიის “სიძლიერეს” უფრო უსვამს ხაზს, რადგან იგი ყოველ კონკრეტულ სიტუაციას თვლის, როგორც რაღაც ახალს, რაც ადამიანის განსჯას უნდა დაექვემდებაროს და მხოლოდ ამის შემდეგ უნდა მიიღოს გადაწყვეტილება, რომელსაც პრაქტიკაში კატეგორიული იმპერატივი გაატარებს.

 

ქეთევან ღიბრაძე

ალტრუიზმის ინტუიციური პრობლემა

02.04.2021

 

ალტრუიზმის მთავარი იდეაა, რომ ადამიანი მიდრეკილია ასიამოვნოს სხვას, თუნდაც ეს მისთვის საზიანო აღმოჩნდეს. თუმცა, მოცემულ შემთხვევაში ალტრუიზმში ვგულისხმობ ადამიანის მუდმივ მზადყოფნას, რომ თავისი ქცევები შეუსაბამოს სხვების ინტერესებს. განა შესაძლებელია, მსგავსმა ქმედებებმა რაიმეს კეთების მოტივაცია მოგვცეს?!

 

ეჭვგარეშეა, რომ ადამიანის მოტივატორი შეიძლება იყოს სიყვარული, სიმპათია, კეთილგანწყობა და ა.შ. თუმცა არსებობს ე.წ. სუფთა ალტრუიზმი, როდესაც ერთი პიროვნების ინტერესებს პირდაპირი გავლენა აქვს მეორეს ქცევებზე. ადამიანის მთავარი მახასიათებელი, რომელიც ყველა სხვა ცოცხალი არსებისგან გამოარჩევს არის გონიერება. სწორედ მისი გონიერი, იგივე რაციონალური ბუნებიდან გამომდინარეობს ის, რომ აწმყოში არსებული ჩვენი სურვილები უნდა იყოს მოტივაციის მთავარი მიზეზი. მაშინაც კი, როცა ადამიანი სხვისი ინტერესების სასარგებლოდ მოქმედებს გამოდის, რომ ეს მის პირად ინტერესშიც შედის, რადგან თავისი ნებით იღებს ამ გადაწყვეტილებას და თავადაა მთავარი მოქმედი პირიც. აქედან გამოდის, რომ ადამიანი თავად აძლევს საკუთარ თავს მოტივაციას. რწმენას იმის შესახებ, რომ ჩემი საქციელი სხვას სარგებელს მოუტანს, შეუძლია ძალა მომცეს მხოლოდ იმის გამო, რომ მე მისთვის კარგი მინდა. სურვილი არ არის მოტივაციის ერთადერთი შესაძლო წყარო. შესაბამისად, ბუნებრივია, რომ ვეძებოთ სხვა შინაგანი ფაქტორები, რომლებიც ალტრუისტულ შემთხვევაში რწმენას და ქცევას ერთმანეთთან დააკავშირებს.

 

აქვე, თავს იჩენს შემდეგი პრობლემა - თუკი მე, აწმყოში ჩემს ყველა ქცევას სხვის ინტერესებს მოვარგებ, მაშინ გამოდის, რომ ჩემი მომავალიც სხვა ადამიანის სურვილების მიხედვით იქნება განპირობებული.

 

მიმაჩნია, რომ ამ პრობლემიდან გამოსავალი ეგოიზმია. რაც გულისხმობს იმას, რომ ინდივიდის მოტივაცია მოქმედებისთვის უნდა მომდინარეობდეს მისივე სურვილებიდან. თუმცა, ერთი ადამიანის ინტერესები შესაძლოა მოტივაციას აძლევდეს სხვას მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი ისინი განიცდიან მსგავს გრძნობას, მაგალითად სიმპათიას, კეთილშობილებას და სხვა. ამ ფილოსოფიური პოზიციის მომხრეს შეიძლება ეგოისტი ვუწოდოთ. ეგოისტმა, რომელსაც დახმარება სჭირდება, სანამ დაასკვნის, რომ სხვებსაც შეიძლება ჰქონდეთ მისი დახმარების მიზეზი, უნდა უპასუხოს შეკითხვას „რა ინტერესი აქვს მას (სხვას)?“. იგი მოშორებულია წინააღმდეგობის შეგრძნებას, რომელიც ასახავს მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ სხვა ვერ მოქმედებს იმ მიზეზებით, რომელთა საფუძველზეც საკუთარი საჭიროებები უზრუნველოფს მას. მნიშვნელობა არ აქვს, რამდენად დიდია მისი საზრუნავი, ეგოისტი მაინც ვერ იგრძნობს რომ ის თავისთავად სხვისი ინტერესის საგანიც იქნება.

 

მთავარი საკითხი ისაა, რომ მიზნებსა ან მიზეზებზე თანხმობის განცხადებით ადამიანი თავს უკავშირებს ობიექტურ ღირებულებას ზოგიერთი მოცემულობისთვის და არა მარტო ღირებულებას საკუთარი თავისთვის. მსგავსად, როდესაც ის აღიარებს, რომ სხვებს აქვთ მიზეზები, რათა თავიანთი ინტერესებიდან გამომდინარე იმოქმედონ, ეს საბოლოოდ უნდა იყოს მიზეზები არა მხოლოდ მათთვის, არამედ ეს იქნება ობიექტური მიზეზები მათი მიზნებისთვისა და ქმედებებისთვის, რომელთაც ისინი ესწრაფვიან ან/და სჩადიან.

 

გ.ი. მურის პოზიციის მიხედვით, ეგოიზმი მოიცავს პირდაპირ წინააღმდეგობას, რადგან ის ირწმუნება, რომ „თითოეული ადამიანის ბედნიერება არის ერთადერთი სარგებელი - რომ სხვადასხვა რამეები, თითოეული არის ერთადერთი სარგებელი - აბსოლუტური წინააღმდეგობაა.“ უფრო მარტივად, რომ ვთქვა თუ ადამიანის ბედნიერება არის ერთადერთი სარგებელი, მაშინ გამოდის, რომ სხვა სარგებელი ვერ იარსებებს. ეგოისტი შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს იმას, რომ მისი აზრი მხოლოდ ის არის, რომ თითოეული ადამიანის ბედნიერება ან ინტერესი მხოლოდ ერთია, მაგრამ მურმა უკვე უარყო ეს ნაბიჯი.

 

როცა ვსაუბრობთ „საკუთარ სარგებელზე“, ვგულისხმობთ, რომ ეს მხოლოდ ექსკლუზიურად ჩვენი სარგებელია, როემლიც ამავდროულად აბსოლუტური სარგებელიცაა. ამ შემთხვევაში სარგებელი ვერ იქნება „კერძო“ გაგების ან ადამიანის საკუთრება; ისევე როგორც ნივთი არ შეიძლება არსებობდეს კერძოდ, ან მხოლოდ ერთი ადამიანისთვის. ერთადერთი მიზეზი, რომელიც ადამიანს შეიძლება ჰქონდეს „საკუთარი სარგებლის“ მიმართ არის აბსოლუტური სარგებელი, რომელიც უნდა ეკუთვნოდეს მას - ანუ თუ ეს მის საკუთრებაში იქნება, სხვები მის ქონას ვეღარ შეძლებენ. თუმცა თუკი ეს აბსოლუტური სარგებელია, მაშინ მე იგი უნდა მქონდეს, შემდეგ კი ყველა სხვასაც ექნება იგივე მიზეზი მსგავსი მიზნის მისაღწევად. საბოლოოდ, იმისთვის, რომ რაღაც საკუთარ მიზნად მივიღოთ, უნდა შეგვეძლოს, რომ შედეგი აღვიქვათ, როგორც ობიექტური სარგებელი.

 

 

 

 

მარიამ ალასანია

ორგანოთა გადანერგვა- ადამიანის ობიექტივიზაციის დაუშვებლობა

02.04.2021

იმანუელ კანტი აყალიბებს კატეგორიულ იმპერატივს, რომლის თანახმად, ადამიანები არ შეიძლება მიზნის მისაღწევ საშუალებებად განვიხილოთ. ადამიანი არის რაციონალური არსება, რომელსაც აქვს თავისი ავტონომია. ჩვენ გვაქვს შესაძლებლობა დავისახოთ მიზნები და ვისწრაფვოდეთ მათ მისაღწევად. კანტის მიხედვით, ადამიანი არის აბსოლუტური მორალური ღირებულება, რაც გულისხმობს იმას, რომ დაუშვებელია ჩვენით მანიპულირება და ასევე ჩვენ მიერ სხვათა გამოყენება მხოლოდ სარგებლის მისაღებად. შესაბამისად, თითოეული ადამიანი თავად არის საბოლოო მიზანი და არა მისი მისაღწევი საშუალება.
ორგანოთა გადანერგვა არის ის თემა, რომლის გარშემოც არსებობს მნიშვნელოვანი მორალური დებატი. პირველ რიგში, ისეთი ორგანოების გადანერგვა, რომელიც დონორს სიცოცხლეს ართმევს, დეონტოლოგიური თვალთახედვიდან ჩაითვლება, როგორც მკვლელობა ან თვითმკვლელობა. ორივე მათგანი, კანტის მორალური იმპერატივის თანახმად, დაგმობილია. ამ დროს ადამიანის რაციონალურობის უგულებელყოფა ხდება.
მეორე შემთხვევა ეხება ორგანოებს, რომელთა გადანერგვის შედეგად დონორი არ გარდაიცვლება, თუმცა თავად სხეულს არ აქვს შესაძლებლობა მათი რეგენერაცია მოახდინოს. აუცილებელი არ არის, რომ ეს ორგანო ასრულებდეს გადამწყვეტ და მნიშვნელოვან როლს ადამიანის რაციონალური ბუნების ჩამოყალიბებაში. კანტს თავად ამ შემთხვევის საილუსტრაციოდ კბილის მაგალითი მოჰყავს. ლოგიკურია, რომ ნებისმიერი ორგანოს დონაცია, რომელიც სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან ფუნქციას არ ასრულებს, ადამიანს ნაკლებად რაციონალურ არსებად ვერ გახდის. თუმცა ყოველი არარეგენირებადი ორგანოს გაცემით ადამიანი იზღუდავს არჩევანის თავისუფლებას. მაგალითად, კბილის დონაციის შემთხვევაში ადამიანს აქვს ნაკლები არჩევანი: არ შეუძლია იმღეროს, ისაუბროს ან ჭამოს ისევე კარგად, როგორც ამას ყველა კბილის ქონის დროს შეძლებდა. დეონტოლოგიური მიდგომის თანახმად, ადამიანს აქვს შესაძლებლობა არ ისარგებლოს უფლებით, მაგალითად, ყველა კბილის ქონის შემთხვევაში საერთოდ არ იმღეროს, თუმცა მას არ შეუძლია თავად შეიზღუდოს არჩევანის თავისუფლება.
სხეულის იმგვარი ნაწილების დონაცია, რომლებსაც აქვთ ახლიდან გაზრდის უნარი, დასაშვებია. ამ დროს არჩევანის თავისუფლება დროებით იზღუდება და არა მუდმივად, მაგალითად თმის გაცემის შემთხვევაში. თანამედროვე მედიცინის განვითარებასთან ერთად, მოცემული შემთხვევა შეიძლება გავრცელდეს სისხლის, კანისა და ძვლის ტვინის დონაციაზეც. დღეს უკვე შესაძლებელია მათი მიღება ორგანიზმიდან, ისე რომ მას ზიანი არ მიადგეს და გარკვეული დროის შემდეგ აღდგეს.
ყოველთვის დაუშვებელია ორგანოს გაყიდვა. არ აქვს მნიშვნელობა მოცემულ ორგანოს შეუძლია თუ არა რეგენერირება. შეუძლებელია ადამიანის ორგანოს დაედოს ფასი, შესაბამისად, ისინი უნდა გაიცნენ მხოლოდ ალტრუისტული მიზნით, რათა სხვების კეთილდღეობა გარანტირებული იყოს. კანტის მიხედვით, არსებას შეიძლება ჰქონდეს ან ფასი, ან ღირსება. ადამიანის ღირებულება კი ყოველგვარ ფასზე მაღლა დგას. მას აქვს ღირსება, მხოლოდ იმიტომ რომ ის არის ადამიანი.
ორგანოების შეზღუდული რაოდენობის არსებობა ქმნის პრობლემას იმის შესახებ, თუ ვის უნდა მიენიჭოს პრიორიტეტი მათი მიღებისას. არსებობს მოსაზრება, რომლის თანახმადაც, ადამიანებს, რომლებიც საკუთარი ქმედებით თავს რისკის ქვეშ იგდებენ, ნაკლები პრიორიტეტი უნდა მიენიჭოთ ორგანოთა განაწილებისას. ამის მიზეზი კი არის ის, რომ საზოგადოებაში მავნე ქცევები, როგორიცაა მოწევა, ალკოჰოლის მოხმარება და ა.შ., უნდა დაიგმოს. დეონტოლოგიური გადმოსახედიდან, მოცემული არგუმენტით ორგანოთა განაწილებისას ამ ადამიანებისთვის ნაკლები პრიორიტეტულობის მინიჭება დაუშვებელია. არ შეიძლება ადამიანებს უარი ეთქვათ ორგანოების მიღებაზე იმ მიზნით, რომ საზოგადოებაში მავნე ჩვევების მქონე პირთა რაოდენობა შემცირდეს. ანალოგიურად, დაუშვებელი იქნება იმ ადამიანებისთვის პრიორიტეტის მინიჭება, რომელთა ცხოვრების წესის პოპულარიზაციაც წარმოადგენს მიზანს. ასევე, არსებობს მოსაზრება, რომ იმ ადამიანებს, რომლებმაც თავად განაცხადეს სიცოცხლის განმავლობაში ორგანოთა დონაციაზე თანხმობა, უნდა მიენიჭოთ პრიორიტეტი განაწილებისას, რათა წახალისდეს ორგანოთა დონაცია. ამ შემთხვევაშიც, კონკრეტული მიზნის მისაღწევად ადამიანების გამოყენება დაუშვებელი იქნება.
ჟან-კრისტოფ მერლის აზრით, კანტის მორალური იმპერატივი გარდაცვლილი ადამიანის ორგანოების დონაციას არ ეწინააღმდეგება, თუ გარდაცვლილ ადამიანს წინასწარ ჰქონდა თანხმობა გაცხადებული, რომ სიკვდილის შემთხვევაში მისი ორგანოების გამოყენება დასაშვები იყო. ამ ქმედებით შესაძლებელია სხვა ადამიანების სიცოცხლის გადარჩენა, ისე, რომ დონორის არც სიცოცხლე და არც მისი არჩევანი არ იზღუდება. ამ შემთხვევაში დგება დილემა, თუ ვის უნდა მიენიჭოს პრიორიტეტი: ბავშვებს, იმ ადამიანებს, რომლებიც მოცემული ორგანოთი ყველაზე დიდ სარგებელს მიიღებენ, იმათ, ვინც ყველაზე ავად არიან, თუ ვინც ყველაზე დიდი ხნის განმავლობაში ელოდებოდა ორგანოთა მიღებას. მოცემულ დილემაზე ცალსახა პასუხი არ არსებობს. დეონტოლოგიის იდეის თანახმად, ქმედება არის სწორი ან არასწორი კონკრეტულ მორალურ ვალდებულებებზე დაფუძნებით და არა მისი შედეგით. მშობელს შესაძლოა შვილის მიმართ ჰქონდეს უფრო დიდი ვალდებულება, ვიდრე საზოგადოების სხვა წევრების მიმართ. შესაბამისად, გარდაცვალების შემთხვევაში შეუძლია სწორედ მას მისცეს საკუთარი ორგანოები. ნებისმიერ შემთხვევაში, ამოსავალი წერტილი კატეგორიული იმპერატივი იქნება, რომელიც ქმედების მართებულობას ვალდებულებაზე დაფუძნებით აფასებს და არა მისი შედეგით.

გიორგი გუდაძე

კოლბერგი დეონტოლოგიის წინააღმდეგ

02.04.2021

დეონტოლოგია ეთიკური თეორიაა, რომელიც ყველაზე მეტად უკავშირდება გერმანელ ფილოსოფოსს იმანუელ კანტს. ზემოთ აღნიშნული ეთიკა მიიჩნევს, რომ კონკრეტული ქმედება მორალურად სავალდებულია, მიუხედავად იმისა თუ რა შედეგი შეიძლება მოუტანოს მან ადამიანის კეთილდღეობას, კანტის დეონტოლოგიური ეთიკა არ არის ამ თეორიის ერთადერთი და უნივერსალური მაგალითი, ნებისმიერი სისტემა, რომელიც არის მკაცრად გაწერილი და მოცავს ქმედების მკაფიო წესებს წარმოადგენს დეონტოლოგიურ ფორმას. დეონტოლოგიური ეთიკა ცნობილია როგორც წესებზე დაფუძნებული ეთიკა, ათი მცნებაც დეონტოლოგიური ეთიკის მკაფიო მაგალითად შეგვიძლია ჩავთვალოთ, რადგან იგი აკმაყოფილებს იმ კრიტერიუმებს რაც დეონტოლოგიურ თეორიას ახასიათებს, რომელიც წარმოადგენს ქმედების მკაფიოდ დადგენილ წესებს, იმ ღვთიური ბრძანების თეორიის მოსაზრებას, რომ ზნეობა არის ღმერთის ბრძანებების შესრულება, რომელიც მორალურად გამართლებულია.  ჩვენი ყველა ქმედება მოტივირებული უნდა იყოს არა ჩვენი მყისიერი ან სამომავლო კეთილდღეობის უზრუნველსაყოფად, არამდედ ჩვენი მამოტივირებელი უნდა იყოს მორალური კანონებისა და წესების პატივისცემა და დაცვა.

აღნიშვნის ღირსია ასევე მიდგომა, რომელიც დეონტოლოგიას კონსეკვენციალიზმის მთავარ მოწინააღმდეგედ განიხილავს, რადგან დეონტოლოგია არის თეორია, რომელიც ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ არანაირი მნიშვნელობა არ აქვს ჩვენი ქმედებების რეზულტატის ეთიკურ მნიშნველობას, მთავარია ჩვენ დავიცვათ ის მორალური ქცევის წესები რაც ჩვენთვის სავალდებულოა, რადგან იმის პროგნოზირება თუ რა შეიძლება მოყვეს ჩვენს ქმედებას ყოველთვის ვერ განისაზღვრება, მთავარია ჩვენი ზრახვები იყოს მორალურად გაამრთლებული, რადგან თუ ვერ ხდება პროგნოზირება რეზულტატის ჩვენ შეგვიძლია ვაკონტროლოთ ჩვენი ქცევები და ზრახვები.

დეონტოლოგიას, ამ მორალურად სავალდებულო ქცევის წესს უპირისპირდება ასევე კოლბერგის მორალური განვითარების თეორია, რომელიც სტადიებად არის დაყოფილი, ჩვენთვის მნიშვნელოვანია მეხუთე სტადია, ამ სტადიაზე ადამიანები ემორჩილებიან კანონებს სოციალური წესრიგის შესანარჩუნებლად, ადამიანი, რომელიც იმყოფება ამ სტადიაზე დეონტოლოგიის თეორიისაგან განსხვავებით ამართლებს ისეთ საქციელს როგორიც მოტივშივე არ არის მორალურად სწორი კერძოდ წამლის ქურდობას, რომელსაც შეუძლია დაიცვას მისი ახლობლის სიცოცხლე, ერთი შეხედვით დეონტოლოგები ჩათვლიდნენ, რომ მორალურად სწორი საქციელი უნდა ჩაედინა ადამიანს, მაგრამ რეზულტატი რაც მორალურად სწორ საქციელს მოყვებოდა იქნებოდა საზღაური ადამაინის სიცოცხლისა. კოლბერგისეული თეორიის მიხედვით მორალურად სწორი არ შეიძლება განისაზღვრებოდეს საზოგადოებაში დამკვიდრებული კანონებითა და წესებით, მორალურად სწორი გადაწყვეტილება ადამაინმა უნდა მიიღოს სინდისის კარნახით, რომელიც შესაძლებელია იყოს დასჯადი, მაგრამ ეს მან აუცილებლად  უნდა გააკეთოს, რადგან ამის რეზულტატი იქნება იმ ყველა კანონზე და ქცევის წესზე მაღლა მდგომი, რასაც დამკვიდრებული ქცევის წესი განსაზღვრავს.

ამრიგად მორალურ თეორიებს ყავს ბევრი მომხრე და მოწინააღმდეგე, ზოგს არ მოსწონს კონკრეტული ქცევის მორალური ხასიათი ამა თუ იმ მოძღვრებაში, ზოგიც კონკრეტული მორალური თეორიის საწინააღმდეგო თეორიას აყალიბებს, მაგრამ მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ განვითარებულ, მოაზროვნე საზოგადოებას არასდროს უმოქმედია ერთი რაღაც ღვთიური და უნივერსალური მორალური ქცევის წესით, ქცევის წესი ყველა საზოგადოებაში განსხვავებულია და ის მიემართება და არის ნათელი ილუსტრაცია იმისა, რომ შეუძლებელია სხვადასხვა კულტურის საზოგადოებას მოვთხოვოთ ერთი და იგივე დამოკიდებულების გამოჩენა, ერთი კონკრეტული საკითხის გადასაჭრელად, ეს თვითონ დეონტოლოგიის მთავარ მოძღვრებას, მორალურად სწორი გადაწყვეტილების მიღებას ეწინააღმდეგება, რომლის მიხედვითაც მნიშვნელობა არ აქვს რეზულტატს.

ელენე გამთენაძე

ადამიანი, როგორც თავისთავადი მიზანი

02.04.2021

იმანუელ კანტის მოძღვრების თანახმად, ადამიანს, როგორც რაციონალურ არსებას, გონიერება გამორჩეულ თვისებად დაჰყვა. სწორეს ეს რაციონალურობა განაპირობებს ადამიანის უმაღლეს საფეხურზე დგომას უსულო მატერიასა და ცხოველებთან მიმართებით. გერმანელი ფილოსოფოსის ზნეობის მეტაფიზიკის თანახმად, გონიერი არსება - ადამიანი საკუთარი თავის თავისთავადი მიზანია. „მოექცე ადამიანს, როგორც მიზანს“ - არსებულ დათქმაში კანტი მოიაზრებდა, რომ ინდივიდი მიზანმიმართული უნდა იყოს საკუთარი ცხოვრების მაქსიმალური სრულყოფისა და თვითგანვითარებისკენ.  კანტის ხედვის თანახმად, ყოველი ადამიანი ღირსეული და პატივსადებია, რომლის საფუძველზეც თითოეული იმსახურებს სამართლიან და პატიოსან მოპყრობას. ეს უკანასკნელი კი პირველ რიგში რაციონალური „მე“-დან უნდა მომდინარეობდეს. ეს ჩვენივე გონის მიერ დამტკიცებული კანონია, რომლისაც საღად აზროვნების დროს რეალურად გვჯერა.

თუმცა, მეტად სათუოა ის საკითხი, რომ რაციონალური „მე“ ხშირ შემთხვევაში ადამიანს მოუწოდებს შინაგანი სანქციებით ტანჯვისკენ. მაგალითად, სასოწარკვეთილებისკენ, ნიჰილიზმისა და სინანულისაკენ. ასეთ დროს ადამიანი ისევ მიჰყვება თავისი გონის მიერ დადგენილ კანონს და ურყევად სჯერა მისი. მართალია ამ შემთხვევაშიც გონიერი ბუნება არსებობს როგორც თავისთავადი მიზანი, თუმცა ცალსახა წინააღმდეგობაში მოდის ამგვარი იმედგაცრუებისკენ სწრაფვა სრულყოფილების მაქსიმიზაციასთან.

„მოიქეცი ისე, რომ ადამიანობა, როგორც შენი, ისე ყოველი სხვა პიროვნების სახით, შენთვის მუდამ იყოს მიზანიც და არასოდეს - მხოლოდ საშუალება“. ზემოთ ხსენებული „შინაგანი სანქციები“ გარდამტეხი ასპექტი ხდება საკუთარი თავის თავისთავად მიზნად განსაზღვრასა და მიზნის მიღწევის საშუალებას შორის. საკუთარი თავის მიმართ აუცილებელი მოვალეობის ცნებიდან გამომდინარე, ის, ვინც შეეწირება შინაგან სანქციებს, საკუთარ თავს ეკითხება: შეთავსებადია თუ არა მისი ქმედება ადამიანობის, როგორც თავისთავადი მიზნის იდეასთან?! თუკი ადამიანი მძიმე მდგომარეობის გამოისობით, თუნდაც თვითმკვლელობის საშუალებით მძიმე მდგომარეობიდან თავის დაღწევას ცდილობს, ის ხომ ერთ-ერთ პიროვნებას (თავის თავს) მხოლოდ და მხოლოდ საშუალებად იყენებს იმ მიზნით, რომ თავიდან აირიდოს ყოფის აუტანლობა სიცოცხლის ბოლომდე. საგანგებოდ აღსანიშნავი აქ ისაა, რომ ადამიანი უსულო მატერია, ნივთი არ არის. ამდენად, არ არის ისეთი რამ, რაც გამოყენებული იქნება, როგორც მხოლოდ საშუალება.

ნებისმიერ შემთხვევაში ადამიანი თავისი ქმედების ყველა ასპექტში უნდა განვიხილოთ როგორც თავისთავადი მიზანი. ადამიანის სრულყოფილება გააზრებულია ევდემონიზმის რეალიზაციით. ევდემონიზმიც მორალური ფილოსოფიის ნაწილია, რომელიც განსაზღვრავს სწორ მოქმედებად იმას, რაც იწვევს ადამიანის "კეთილდღეობას". ამ შემთხვევაშიც ადამიანის კეთილდღეობა არსებითი მნიშვნელობისაა. დაუშვებელია საკუთარ თავს მოქეცე ისე, როგორც მოგესურვება (დაასახიჩრო, მოკლა), მითუმეტეს, შინაგანი სანქციების გამოისობით.

ამდენად, აღნიშნული პრინციპის საფუძველზე, რომ ყოველი გონიერი არსება თავისთავადი მიზანია, უარიყოფა ნების ყველა ასპექტში გამოვლენის შესაძლებლობა.  მართალია, ცხოვრება გაუთავებელი ბრძოლაა ჩვენს საუკეთესო ზნეობრივ მხარესა და ლტოლვებს,   ვალდებულებებსა და სიამოვნებებს შორის, თუმცა  ჩვენივე გონის მიერ დამტკიცებული კანონის საფუძველზე ჩვენივე საქციელი ზღვარდადებულია იმ პრინციპით, რომელიც საკუთარი თავის ინსტრუმენტად გამოყენებას კრძალავს და მიმართულია რაციონალური „მე“-ს თავისთავად მიზნად ჩამოყალიბებისაკენ.

 

ნინო კინტრაია

გონება არაა განკუთვნილი ბედნიერებისთვის

02.04.2021

არის თუ არა ადამიანი რაციონალური არსება - საკითხი საკამათოა, თუმცა კანტის აზრით ადამიანს გააჩნია რაციონალური მსჯელობის უნარი და საკუთარი ნების რაციონალური დეტერმინაცია. ამ რწმენის შედეგად კანტი მიდის იმ დასკვნამდე, რომ ადამიანის გონების მიზანი საერთოდაც არაა ბედნიერება.

ის, რომ ადამიანი არის გონებითა და ნებით აღჭურვილი, კანტის აზრით, გარკვეულ მიზანს უნდა ემსახურებოდეს, რადგან როდესაც საუბარია რაღაც მიზნისთვის შექმნილ არსებაზე, შეუძლებელია მასში ისეთი რამე არსებობდეს, რომელიც ამ მიზანს არ ემსახურება. მაგალითად, წარმოვიდგინოთ, რომ გვიჭირს სწრაფად წერა, ამიტომ შევქმენით რობოტი იმ მიზნით, რომ ჩვენს მაგივრად დაწეროს. ამ რობოტს შესაძლოა ისეთი ფუნქციები დავაკისროთ როგორიცაა ხელის სწრაფი მოძრაობა, მოსმენა, სიტყვების სწორად წერა და ა.შ. თუმცა მას არც ერთ შემთხვევაში არ შევძენთ ისეთ ფუნქციას, როგორიცაა მაგ. ცეკვა, რადგან ჩვენს მიზანს საერთოდ არ შეესაბამება. შევხედოთ ევოლუციის მხრიდან, კრიტერიუმი ბუნებრივი გადარჩევისა არის გარემოსთან უკეთ შეგუება და არა გონიერება. შესაბამისად, ბუნებრივი გადარჩევა გადაარჩენს ბუნებასთან უკეთ მისადაგებულს და არა რაციონალურს. აღსანიშნავია ისიც, რომ არასაჭირო თვისებებს ცოცხალი არსებები ევოლუციის ფარგლებში „კარგავენ“, ხოლო  ადამიანმა და მისმა გონებამ ბუნებრივ გადარჩენას გაუძლო. გამომდინარე აქედან, როდესაც ადამიანს ვაწერთ ისეთ თვისებას, როგორიცაა რაციონალურობა, ლოგიკურია ის დაშვება, რომ ის რაღაც კონკრეტულ მიზანს ემსახურება.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ადამიანი აღჭურვილია გონებით და ნებით. დავუშვათ, რომ მიზანი და საბოლოო შედეგი არის ბედნიერება, როგორც ამას უტლიტარიანიზმი გვიხატავს - რაც შეიძლება მაღალი იყოს ბედნიერების მაჩვენებელი საზოგადოებაში. კანტი ამტკიცებს, რომ ბუნების გადაწყვეტილება მოცემული მიზნის მიღწევა დაეკისრებინა გონებისთვის ფუჭი იქნებოდა, რადგან ამ მიზნის მისაღწევად უკეთესი და ბევრად საიმედო საშუალებაა ინსტინქტი. გონება საერთოდ არაა საკმარისი ყველა ჩვენი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებისთვის და როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ამ მიზანს ინსტინქტებით უკეთ მივაღწევთ.

დავუშვათ, რომ მიზანი მართლაც არის ბედნიერება - როგორ მოხდება გონების გამოყენება? კანტი ამბობს, რომ ადამიანი გონებას გამოიყენებდა მხოლოდ ბუნების ტკბობისთვის, მისგან აღტაცებაში მოსვლისთვის და არა იმისთვის, რომ ნდომის უნარი გონებისთვის დაემორჩილებინა და ბუნების გეგმები აერია. ლოგიკა ასეთია - ბუნება თავადვე იკისრებდა არა მარტო მიზნის, არამედ საშუალების შერჩევას და ამ ორივე ამოცანას მიანდობდა ინსტიქტს. ლოგიკურია, რომ ბუნება არ მისცემდა ადამიანს საშუალებას გონების პრაქტიკული გამოყენებისთვის გადაეხვია. შესაბამისად, მოცემული მიზნის ფარგლებში ადამიანს რაციონალურად განსჯის უნარი საერთოდ არ სჭირდება. ამასთან, კანტი ამბობს, რომ რაც უფრო მეტად ხდება გონების გამოყენება, მით უფრო შორდება ადამიანი ჭეშმარიტ კმაყოფილებას. მსგავსი დაშვება ლოგიკურად გვეჩვენება იმ სამყაროში, სადაც ფრიდრიხ ნიცშე, ვირჯინია ვულფი, ერნესტ ბერგმანი და სხვანი სუიციდით ასრულებენ სიცოცხლეს. გამომდინარე აქედან, კანტი ამბობს, რომ გონება საერთოდაც არაა განკუთვნილი ბედნიერებისთვის, არამედ მისი მიზანი ბევრად ღირსეულია და ეს მიზანი არის უმაღლესი პირობა, რომელიც  ადამიანის კერძო მიზნებთან შედარებით უპირატესია.

რა შეიძლება იყოს გონების მიზანი? კანტი აღნიშნავს, რომ გონებას ადამიანს ეძლევა ისეთი უნარის სახით, რომელმაც უნდა მოახდინოს გავლენა ნებაზე. გამომდინარე აქედან, კანტი მიდის დასკვნამდე, რომ გონების ჭეშმარიტი დანიშნულებაა წარმოშვას ნება არა როგორც სხვა მიზნის მიღწევის საშუალება, არამედ როგორც თავისთავად კეთილი და როგორც კანტი აღნიშნავს, რადგან ბუნება უნარებს მიზანშეწონილად ანაწილებს, ამ მიზნის წარმოშობას გონება აუცილებლად სჭირდება. ამ ნებას კანტი ახასიათებს როგორც უმაღლეს სიკეთეს და დანარჩენი სიკეთეების პირობას (თვით ბედნიერებისკენ მისწრაფების ჩათვლით).

 აღსანიშნავია ისიც, რომ გონება ზღუდავს (ზოგიერთ შემთხვევაში შეიძლება საერთოდაც გააქროს) ბედნიერების მიღწევას, თუმცა კანტი ამბობს, რომ გონებას ზემოთ აღნიშნული მიზნის განხორციელებისას შეუძლია თავისებური კმაყოფილება მიიღოს - მიზნის მიღწევით განხორციელებული კმაყოფილება.

საბოლოოდ, ადამიანის რაციონალურობას, როგორც ნებისმიერი არსების ყველა თვისებას, გარვეული მიზანი გააჩნია. ეს მიზანი, კანტის აზრით, არაა ბედნიერება - პირიქით, გონება შესაძლოა მას ზღუდავდეს კიდეც. ადამიანის გონების მიზანი არის ნების წარმოშობა, რომელიც თავისთავად არის კეთილი.

 

ნინო ლევერაშვილი

I'm free

02.04.2021

  “I am free, no matter what rules surround me. If I find them tolerable, I tolerate them; if I find them too obnoxious, I break them. I am free because I know that I alone am morally responsible for everything I do.”

-Robert A. Heinlein

რა მოხდება თუ სამყაროში ყველას და ყველაფერს თავისი წესი ექნება? წამიერად აღმოვჩნდებით ისეთ ადგილსაც სადაც ყველაფერი იდეალურია? იქნება კი ეს უტოპია? ჩვენს წარმოსახვას ვაძლევთ გასაქანს, რომ დახატოს სამყარო პრობლემების გარეშე.ხშირად გვიჩნდება ასეთი კითხვები, რომელსაც პასუხებს ვერ ვცემთ.

წარმოვიდგინოთ, ისეი ადგილი სადაც ყველაფერი წესებს ექვემდებარება. ერთი შეხედვით ალბათ ულამაზესი იქნება ასეთი სამყარო და სასიამოვნოც იდეალურ ადგილას ცხოვრება. მაგრამ მართლა გვჭირდება ასეთი კონტროლიერბული სილამაზე? მგონია რომ ასეთ დროს ადამიანის მთავარი უფლება, არჩევანის თავისუფლება ქრება.

მთავარი რამ, რაც ყველას ერთმანეთისგან განგვასხვავებს და ინდივიდუალურებად გვაყალიბებს, სწორედ ჩვენი გადაწყვეტილებებია. შეიძლება მეორე წამსვე ვნანობდეთ, ქმედებას რომელსაც ჩავდივართ, მაგრამ ეს შეცდომები გვაყალიბებს იმად რაც ვართ. ნებისმიერი წაბორძიკება გადადგმული ნაბიჯის წინაპირობაა. რთული, მაგრამ სასიამოვნო პროცესია, როდესაც ცხოვრების გზას თავად იკვალავ.

დენტოლოგია არის ისეთი ეთიკის ფორმა, რომელიც გვაიძულებს მივყვეთ რაღაც წესებს, რომელიც მორალურად სწორია. მაგრამ ვის შეუძლია თქვას რა არის სწორი და რა არა? კერძო სტერეოტიპების ჩამოყალიბება საკმარიასია? შემზარავად მიმაჩნია ისეთი სამყარო სადაც ყველა, თითოეული ინდივიდი ერთმანეთს ემსგავსება. წარმოიდგინეთ ტყე, რომელიც უკვე გაჩეხეს და დარჩენილი ყველა კუნძი თააბარი და ამავდროულად ერთნაირად შეუხედავია. პარალელურად კი, ვთვლი, რომ ტყე ულამაზესია, თავისი არათანაბარი ხეებით, ზოგი მაღალი, ზოგიც კი ჩია. ნაწილი ამწვანებული, ხშირი ფოთლებით, ნაწილი კი თითოოროლა ფოთლით. ყველა განსხავებულია, რაც სიმრავლის სახით ულამაზეს ტყედ წარმოგვიდგება. 

ჩემი აზრით, ჩვენს შემთხვევაშიც ზუსტად ასეა. ყველა ერთნაირი, რომ ვიყოთ ალბათ ნაცრიფერი იქნებოდა სამყარო. ერთფეროვანი, რუტინული, არანაირი სიახლე, არანაირი თავგადასავალი. წლების, საუკუნეების, ათასწლეულების განმავლობაში უცვლელი დინება. რატომღაც არ მესმის, როგორ შეიძლება ასეთი სამყარო „იდეალურის“ შესატყვისი იყოს. გაჩნდება კითხვა, რით ვიქნებით განსხვავებულები? არაფრით. ეს „დიადი“ არსება ადამიანი რა იქნება თუ არა სრული უსუსურობა. ყველა დანარჩენი არსება უფრო ბედნიერი იქნება, ვიდრე ჩვენ, რადგან მათ ექნებათ იმის ფუფუნება,რომ იმოქმედონ თავისი ნებით. არ იქნებიან იძულებულები მოიქცნენ ისე, რაც ბედნიერებას არ მოტანთ. იგივეა ლომს უთხრა, არ შეჭამო ზებრაო, ეს მორალურად არასწორიაო. კარგი ვთქვათ დაგემორჩილა ლომი, მაგრამ რა მოხდება შემდეგ? მართალია, გადაშენდება, აღარ იარსებებს. მგონია, რომ სწორედ ასეთი დასასრული ექნება ადამიანსაც, თუ ვაიძულებთ მხოლოდ ერთი მიმართულებით იაროს. Როდესაც ადამიანი იმპერატივებს ემორჩილება ეს ნიშნავს, რომ მას სხვა გზა აღარ აქვს. Ყველა გზა მოჭრილი აქვს. Განსხვავებაც აღარ იქნება ჩვენს შორის. Ყველა ერთნაირი ვიქნებით, რაც არ მოგვანდომებს ერთმანეთის გაცნობას. Ეული ადამიანი კი რას წარმოადგენს?შესაძლოა ვთქვათ, რომ არაფერს. Ადამიანები ერთმანეთის დახმარებით ვითარდებიან, სხვადასხვა რაღაცებს სწავლობენ ერთმანეთისგან, როდესაც ყველა ერთნაირი იქნება Პიროვნულ განვითარებასაც კი შეუძლებელი გახდება. 

დიდი დრო დასჭირდათ ადამიანებს შეეცნოთ რა არის თავისუფლება. ხანდახან მგონია, რომ დღესაც სრულად არ გვესმის ამ ცნების მნიშვნელობა, მაგრამ მაინც ვცდილობთ მის გაგებას. რა მოხდება თუ ჩვენი თავისუფლება დაიკარგება და ყველაფერს წესები შეზღუდავს, ისე ჩავიკეტებით, გასაქანის საშუალება არ მოგვეცემა, როგორც ჩიტს, რომელიც გალიაშია.სწორედ ამ ჩიტიტივით ვერ შევძლებთ შევიცნოთ რას ნიშნას ღია სივრცეში ფრენა და ჩვენი ცხოვრება მხოლოდ მზა საკენკის მიღება და უმიზნოდ სიცოცხლე იქნება.  რატომრაც ვფიქრობ, რომ ჩემს თავისუფლებას, ჩემი გადაწყვეტილებები, ჩემი შეცდომები და ჩემი წარმატებები ქმნიან.

ვხდებით, რომ დენტოლოგიის მიზანი მხოლოდ საუკეთესოსკენ სრაფვაა, მაგრამ შეუძლებელია დედამიწაზე სამოთხის შექმნა, თუნდაც წესების დაცვის იძულებით. წინსვლის ნაცვლად მხოლოდ უკან დავიხევთ.

 

ნანუკა სიმონიშვილი

ორსულობის ხელოვნური შეწყვეტის მორალური გამართლება

02.04.2021

დეონტოლოგია კონცენტრირებულია ეთიკურ ვალდებულებებზე და კონკრეტული ქმედების ბუნებაზე. ქემდება შეიძლება იყოს ან სწორი ან არასწორი. თუ რამდენდად სარგებლიანი ან საზიანო შედეგი მოჰყვება მას გადამწყვეტი მნიშვნელობა არ აქვს, მთავარია ის იყოს მორალურად გამართლებული. ამასთან მიმართებით საინტერესოა, მიიჩნევა თუ არა აბორტი მორალურად გამართლებულ ქმედებად. 

დეონტოლოგიის გადმოსახედიდან აბორტზე მსჯელობისას მნიშვნელოვანია დავადგინოთ, თუ ზოგადად რა შეიძლება ჩაითვალოს მორალურად გამართლებულ ქმედებად. ამისათვის შეგვიძლია იმანუელ კანტის კატეგორიული იმპერატივები განვიხილოთ. კატეგორიული იმპერატივი გვიდგენს მორალურ ვალდებულებებს, რომლებსაც ჩვენი სურვილების და მოთხოვნილებების მიუხედავად უნდა ვემორჩილებოდეთ. კანტის თანახმად, ქმედება შეგვიძლია ჩავთვალოთ მორალურად გამართლებულად, თუ მისი მამოძრავებელი პრინციპი შესაძლოა იყოს უნივერსალური და გარდა ამისა უნდა გვინდოდეს, რომ ის იყოს უნივერსალური. ეს იმას ნიშნავს, რომ ისეთი ქმედება, რომელიც წარმოუდგენელია რომ ყველაზე გავრცელდეს და მხოლოდ ჩვენ სასარგებლოდ გვინდა მისი გამოყენება ვერ იქნება მორალურად გამართლებული. ასევე დაუშვებელია, რომ ადამიანის გამოყენება მიზნის მიღწევის საშუალებად, ის უნდა წარმოადგენდეს თავისთავად და ძირითად ღრებულებას. თუ კი ჩვენ ადამიანს არა მთავარ მიზნად, არამდე სხვა მიზნის მიღწევის საშუალებად გამოვიყენებთ, ამით ჩვენ უარვყოფთ მის რაციონალურობას და ვლახავთ მის ღირსებას, რაც მორალურად გაუმართლებელია. სწორედ ამ კრიტერიუმებიდან გამომდინარე აბორტზე მსჯელობისას მნიშვნელოვანია ფეტუსის მორალური სტატუსის განსაზღვრა. 

ფეტუსი ბიოლოგიურად ადამიანს წარმოადგენს, შესაბამისად ისიც ისეთივე თავისთავადი ღირებულებაა, როგორც ზრდასრული ადამიანი. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ადამიანი არ უნდა გამოვიყენოთ როგორც მიზნის მიღწევის საშუალება, რადგან ასეთი ქმედება მორალურად გაუმართლებელი იქნება. გამოდის, რომ როგორც ნებისმიერ ზრდასრულ ადამიანს, ფეტუსსაც აქვს უფლებები, მათ შორის სიცოცხლისა და ღირსების უფლება. შესაბამისად, ისევე როგორც ნებისმიერი უდანაშაულო ადამიანის, ფეტუსის მოკვლაც არასწორია. გარდა ამისა, რადგან ფეტუსის, ანუ ადამიანის სიცოცხლეს ვიყენებთ დედის ავტონომიურობის უზრუნველსაყოფის საშუალებად, ეს კიდევ ერთხელ ამტკიცებს, რომ ორსულობის ხელოვნური შეწყვეტა მორალურად გაუმართლებელი ქმედებაა. 

მიუხედავად ამისა, არსებობს გამონაკლისები, როდესაც შესაძლოა ადამიანის უფლებების უგულვებელყოფა, მაგალითად თავდასხმის შემთხვევა. სწორედ ამიტომ, აბორტი გამართლებულად ჩაითვლება, თავდაცვის მიზნით ორსულობის ხელოვნური შეწყვეტის აუცილებლობისას. თუ ფეტუსი დედის სიცოცხლეს და ჯანმრთელობას საფრთხის ქვეშ აყენებს, მაშინ დასაშვებია მისი მოკვლა, ისევე როგორც იმ ადამიანს მკვლელობა, რომელიც თავს გესხმის. ამრიგად, მხოლოდ იშვიათ შემთვევბში იქნება აბორტი მორალურად გამართლებული, თუ კი აბორტის მოწინააღმდეგეთა პოზიას გავითავლისწინებთ.

აღსანიშნავია, რომ ადამიანის მიზნის მიღწევის საშუალებად გამოყენების აკრძალვა შეეხება არა მხოლოდ სხვების მიმართ არამედ საკუთარი თავის მიმართაც ამ წესის დაცვას. დაუშვებელია ადამიანმა ისეთი ქმედება განახორციელოს, რომლითაც საკუთარ ღირსებას შელახავს და უარყოფს თავის რაციონალურობას. ამ მიდგომიდან გამომდინარე, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ თუ ქალს ექნება ისეთი წინააღმდეგობა ორსულობის მიმართ, რომელიც გამოიწვევს მისი ღირსებისა და რაციონალურობის შელახვას, მაშინ ის იქნება ვალდებულო საკუთარი თავის მიმართ, რომ ხელოვნურად შეწყვიტოს ორსულობა. ეს გამორიცხავს აბორტის აკრძალვის უნივერსალურ პრინციპად ჩამოყალიბებასაც, რადგან დაუშვებელია უნივერსალური პრინციპი ვინმეს ღირსებასა და რაციონალურობას უარყოფდეს. შესაბამისად, აბორტის აკრძალვა შეუძლებელია მორალურად გამართლებული იყოს. მართალია, მორალურად პრობლემატური საკითხია ორსულობის ხელოვნური შეწყვეტა, თუმცა, მიუხედავად ამისა ის მორალურად გამართლებული და სავალდებულოც არის იმ შემთხვევაში თუ ქალი საკუთარი თავის მიმართ იმ  ვალდებულებას იცავს, რომლებიც მის ღირსებასა და რაციონალურობას შეეხება.

ამრიგად, არ არის გასაკვირი, რომ აბორტის გარშემო ორად არის გაყოფილი მოსაზრებები. ამ უთანხმოებას იწვევს ის, რომ ორივე პოზიციის მტკიცებაა შესაძლებელი სხვადასხვა გადმოსახედიდან. თუნდაც დეონტოლოგიის შემთხვევაში და კანტის კატეგორიული იმპერატივების გაზიარებისას გვიყალიბდება არა ცალსახა მოსაზრება აბორტის მორალურ გამართლებასთან დაკავშირებით, არამედ განსხვავებული პოზიციის სამტკიცებლად საჭირო არგუმენტები გვიყალიბდება. შეგვიძლია ვამტკიცოთ როგოც ორსულობის ხელოვნური შეწყვეტის მორალური გამართლება ქალის მიერ თავისი თავის მიზნის მიღწევის საშუალებად გამოყენების დაუშვებლობის გამო, ასევე აბორტის დაუშვებლობის მორალური გამართლებაც ანალოგიურ საფუძველზე.



გვერდები

ბლოგის ავტორები