ENG GEO

Search form

სად გადის მკრთალი ხაზი კერძო და საჯარო ინტერესებს შორის

ადამიანები ისწრაფვიან სრულყოფისაკენ, ამ გზაზე კი მათ სურთ, რომ ჰქონდეთ არჩევნის გაკეთების უფლება, უფლება განაგონ თავისი ქონება, შრომა და მისი შედეგები, თუმცა ცხადია, ცალკეული ინდივიდი მარტო აღებული ვერ უზუნველყოფს ამ ყოველივეს, შესაბამისად, ისტორიული წარსულიც მოწმობს, რომ იგი უკეთ რეალიზდება სხვებთან თანაცხოვრებისას. თუმცა საზოგადოებრივი ცხოვრება წარმოუდგენელია გარკვეული შეთანხმებების გარეშე, რამდენადაც, ყოველთვის არსებობს ზოგადი და აბსტრაქტული პრინციპები მაინც, რითიც ისინი საერთო მიზნის მიღწევაა შესაძლებელი. გონიერი ადამიანის ინტელექტუალურ განვითარებასთან ერთად კი, რა გასაკვირია, რომ არაცნობიერმა ამგვარმა ჩვევებმა თუ დანაწესებმა, მკაფიო ფორმულირება შეიძინა, შესაბამისად, ჩამოყალიბდა რა სხვადასხვაგვარი დაჯგუფებები “ქაოსის” თავიდან ასაცილებლად, მნიშვნელოვანი გახდა ზოგადი ქცევის წესების შემუშავება, რომელიც კანონების სახით ჩამოყალიბდა.

ნიშანდობლივია, რომ თითოეული ადამიანი, დაბადებიდანვე, თავისდაუნებურად, ხდება გარკვეული საზოგადოების წევრი, რომელშიც ის  რეალიზება.  ამავდროულად პიროვნებას უწევს დაექვემდებაროს და მოექცეს იმ ჩარჩოებსა თუ ფარგლებში, რომელიც ამავე სოციუმშია შემუშავებული. რაც გულისხმობს, რომ ადამიანს, როგორც სოციალურ ცხოელს, საზოგადოებაში თანაცხოვრებისას უწევს გარკვეულ დათმობებზე წასვლა. მას ეკისრება გარკვეული პასუხისმგებლობები და მოვალეობები სწორედ იმიტომ, რომ იგი დაიბადა ადამიანად, რომელიც თავის მხრივ საზოგადოების ნაწილია. იმ საზოგადოებისა, რომელშიც კანონის არსებობა აუცილებელია, რათა უფრო მარტივად მოხდეს კერძო - ინდივიდუალურ სიკეთეების რეალიზება, ასევე საჯარო - საერთო კეთილდღეობის მიღწევა. თუმცა რა საკვირველია, რომ ამგვარი საზოგადოებრივი ცხოვრებაც, რომელიც მიმართული იქნება შექმნას ინდივიდთათვის უსაფრთხო და მშვიდოებიანი გარემო, სადაც ყველას ექნება თანაბარი შესაძლებლობა რეალიზდეს, საზოგადოებრივი ცხოვრებაც უნდა იგებოდეს გონივრულ და რაციონალურ საწყისებზე, ისეთზე სადაც ადამიანიანს ექნება მორალური არჩევნის გაკეთების შესაძლებლობა და ამავდროულად უზენაესი კანონი იქნება სამართლიანი და თანასწორი. ამრიგად, თითქოს ერთობ შემზღუდავი კანონი და ამ წესებს მორჩილება, იქნება ერთადერთი მყარი საშუალება თავისუფლებისა და სამართლიანობის მიღწევისა. ეს უკანასკნელი კი არ ჩაერევა მოქალაქეთა საქმეებში გარდა იმ შემთხვევებისა თუ არ შეექმნება საყოველთაო კეთილდღეობას საფრთხე. 

ჩნდება კითხვა სწორედ იმაზე, თუ რა შემთხხვევაში შეიძლება ჩაითვალოს ლეგიტიმურად საყოველთაო კეთილდღეობის მისაღწევად კერძო ინტერესების შეზღუდვა? არის თუ არა რაციონალური ის, რომ კანონის ძალით პიროვნებამ დათმოს საკუთარი ინტერესები და ეს უკანასკნელი ხომ არ წარმოშობს გარკვეულ უთანასწორობას, რამდენადაც, კანონი დაგვავალდებულებს სამართლიანობის მიღწევად გარკვეულ შემთხვევაში საკუთარი პრიორიტეტები დროებით გვერდზე გადავდოთ. სწორედ აქ შეიძლება თავის მხრივ წარმოჩნდეს წინააღმდეგობა, რომელიც კერძო და საჯარო ინტერესების დაპირისპირებაში გამოიხატება. რამდენადაც, ხშირია შემთხვევა, როდესაც საჯარო სიკეთის რეალიზება თითქოს უპირისპირდება პირის ინდივიდუალურ კეთილდღეობას, შესაბამისად, ერთი შეხედვით, პიროვნებას უწევს გარვეულ მსხვერპლზე წასვლა იმისათვის, რომ საერთო კეთილდღეობა იქნას მიღწეული. შესაბამისად, ადამიანს საკუთარი ცხოვრების მანძილზე შესაძლოა მოუწიოს საკუთარი ინდივიდუალობის დათრგუნვა საზოგადოებრივისათვის. სწორედ აქ არის მნიშვნელოვანი გარკვეული მიმართულებების დასახვა იმისათვის, რომ დავინახოთ ის მკრთალი ზღვარი რომელიც გადის ამ ორ უკანასკნელს შორის, შესაბამისად, მნიშვნელოვანია გავმიჯნოთ თუ რას მოიაზრებს საკუთარი არსით კანონის ამ გაგებით ეს ორი უკანაკნელი. პირველ რიგში, ნიშანდობლივია, გავიაზროთ ის, რომ კერძო და საჯარო ინტერესი არ არის ერთმანეთის საპირისპირო რამ, შესაბამისად, ერთის შეზღუდვა არ იწვევს მეორეს უპირატესობას და პირიქით, კერძო და საჯარო ინტერესები განსხვავებული ცალკემდგომი ცნებებია. მეტიც, კერძო ინტერესი პირის კონკრეტული ხასიათისაა, და შეგვძილია ფორმალურად ვუწოდოთ ის სარგებელი, რომელსაც ესა თუ ის პიროვნება იღებს საკუთარი ინტერესებით ხელმძღვანელობისას, ცალკეული ქმედებებიდან. განსხვავებით საზოგადოებრივი ინტერესისა, რომელიც უფრო აბსტრაქტული იდეაა და რომელიც ამავდროულად ყველაზე თანაბრად ვრცელდება, ეს უკანასკნელი უფრო ზოგად ხასიათს ატარებს და არ შეიძლება იყოს შეფარდებითი, შესაბამისად, საზოგადოების გაკრვეული ნაწილისთვის სარგებლის მომტანი იყოს, სხვას კი აზიანებდეს. თუ ამ ყოველივეს სამართლიანობის იდეის მაგალითზე განვიხილავთ, უკეთესად დავინახავთ, რომ ეს სიკეთე შეიძლებელი ერთ ინდივიდზე უფრო მეტად გავრცელდეს ვიდრე სხვაზე, განსხვავებით კერძო სიკეთისაგან, რომელიც შეიძლება როგორც აღვნიშნეთ სარგებლიანობის მომტანი მხოლოდ ერთი ადამიანისთვის იყოს. 

სწორედ იმის გათვალისწინებით, რომ კანონის ძალით მიღებული რაიმე წესი შესაძლოა ერთი ადამიანის კერძო ინტერეს ზღუდავდეს საერთო კეთილდღეობის მისაღწევად, მაგალითად, გადასახადების დაწესებით საშუალო შემოსავლის მქონე ადამიანს უწევდეს დათმოს გარკვეული კერძო ინტერესები და მეტიც, მოიკლოს გარკვეული ასპექტები მისი პიროვნული განვითარების გზაზე, იმისათვის, რომ პირობითად ეს თანხა მოხმარდეს საჯარო ინტერესს, რომელმაც შესაძლოა პირდაპირი სარგებელი ამ უკანასკნელს, რომელიც დათმობაზე მიდის არ მიანიჭოს, არ გულისმხობს რომ კანონის ძალით, სამართლიანობის ცნება ფარდობითი ხდება, და სხვათა კეთილდღეობის მიღწევა ყოველთვის მეორე ნაწილის მსხვერპლზე წასვლას მოითხოვს ან პირიქით. მეტიც, სამართლიანობის იდეა არც გარკვეულ “ინდივიდუალურ მახასიათებლებს” მოიტოვებს ყურადღების მიღმა. ამ შემთხვევაში უნდა გავითვალისწინოთ ის, რომ სამართლიანობის ცნება თავის თავად აბსოლუტურია, და ასეთია ყოველი საჯარო სიკეთეც შესაბამისად, პირს როგორც საზოგადოების წევრს შესაძლოა მოუწიოს გარკვეულ დათმობაზე წასვლა, თუმცა ეს მას მოეთხოვება როგორც საზოგადოების ნაწილს, სოციუმის წევრს, რომელიც იმის გამო, სწორედ რომ ის დაიბადა როგორც ადამიანი, რაციონალური არსება აკისრებს გარკვეულ მოვალეობებსა და პასუხისმგებლობებს, ეს მსხვერპლი კი არა მის კერძო ინტერესის შეზღუდვის ხარჯზე ხდება, არამედ ისევ იმას, ემსახურება რასაც, თავად ისახავს ინდივიდი უფრო ფართო სურათში როგორც საზოგადოების წევრი, სადაც  იმგვარი იდეალების მიღწევას როგორიც არის ჰარმონიული თანაცხოვრება, მშვიდობა, უსაფრთხოება, თავისუფლება, საკუთრების დაცვა თუ სხვა, განუყოფელი ნაწილია ყოველდღიურობის.

 

 

 

 

 

ბლოგში გამოთქმული მოსაზრებები ეკუთვნის ავტორს, მომზადებულია კურსის "შესავალი სამართლის ფილოსოფიაში" ფარგლებში და შეიძლება არ ემთხვეოდეს უნივერსიტეტის პოზიციას.