ENG GEO

Search form

ნანუკა სიმონიშვილი

სოციალური კონტრაქტის თეორია

23.04.2021

განმანათლებლობამდე, სანამ ევროპული ფილოსოფია განვითარდებოდა, საზოგადოებას მიაჩნდა, რომსახელმწიფოს მმართველებს უფლებამოსილებები ღვთის ნებით ჰქონდათ მინიჭებული. რელიგიურ საზოგადოებაკი ეჭვქვეშ არ აყენებდა ძალაუფლების ასეთ გამართლებას. სწორედ განმანათლებლობის დროს იქმნებასოციალური კონტრაქტსი თეორია, რომელიც რადიკალურად განსხვავებულ ახსნას გვთავაზობს იმისას, თუ რატომდა რის საფუძველზე იქმნება ხელისუფლება.

სოცუალური კონტრაქტის თეორიისმიზანია, ახსნას თუ რა კავშირი არსებობსხალხსა და მმართველ ძალას შორის. ამთეორიის თანახმად მმართველობის უფლებასწორედ ხალხისგან გამომდინარეობს. ესუფლება იმის საფუძვლად გადაეცამთავრობას, რომ ხალხმა დაცულად დაუსაფრთხოდ იგრძნოს თავი. შესაბამისად, საზოგადოების შეთანხმება სწორედ იმაშიმდგომარეობს, რომ მისი წევრებითვითნებურად თმობენ გარკვეულთავისუფლებებს და გადასცემენ მასმთავრობას, რომელიც გარკვეულისიკეთეების დაცვის ყველაზე ეფექტურისაშუალებაა.   

გარდა ამისა, სოციალური კონტრაქტის თეორია ამახვილებს ყურადღებას ისეთ დილემაზე, თუ რამდენად არისსაჭირო და აუცილებელი საკუთარი თავსიუფლების შეზღუდვა და მისი დათმობა მმართველი ძალისთვისუსაფრთხოების სანაცვლოდ.

ინგლისელი ფილოსოგოსი თომას ჰობსი მიიჩნევდა, რომ ადამიანის ბუნება არსებითად დესტრუქციულია და თუყველას სრული თავისუფლება ექნება გადაწყვეტილებების მიღებაში, მაშინ შედეგად მივიღებთ ძალადობას დაქაოსს. ჰობსის ,,ლევიათანში’’   აღწერილია ადამიანის ბუნებითი მდგომარეობა, სადაც ადამიანები ომისმდგომარეობაში იმყოფებიან და სადაც განვითარების შანსი არ არსებობს. ამ შემთხვევაში ხალხი მუდმივად შიშის დაძალადობრივი სიკვდილის საფრთხის ქვეშ არის. ომის მდგომარეობაში ადამიანის ცხოვრება ხანმოკლე, სასტიკი დაუსიამოვნოა. სწორედ ამიტომ ჰობსის გადმოსახედიდან უნდა არსბეობდეს ძლიერი ავტორიტეტული ფიგურა. ამგადმოსახედიდან ადამიანის მიერ თავისუფლების დათმობას და სხვის ხელში გადაცემას ის გამართლება აქვს, რომთუ ხალხი სრულ თვაისუფლებას შეინარჩუნებს ომის მდგომარეობაში აღმოჩნდებიან. შესაბამისად, ადამიანებსურჩევნიათ ნებაყოფლობით დათმონ თავისუფლებები უსაფრთხოების და მშვიდობის სანაცვლოდ.

ჯონ ლოკს ჰობსისგან განსხვავებით მიაჩნდა, რომ ადამიანები იბადებიან მრისხანების, დესტრუქციულიტენდენციების გარეშე (Tabula Rasa). შესაბამისად, საზოგადოების წევრებს აქვთ არა ერთმანეთისთვის ზიანისმიყენების, არამედ განვითარებისკენ მიდრეკილება. ისინი ვითარდებიან როგორც ინდივიდუალურად, ასევე მთლიან საზოგადოებასაც ავითრებენ. სწორედ ამიტომ, ჯონ ლოკის გადმოსახედიდან აუცილებელი რაც შეიძლება მეტითავისუფლება. სწორედ ამიტომ, ის ვიწრო ძალაუფლება, რაც ჯონ ლოკის მოსაზრებით მმართველ ძალას უნდაგადასცემოდა იყო საჭირო ადამიანის სიცოცხლის, თავისუფლებისა და საკუთრების დასაცავად. ამ შემთხვევაშიცთავისუფლებების დათმობა ხდება ნებაყოფლობით თავისუფალი, თანასწორი და დამოუკიდებელი ადამიანებისმიერ ,,შეთანხმების’’ საფუძველზე, რათა მათ შეძლონ კომფორტულად, დაცულად და მშვიდობიანად თანაცხოვრება. ლოკი ძირითადად წარმომადგენლობით დემოკრატიას ემხრობა, რომლის თანახმად ხალხი ირჩევსწარმომადგენელს, რომელსაც ეძლევა კანონების შექმნისა და აღსრულების უფლებამოსილება. მეტიც, თუ ხალხიშეამჩნევს, რომ ხელისუფლება მათი ინტერესების შესაბამისად აღარ მოქმედებს, მაშინ მათ უნდა ჰქონდეთ იმისუფლება და შესაძლებლობა, რომ დაუპირისპირდნენ და ძალაუფლება წაართვან ასეთ მმართველს.

კიდევ ერთ საინტერესო პოზიციას სოციალურ კონტრაქტთნ მიმართებით წარმოდგენილია ჟან-ჟაკ რუსოს პოზიციაში. მისი მოსაზრებით ადამიანები იბადებიან თავისუფლები, თუმცა მაინც მუდმივად ბორკილებით უწევთცხოვრება. მისი გადმოსახედიდან კანონები უნდა იქმნებოდეს პირდაპირ საზოგადოების მიერ მათი ზოგადი ნებისსაფუძველზე, რადგან ინდივიდუალური გადაწყვეტილებები არა სანდო და შესაძლოა საზიანოც აღმოჩნდეს ხალხისთვის.

ამრიგად, სხვადასხვა ფილოსოფოსები განსხვავებულად აღიქვამენ სოციალური კონტრაქტის ფორმირებასაც დამმართველი ძალიას უფლებამოსილებების ფარგლებსაც. მაშინ, როცა თომას ჰობსი ადამიანის ბუნებრივმდგომარეობას უარყოფიდთად აღიქვამს და ამის თავიდან ასაცილებლად ძლიერი ავტორიტეტული ფიგურისარსებობას აუცილებლად მიიჩნევს, ჯონ ლოკი პირიქით ადამიანების მეტ თავისუფლებას ანიჭებს უპირატესობას დამიიჩნევს, რომ მმართველი ძალა მხოლოდ სიცოცხლის, თავისუფლებისა და საკუთრების დასაცავად უნდაარსებობდეს. ჟან-ჟაკ რუსოს გადმოსახედიდან კი აუცილებელია ინდივიდებმა დათმონ ინდივიდუალური ინტერესებისაერთო ნების და თანასწორობის დასაცავად. ინდივიდების გადაწყვეტილება არ არის ყოველთვის სანდო დაგამოსადეგი საერთო კეთილდღეობისთვის, რის გამოც აუციებელია ერთსულოვნად მოხდეს გადაწყვეტილებებისმიღება. 

 

 



 

 

 

ნინო ცეცხლაძე

Liberty and Self-Government

23.04.2021

ლიბერალური და რესპუბლიკური შეხედულებები ერთმანეთისგან საკმაოდ დაშორებული და განსხვავებული იდეოლოგიებია. ისინი განსხვავებულად უყურებს თითქმის ყველა საკითხს და მათ შორის არის ადამიანის თავისუფლებისა და თვითმმართველობის ერთმანეთთან მიმართება. 

რესპუბლიკური თვალსაზრისით, თავისუფლება გაგებულია, როგორც თვითმმართველობის შედეგი. მე თავისუფალი ვარ, რამდენადაც მე ვარ პოლიტიკური საზოგადოების წევრი, რომელიც აკონტროლებს საკუთარ ბედს და ვარ მონაწილე იმ გადაწყვეტილებების, რომელიც არეგულირებს ჩემთან დაკავშირებულ საკითხებს.

სხვაგვარად რომ ვთქვათ, რესპუბლიკელი თვლის, რომ ადამიანის თავისუფლება არის შინაგანად პირდაპირ დაკავშირებული თვითმმართველობასთან. ზოგადად, რესპუბლიკელის მიერ აღქმული თავისუფლება, შეიძლება ითქვას, რომ საზოგადოებრივი ცხოვრების გარკვეულ ფორმის არსებობას მოითხოვს. ეს კი, თავის მხრივ, დამოკიდებულია სამოქალაქო სათნოების აღზრდაზე. 

რესპუბლიკანიზმი თავისთავად იყოფა რამდენიმე სახედ: რესპუბლიკანიზმის ზოგიერთი ვერსია ამბობს, რომ თავისუფლებისა და თვითმმართველობის ერთმანეთთან იდეური კავშირი არის ძალიან მჭიდრო და ამავდროულად თავისუფლება არის დამოკიდებული თვითმმართველობაზე. არისტოტელეს პერიოდში რომ დავბრუნდეთ, რესპუბლიკური იდეალის შედარებით უფრო ძლიერი ვერსიის მიხედვით, სამოქალაქო სათნოება და პოლიტიკური მონაწილეობა (თვითმმართველობა) პირდაპირ თავისუფლების შინაარსს წარმოადგენს. ჩვენი პოლიტიკური ბუნების გათვალისწინებით, ჩვენ თავისუფლები ვართ მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ეს თავისუფლება უკავშირდება საერთო სიკეთესა და თავისუფალი ქვეყნის, სახელმწიფოს ან თუნდაც ქალაქის საზოგადოებრივ ცხოვრებას. 

რესპუბლიკური იდეალის უფრო მოკრძალებული და თავშეკავებული ვერსიები სამოქალაქო სათნოებას და საზოგადოების მომსახურებას ხედავს ისე, როგორც თავისუფლების ინსტრუმენტს. აქედან გამომდინარეობს ის, რომ ჩვენი პირადი მიზნების მიღწევაც კი დამოკიდებულია ჩვენი პოლიტიკური საზოგადოების თავისუფლების შენარჩუნებაზე, რაც, თავის მხრივ, დამოკიდებულია პირადი კეთილდღეობის ინტერესებზე მაღლა დაყენების სურვილზე. 

ლიბერალიზმის მიხედვით, ადამიანის თავისუფლება განისაზღვრება დემოკრატიის საწინააღმდეგოდ, როგორც თვითმართველობის შეზღუდვა. მე თავისუფალი ვარ, რამდენადაც ვარ უფლებების მატარებელი, რომელიც უზრუნველყოფს ჩემს იმუნიტეტს გარკვეული უმრავლესობის გადაწყვეტილებებისგან. 

თომას ჰობსმა, ჯერ კიდევ მეჩვიდემეტე საუკუნეში, უარყო ის კლასიკური შეხედულება, რომელიც აკავშირებს თავისუფლებასა და თვითმმართველობას ერთმანეთთან. ჰობსის აზრით, "საერთო სიმდიდრის თავისუფლებას" და „კონკრეტული ადამიანების თავისუფლების“ ერთმანეთში არევა არის დაუშვებელი. ჰობსი ამტკიცებს, რომ მოსაზრება იმის შესახებ, რომ კონკრეტულ ადამიანს რესპუბლიკაში აქვს უფრო მეტი თავისუფლება ვიდრე მონარქიაში, არის არასწორი. მისი აზრით, თავისუფლება არ არის დამოკიდებული მმართველობის რაიმე კონკრეტულ ფორმაზე. 

ლიბერალური გაგებით, პირიქით, თავისუფლება შინაგანად არ არის დაკავშირებული, არამედ მხოლოდ შემთხვევით არის დაკავშირებული თვითმმართველობასთან. თავისუფლება მოიცავს ჩემი ინტერესების განხორციელების შესაძლებლობას და ამ მიზნის ასრულების შემთხვევაში, ის მთავრდება, ეს პროცესი კი შეიძლება სრულიად არ ემთხვეოდეს დემოკრატიულ მმართველობას. 

თავისუფლების კონტრასტული გაგების საფუძველზე, დგას ორი მნიშნელოვანი საკითხი: მაშინ, როდესაც ლიბერალი ფიქრობს იმაზე, თუ როგორ უნდა მოიქცეს მთავრობა თავის მოქალაქეებთან, ეძებს სამართლიანობის პრინციპებს, რომლებიც სამართლიანად ეპყრობა ადამიანებს, რესპუბლიკელი ორიენტირებულია მოქალაქეების მიერ თვითმმართველობის შექმნის უნარზე და შესაბამისად ეძებს იმ პოლიტიკურ ფორმებსა და სოციალურ პირობებს, რომლებიც სწორედ ამის განხორციელებას შეუწყობს ხელს.

და ბოლოს, რა თქმა უნდა, თითოეული ტრადიცია ყურადღებას ამახვილებს მეორე ტრადიციის ნაკლოვანებებზე. ლიბერალური თვალსაზრისით, თვითმართველობაზე რესპუბლიკური აქცენტი ადამიანის ინდივიდუალურ უფლებებს ხდის გარკვეულწილად დაუცველს უმრავლესობის ტირანიისგან. უფრო მეტიც, რესპუბლიკელების მტკიცება, რომ თავისუფლება დამოკიდებულია სამოქალაქო სათნოებაზე, სახელმწიფოს აძლევს იმის უფლებას, რომ შეიჭრნან მოქალაქეების პირად სივრცეში, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს ძალადობა და ჩაგვრა. რესპუბლიკური თვალსაზრისით კი, მოქალაქეების უპირველეს ღირებულებად გამოყვანა არის გარკვეული უფლებამოსილების თავიდანვე დაკარგვა.  

წყარო: Sandel, Michael J. Democracy's Discontent - America in Search of Public Philosophy

მარიამ კენჭოშვილი

პატრიოტიზმისა და კატეგორიული იმპერატივების თანაარსებობა

23.04.2021

პატრიოტიზმი, როგორც პიროვნების სახელწმიფოს მიმართ დამოკიდებულების ერთ-ერთი ფორმა, ხშირად არის წარმოდგენილი უნივერსალური იმპერატივების რეალიზების, ზოგადად დეონტოლოგიიის საპირისპირო მხარეს. აღნიშნული პოზიციის მხადამჭერებს, როგორც წესი, შემდეგი არგუმენტები აქვთ: უნივერსალური იმპერატივები მოუწოდებენ თანასწორობიკენ, რომ არც ერთი ადამიანი არ იქნეს აღქმული სხვაზე უფრო მნიშვნელოვნად. ესე იგი, პირველი, პატრიოტიზმი ბუნებრივად აყენებს წინ სახელმწიფოს ინტერესებს, რაც შეიძლება ყოველთვის თანხვედრაში არ მოდიოდეს ზემოთ ნახსენებ თანასწორობასთან. მეორე, მსგავსი მიკერძოებულობა ეწინააღმდეგება რაციონალურობას, როცა განსჯი არა რომელიმე საზოგადოების სასიკეთოდ/პოზიციიდან, არამედ სრულიად დამოუკიდებლად. აღნიშნულ არგუმენტებზე დაფუძნებით, პიროვნება ვერ შეძლებს იყოს პატრიოტიც და იდეალურად მიიჩნიოს უნივერსალურად დადგენილი ზნეობა.

საკმაოდ დამაჯერებლად ჟღერს იგივე საკითხი საპირისპირო პერსპექტივიდან. განსაკუთრებით თუ ვირწმუნებთ, რომ ლოკალურ სივრცეში მოქმედება წარმოადგენს გლობალურად სიკეთის შექმნაში მონაწილეობას. ასეთ შემთხვევაში იმპერატივები სრულდება არაპირდაპირი, თუმცა რამდენჯერმე უფრო ეფექტური გზით. ანუ იზრუნო შენთვის ახლოს მყოფზე და უფრო ხელმწისაწვდომზე შესაძლოა კიდევ უფრო რეალური და ნაყოფიერი იყოს, ვიდრე ფიზიკურად ბევრად შორს მყოფზე. პრაქტიკაში ამის საპირისპირო ქმედებით გამოწვეულ პრობლემებს ხშირად ვაწყდებით საზღვარგერეთ ქველმოქმედების დროს, როცა ერთადერთ მექანიზმს წარმოადგენს მატერიალური სახსრების ფონდებისთვის გადაცემა, რომელთა მოქმედების არეალი სრულიად ბუნდოვანია, შენ დარწმუნებით ვეღარ იტყვი სიკეთე, რომლის გაკეთებაც გსურდა, ნამდვილად მოხდა თუ უბრალოდ მოტყუებული დარჩი. მოხვდა კი ეს სახსრებბი უაგადუგუში მარტოხელა დედების დასახმარებლად, თუ ამ ფონდის დამფუძნებელთა ჯიბეებში მათივე კეთილდღეობის გასაზრდელად? თანასწორად ყველაზე ფიქრისას დიდია ალბათობა აღმოჩნდე უძლური და ვერავის დახმარება ვერ შეძლო. ხოლო სიკეთე, შენივე სახელმწიფოში, როგორც წესი, სრული ფორმატით ახერხებს განხორციელებას და ამართლებს პირობას “იფიქრე გლობალურად, იმოქმედე ლოკალურად”.

ამას გარდა, პატრიოტიზმი თავისივე შინაარსით უნდა ჩაითვალოს ისეთი ძირითადი უნივერსალური წესების გამოვლინებად, როგორებიცაა რწმენა რომ ადამიანმა არ უნდა იცხოვროს ეგოისტურად, პატივი სცეს სხვა ადამიანებს, იყოს სიმართლის ერთგული და ა.შ ის, რასაც პატრიოტიზმი თავის თავში მოიცავს: ადამიანების სიყვარული, ერთგულად მსახურება წარმოადგენს უნივერსალურ ღირებულებებს. გამორიცხულია ოდესმე იმპერატივად ჩაითვალოს საკუთარ ხალხზე ზრუნვისა და მათი მხარდაჭერის შეწყვეტა. ხოლო თუ ადამიანი ამ ყველაფრის რეალიზებას საკუთარ სამშობლოში ვერ ახდენს, რომელიც, როგროც მინიმუმ, ყველაზე ახლოსაა, მაშინ სრულიად წარმოუდგენელია უფრო დიდ მასშტაბებზე შეძლოს იგივე. ამ გაგებით, პატრიოტიზმი შეიძლება ჩაითვალოს უნივერსალიზმის ერთ-ერთ წინაპირობადაც, რომლის გარეშე გლობალურობა არ მიიღწევა, რადგან პატრიოტიზმის შემთხვევაში მორალური პრინციპები არ შეცვლილა, მხოლოდ გარკვეულწილად ლოკალიზდა სახელწმიფოს ტერიტორიაზე, სადაც ადამიანები ინაწიელბენ ვალდებულებებს და სწორედ ამ წესებზე დაფუძნებით ცდილობენ პატრიოტულ პათოსსა და პირნციპებზე მორჩილებასაც.

თუ პატრიოტიზმს განვმარტავთ საკუთარი ქვეყნის განსაკუთრებულ სიყვარულად, რომლის შედეგიც არის ქვეყნის მსახურება, გულშემატკივრობა და მის მიმართ აღმატებული დამოკიდებულება, მივალთ ისევ ზემოაღნიშნულ მსჯელობასთან, რომ ყოველი მათგანი უნივერსალიზმთან მიმართებით ცვლის მხოლოდ სივრცეს, სადაც ადამიანი ახდენს უნივერსალური კანონების გამოყენებას. ყველაზე მნიშვნელოვანია, რომ პატრიოტიზმის ამ განმარტებით წინააღმდეგობაში არ მოვდივართ არც გლობალურ უნივერსალიზმთან. პიროვნება კვლავ გრძნობს და ავალდებულებს საკუთარ თავს, სადაც არ უნდა იყოს იცხოვროს კონკრეტული კანონებით და მისი გადაწვეტილებები ამ მორალს დააფუძნოს, თუმცა, პატრიოტიზმის ჭრილში ეს იღებს მცირე, ოღონდ უფრო ნაყოფიერ სახეს.

რა თქმა უნდა, ვერ გავექცევით აზრს, რომ პატრიოტიზმი დაკავშირებულია ერთგულებასთან, ხოლო ერთგულება თავის მხრივ მიკერძოებულობასთან, რამდენადაც ემსახურები ერთს, თუმცა ამავე მიკერძოებულობით ხშირად სწორედ იმპერატიული ნორმების შესრულებას ვახდენთ. მაგალითად, უნივერსალიზმის მხედვით, გაუმართლებელი იქნება გადასახადებისთვის თავის არიდება, რადგან ეს არის თაღლითობის მიუღებელი სახე. ანალოგიურად მიუღებელია პატრიოტიზმისთვისაც, რადგან აზარალებს ქვეყანასა და ხალხს. თუ პიროვნებას აქვს საშუალება თავი აარიდოს გადასახადებს რაიმე ფორმით, რაც დღესდღეობით შეუძლებლობას არ წარმოადგებს და მაინც არ აკეთებს ამას, რადგან ქვეყნის ბიუჯეტს და განვითარებას უფრთხილდება, ის არის პატრიოტი, რომელიც პარალელურად იცავს იმპერატიულ ნორმებსაც. ეს პიროვნება გრძნობს ორმაგ პასუხისმგებლობას ქვეყნისა და მორალური ნორმების წინაშე. შესაბამისად, გადაჭრით თქმა იმისა, რომ ეს ორი ყოველთვის საპირისპირო მხარესაა, გაუმართლებელია, რადგან ისინი ძალიან ხშირად ავსებენ და ხელს უწყობენ ერთმანეთის სრულფასოვან რეალიზებას.







მარიამ ტოგონიძე

Automaborough

23.04.2021

25 დეკემბერი:

ვიღვიძებ, გარეთ მზე არ არის , მაგრამ ქალაქს ხალხის გაყინული, უემოციო სახეები ანათებენ. რიტმი არ ირღვევა. ჩემს ქალაქში ყველა შენობა ნაცრისფერია.  ტონები კი განსხვავდება ნაცრისფრის. თუ ქალაქის გარეუბნებს კარგად იცნობთ, თეთრი, მაგრამ ჭუჭყიანი შენობების პოვნასაც შეძლებთ. მე ზუსტად ასეთ შენობების მახლობლად დავეძებ ხოლმე ღამის საათებში მოხეტიალე, დავეძებ იქნებ კიდევ იყოს ჩემნაირი ამ ქალაქში, ისეთი, რომელიც ფიქრობს სამართლიანობას ბედნიერება უძღვის წინ. ალბათ, მკითხავთ რატომ ვეძებ ასეთ ხალხს ჭუჭყიანი თეთრი შენობების მახლობლად. პასუხი მარტივია- მეც სწორედ ასეთ შენობაში ვცხოვრობ და ყველა მსგავსი შენობის მდებარეობა ზუსტად ვიცი ქალაქში. ქალაქში სადაც ყველა ფერი ერთმანეთს გავს- ნაცრისფერს, თეთრი უკვე გამორჩეულად გეჩვენება თვალში.

რა ქვია ჩემს ქალაქს? Automaborough- ეს სახელი პირდაპირ ითარგმნება, როგორც ავტომატური, დაპროგრამებული. ჩვენს  ქალაქს დაარსებიდან მოყვება წესები, რომლის ბრმად შესრულებასაც ხალხი მიეჩვია. რუტინა მათთვის უკვე კომფორტის ზონას წარმოადგენს.  მაგალითად ჩვენი ქალაქის ერთ-ერთი წესია: იყავი ყოველთვის მონოტონური.

- რატომ? მოაქვს ამ კანონს ხალხისთვის ბედნიერება? არა.

- რატომ? მოაქვს ამ კანონს ხალხისთვის სარგებელი? არა.

- რატომ? არ ვიცი.

Automaborough- ში ვარ ერთადერთი ადამიანი, რომელიც ცხოვრობს ქალაქის გარეუბანში, თეთრ შენობაში, მე-12 სართულზე, იასამნისფერ ფარდებიან სახლში.

თუ არ მოაქვს ამ კანონებს ხალხისთვის ბედნიერება, მაშინ რა მოაქვს მათ? შედეგად მხოლოდ ბედნიერება გვაინტერესებს? რა თქმა უნდა, არა, მაგრამ ბედნიერებაც, რომ მქონდეს? ჩემს ქალაქში ალბათ ამაზე მოსახლეობის ნახევარზე მეტს არც უფიქრია, ისინი უბრალოდ მიეჩვივნენ მოვალეობების მკაცრად შესრულებას და ორიენტირებულნი არიან მხოლოდ მოქმედების სისწორეზე. ჩემი ქალაქის მთავარი ფილოსოფიური შეხედულებები კანტისას ემთხვევა. მოქმედების მორალი მათთვის მხოლოდ იმას ეფუძნება, არის თუ არა ეს მოქმედება თავად სწორი, მთელი რიგი წესების საფუძველზე. საკუთარ მორალურ ღირებულებებს ამ ,,სწორ’’ მოქმედებებში პოულობენ. შედეგი სულ არ აინტერესებთ. Automaotough- ის მოსახლეობისათვის ამ წესების შესრულება მოვალეობასა და ვალდებულებას წარმოადგენდა. ამიტომ უბრალოდ ეგუებოდნენ მოქმედებები წესების საფუძველზე სწორად განეხორციელებინათ და ცხოვრობდნენ მსუყე, თავდაუღწეველ სიცარიელეში. ისინი მხოლოდ ისეთ მოქმედებებს თვლიდნენ ღირებულად, რომელიც არ არღვევდა მათ საზოგადოებაში მიღებულ წესებს.

 

ამ წლის 31 დეკემბერს ცხოვრების 25-ე წელში შევაბიჯებ. დაბადებიდან Automaborough- ში ვცხოვრობ, რაც ცხოვრებიდან მახსოვს, მხოლოდ სიმარტოვეა. მშობლებთან დაკავშირებული მოგონებები თითქმის არ მაქვს, ორივე ჩემს პატარაობაში დაიღუპა, 3332 წელს. მაშინ 5-ის ვიყავი, მაგრამ ცოტა რამ მაინც მახსოვს მათი სწავლებებიდან.  ისევე, როგორც ჩემი,  მათი ფილოსოფიური შეხედულებებიც არ ემთხვეოდა ქალაქისას. ამის საპირისპიროდ, ჩემი მშობლები მოქმედებების ისე განხორციელებას მასწავლიდნენ, რომ მათ ჩემთვის ბედნიერება მოეტანათ. მათი მთავარი ფილოსოფიური შეხედულება ორიენტირებული იყო მოქმედების მიერ მოტანილ შედეგზე. მხოლოდ იმ მოქმედებებს აღიარებდნენ მორალურად სწორად, რომელსაც, მათთვის სარგებლის მომტანი იყო. სარგებელს კი იმ სიამოვნების მიღებაში ხედავდნენ, რომელიც მათ ბედნიერებას იწვევდა. ისინი ყოველთვის ეწინააღმდეგებოდნენ ქალაქის წესებს, რომელთაც უბედურება მოჰქონდა ხალხისთვის და მზად იყვნენ საერთო ბედნიერების მაღალი ინდექსის მისაღებად თავიც კი გაეწირათ.

მეც მათსავით ვაყენებ ბედნიერებას სამართლიანობის წინამძღოლად. მაგრამ არც ჩემი ქალაქის და არც  მშობლების რადიკალურ შეხედულებებს არ  ვიზიარებ. მით უმეტეს, რომ  მწამს, ნებისმიერ ჩვენგან აქვს  უფლება ისე მოიქცეს როგორც სურს, კანონით დადგენილ ფარგლებში, რა თქმა უნდა კანონი თუ არ გაზიანებს. მიყვარს წიგნების კითხვა, ადრე წავიკითხე, თურმე ყველა ადამიანი გარკვეული უფლებებით იბადება. უფლებებით, მორალური ღირებულებებითა და პასუხისმგებლობებით, რომლებიც თან ახლავს ადამიანის ბუნებას. ეს ფილოსოფიური თეორია ემყარებოდა აზრს, რომ ასეთი კანონები უნივერსალური ცნებები იყო. წიგნი ამ თეორიას საზოგადოების ქმედების თანდაყოლილ და არა კულტურისა თუ კანონმდებლობების მიერ გამომუშავებულ მოქმედების გზად წარმოადგენდა. ისიც ამოვიკითხე, რომ ხანდახან ამ უფლებების დათმობა უწევდათ, მაგრამ ჩემს ქალაქში მე ყველაფრის დათმობა მიწევდა. აღარც ბუნებითი უფლებები, არც მშობლების დანატოვარი ბედნიერებისკენ სწრაფვა მრჩებოდა, მხოლოდ მოქმედებათა დადგენილი წესების მიხედვით კონტროლიღა დამრჩენოდა.

დღემდე ცხოვრებაში ყველაზე მეტად ჩემში ინტერესი რასაც აღუძრავს ჩვენი ქალაქის წესებია.  წესები, რომლებიც იდეალურადაა მორგებული ამ ქალაქს.  რა არის ჩვენი ქალაქი?  ამაზე პასუხი არ მაქვს. ჩემთვის უბრალოდ დიდი სევდის ღრუბელია. რატომ შეიქმნა და ამ წესების არსებობას რა მიზანი აქვს მოქალაქეებისთვის ან საერთო სიკეთის დასადგენად ამაზე კი საკმაო ინფორმაცია მაქვს. 2900 წელს კაცობრიობამ გადაშენება დაიწყო, ამიტომ შემქნეს ნაცრისფერი დასახლებები. ასეთი დასახლება სულ ხუთი არსებობს, დანარჩენი კაცობრიობა კი განადგურებულია. სწორედ ამიტომ საერთო სიკეთის მისაღწევად და კაცობრიობის გადარჩენის მიზნისთვის, შემოიღეს წესები, რომელიც ხელისუფალთა აზრით გადაარჩენდა კაცობრიობას და ყველანაირ ისეთს მოაშორებდა მათ, რასაც ერთ დროს გართობას ეძახდნენ. სწორედ ამიტომ გვაიძულებდნენ, ქალაქის სახელის შესაბამისად გვეცხოვრა. ალბათ სწორედ ამიტომ, არასდროს არავინ ფიქრობდა მოქმედებების განხორციელებაზე ისეთი შედეგის მისაღებად, რომელიც მათ ბედნიერებას და სიამოვნებას მოუტანდა.

ჩვენი ქალაქის წესების საჭიროებასთან ერთად ყოველთვის ვუსვამდი ჩემს თავს შემდეგ კითხვას:

- რა მოხდება, რომ ერთი დღე ქალაქის წესებით არ ვიცხოვრო?

- დღეს ალბათ ის დღეა. დილიდან ყველა ფიქრი, რასაც კი ოდესმე მე გადავუკვეთივარ თავში მაქვს არეული. ვფიქრობ იმიტომ, რომ სწორედ ის დღეა.

ჩემი საყვარელი ფერი იასამნისფერია, ამ ფერის შესახებ ნაცრისფერ Automabourgh-ში ცოტამ თუ იცის, მეც წიგნებიდან ვისწავლე ამ ფერის მიღება სხვადსხვა ფერის საღებავების შერევით. საღებავები დაწყებითი სკოლებიდან მომქონდა ხოლმე. ადგილიდან, რომელიც ჯერ არ განაცრისფერებულიყო.

დღეს ღამე კი თეთრი შენობების მახლობლად ხეტიალის მაგივრად ნაცრისფერი ქალაქის შეცვლა მაქვს მიზნად.

26 დეკემბერი:

მზეა, ქალაქს ხალხის უემოციო სახეები აღარ ანათებენ. ყველას გამომეტყველებაში გაკვირვებას შეამჩნევთ. სხვადასხვა ტონის ნაცრისფერ შენობებს შორის კი თეთრის მაგივრად იასამნისფერი შენობებია გამორეული.

27 დეკემბერი:

თოვს, მე კი ვემზადები გასასამართლებლად, პატარა წესის დარღვევისთვის, რომელიც ამ ქალაქის ყოველი მოსახლის აზრით საერთო სიკეთის მნიშვნელოვან შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს. ამ ქალაქისთვის საჭიროს.

 

ახალი წლის დასაწყისში ქალაქ Automabourgh - ში არ იყო არცერთი ადამიანი, რომელიც ფიქრობდა, რომ სამართლიანობას ბედნიერება უძღვის წინ. ყველა იასამნისფერი შენობა განსხვავებული ტონების ნაცრისფერ ფრად გადაეღებათ.

ელენე გამთენაძე

პატრიოტიზმი და მისი ირაციონალური ასპექტები

23.04.2021

მორალური ფილოსოფიის ერთ-ერთი ამოცანა ისაა, რომ გამოხატოს ის საზოგადოებრივი რწმენა, რომელიც ექვემდებარება რაციონალურ კონტროლსა და განხილვას. ეს საკითხი მეტად სათუო ხდება მაშინ, როდესაც ერთი და იმავე საზოგადოების შიგნით ურთიერთსაწინააღმდეგო მრწამსი არსებობს. ასეთ შემთხვევებში მორალური ფილოსოფია მიმართულია იმ საკვანძო საკითხების აღმოჩენისკენ, რომელთა მიმართაც აზრთა სხვადასხვაობა ყალიბდება, რაც თავის მხრივ, შესაძლოა, კონფლიქტის წარმომშობი მიზეზი გახდეს.

ერთ-ერთი განხილვის საკითხი შეიძლება გახდეს ადამიანისა და სახელმწიფოს ურთიერთდამოკიდებულების, კერძოდ, პატრიოტიზმის საკითხი. კლასიკური გაგებით, პატრიოტიზმი ერის მიმართ სავსებით სათანადო ერთგულებაა, რომელიც გამოიხატება ქვეყნისადმი განსაკუთრებული სიყვარულითა და მისი სიკეთისთვის მსხვერპლშეწირვის განსაკუთრებული სურვილით. ამდენად, პატრიოტიზმი არ იძლევა არაპერსონალური მორალური თვალსაზრისის დარღვევის უფლებას, ე.ი ცალსახად კრძალავს საზოგადოდ დამკვიდრებული საკითხის მიღმა რაიმე აზრის არსებობას.

თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ პატრიოტიზმი არ გულისხმობს ერისადმი უგუნურ ერთგულებას და იგი ზღვარდადებულია მორალის მიერ დაწესებული საზღვრებით. შესაბამისად, პატრიოტიზმი პირდაპირ შეიძლება დაუპირისპირდეს გარკვეულ უნივერსალურ ღირებულებებსა და პრინციპებს. გარდა ამისა, მნიშვნელოვანია ისიც, რომ მორალს ფაქტობრივი არსებობისათვის სჭირდება აღიარებაც, იგი არის ყოველი საზოგადოების მიერ ჩამოყალიბებული ზნეობა. ამრიგად, ინდივიდიც მორალური აგენტი ხდება მხოლოდ მაშინ, როდესაც საზოგადოება აღიარებს მას. ადამიანის თვითმყოფადობა კავშირშია თვით საზოგადოებასთან, მის ისტორიასთან, ტრადიციებთან, ინსტიტუტებთან და მისწრაფებებთან. ამიტომ,თუ პიროვნებას არ ესმის საკუთარი ინდივიდუალური ცხოვრების შესახებ მიღებული ნარატივი, რომელიც მისი ქვეყნის ისტორიაშია ჩადებული, ვერც იმას გაიგებს, თუ რისი ვალდებულება გააჩნია იმ საზოგადოების წინაშე, რომლის წევრიც თავადაა.

ნებისმიერ შემთხვევაში პატრიოტული ერთგულების ობიექტი არის ერთი ქვეყანა თავისი პოლიტიკური წყობილებით, თუმცა ეს სულაც არ ნიშნავს იმ ვალდებულების წარმოშობას, რომ პატრიოტმა მხარი უნდა დაუჭიროს ქვეყანაში მოქმედ ნებისმიერ მთავრობასა თუ წარმარტულ პოლიტიკას. აღნიშნული მიდგომა კი ცალსახად უპირისპირდება პატრიოტიზმის კლასიკურ განსაზღვრას, რომელიც ნებისმიერ ასპექტში უპირობო ერთგულებას მოითხოვს. ამდენად, ის, რაც ჭეშმარიტ პატრიოტიზმადაა მიჩნეული, ფუნდამენტურად ირაციონალური დამოკიდებულების გამომხატველია. მაგალითად, ზოგჯერ პატრიოტიზმმა შეიძლება მოითხოვოს ინდივიდისაგან ერის რომელიმე საწარმოს წარმატების მხარდაჭერა და მუშაობა საერთო ეკონომიკური კეთილდღეობის მიღწევის მიზნით. ამავდროულად ამ საწარმოს მხარდაჭერა შესაძლოა კაცობრიობის საუკეთესო ინტერესებს არ წარმოადგენდეს. სწორედ აქ არსებობს დილემა - თუ ასეა, ამ ტიპის პატრიოტიზმი, როგორც ჩანს, გულისხმობს ისეთი ძირითადი მორალური წარმოდგენების უარყოფას, როგორიცაა უნივერსალური სამართლიანობა ან/და საერთო ადამიანური სოლიდარობის გამოხატულება.

ნებისმიერ ასპექტში, პატრიოტიზმი განისაზღვრება, როგორც განსაკუთრებული ზრუნვა საკუთარი ქვეყნის კეთილდღეობისთვის და ეს არ არის აგრესიული ზრუნვის ტოლფასი. ამდენად, მეტად უფრო რაციონალური და, შესაბამისად, უფრო შეზღუდული ერთგულება იქნება ჭეშმარიტი, ვიდრე რეალურად გადამეტებული, უკიდურესი პატრიოტიზმი. წინააღმდეგ შემთხვევაში პატრიოტიზმი შინაარსობრივად შეუთავსებელი იქნება მორალის მიერ დაწესებულ საზღვრებთან და დაემსგავსება იმ ეგოიზმის გამოხატულებას, რომელიც, საბოლოო ჯამში, გახდება ეროვნული დაძაბულობისა და ომის მთავარი მიზეზი. თუ სამართლიანობა გაგებულია უნივერსალური და არა მიკერძოებული თვალსაზრისით, თუ საერთო ადამიანური სოლიდარობა ითვლება  მორალურ ვალდებულებად, და თუ მშვიდობას უდიდესი მნიშვნელობა აქვს და ომი ზნეობრივად დასაშვებია მხოლოდ მაშინ, როდესაც ის სამართლიანია, ამგვარი პატრიოტიზმი უარყოფილი უნდა იყოს.

 

გიგა სოლომნიშვილი

სახელმწიფო სისტემაში სიმდიდრე ნიშნავს პოლიტიკურ ძალაუფლებას

23.04.2021

როდესაც ადამიანი იბადება იგი სამყაროს შიშველი ევლინება და ამ დროს დაუცველ, უსურ არსებას წარმოადგენს. ადამიანს სჭირდება გონება, რათა შეძლოს განვითარება, ბოროტისა და კეთილის გარჩევა, რაც მას დაეხმარება მისი სურვილების დაკმაყოფილებისა და ცხოვრების პირობების გაუმჯობესებაში. ადამიანისთვის ერთადერთი ბუნებრივი გამოსავალი იმისთვის, რომ გადარჩეს და  კეთილდღეობას მიაღწიოს, არის გონება და არა სიმდიდრე. როგორც ლოკი იტყოდა, ადამიანმა ყოველივე მის ქმედებაში უნდა ჩადოს საკუთარი შრომა, რათა იგი შემდგომში აქციოს სიკეთედ, რომელიც უზრუნველყოფს არამხოლოდ მის არამედ სხვათა კეთილდღეობას.

უნდა აღინიშნოს ის გარემოება, რომ ფული ყოველთვის იყო ხალხის მამოძრავებელი ძალა. ადამიანები ყოველთვის მიისწრაფოდვნენ სიმდიდრისა და ძალუფლების მოსახვეჭად. ხშირად ისინი საკუთარ ღირსებას, მორალს ივიწყებდნენ სიმდიდრის სანაცვლოდ. მეორე მხრივ კი, სიმდიდრე არის ძალაუფლება, როდესაც ფული გაქვს შეგიძლია ყველაფერი გააკეთო რაც მოგესურვება, მართო ხალხი და სახელმწიფოც კი საკუთარი სურვილის მიხედვით. ოლიგარქია სწორედ ასეთი მმართველობის ფორმაა. ამ დროს მმართველობის სათავეში მოდის გარკვეული ჯგუფი, საზოგადოების წრე, რომლებიც გამოირჩევიან არა საკუთარი ჭკუით, მიზნებითა და ცოდნით, არამედ ქონებითა და სიმდიდრით. ამ დროს ქონებრივი ცენზი განაპირობებს სახელმწიფო მმართველობის სათავეში მოსვლას.

ხშირად ის ადამიანები, რომლებიც ოლიგაქრები არიან, მოტივირებულნი არიან უფრო მეტი სიმდიდრე მოიხვეჭონ, რათა თვითონ და მათი შთამომავლობა წლების განმავლობაში უზრუნველად ცხოვრობდნენ. მდიდარი ადამიანები ხშირად ისეთ კანონებს ქმნიან, რომლებიც მორგებულია არა ხალხზე ან სახელმწიფოზე, არამედ მათზე. მათ თავიანთი ქონებით შეუძლიათ გვერდი აუარონ კანონს, რადგან მათ აქვთ ძალაუფლება, რომელიც მოიპოვეს სიმდიდრით და არა ხალხის კეთილგანწყობით. აქედან გამომდინარე უნდა აღინიშნოს, რომ სახელმწიფო სისტემაში სიმდიდრე ნიშნავს პოლიტიკურ ძალაუფლებას, ძალაუფლებას იმ გაგებით, რომ ამ დროს შეგიძლია შენი გავლენის ქვეშ მოაქციო ხალხი და ადვილად დაიმონო ისინი, რადგან ამ დროს ადამიანების მამოძრავებელი არის მატერიალური კეთილდღეობა, ისინი მზად არიან ფულის გამო უარყონ ყველაფერი, მათ შორის თავისუფლებაც. ადვილია საკუთარი ზეგავლენის განხორციელება ღარიბ ხალხზე, რადგან ამ დროს მათ დასაკარგი არაფერი აქვთ, ისინი ისედაც უკიდურეს გაჭირვებაში ცხოვრობენ. მეორე მხრივ კი, ოლიგარქები არ ცდილობენ საკუთარი ქონებრივი, ეკონომიკური უპირატესობა მოახმარონ ხალხისა და სახელმწიფოს კეთლდღეობას.

ნუგზარ კაპანაძე

კანტის II კატეგორიული იმპერატივის პარადოქსი

20.04.2021

ზოგადად, როდესაც მკითხველი ეცნობა კანტს, კერძოდ, მის თეორიას მორალის შესახებ, იგი უშვებს პოპულარულ შეცდომას—ერთ ადამიანის მიერ მეორეს გამოყენება კანტისვთის ამორალურია!­—ასკვნის იგი. არადა ჩვენ ერთანეთს ყოველდღიურად ვიყენებთ და ეს „გამოყენება“ განუყოფელი ნაწილია ჩვენი ცხოვრებისა. კანტი თავად იყო ამ სისტემის წევრი და, მაშასადამე, გამოდის, რომ იგი უბრალო მატყუარა და „ჰიპოკრიტი“ იყო? არა. „გამოყენება“, რომელზეც კანტი საუბრობს როგორც ამორალურ ქმედებაზე, გულისხმობს შენნაირი მსგავსი რაციონალური ადამიანის მიმართ მოპყრობას მხოლოდ როგორც საშუალებას. მაგალითად, როდესაც ვიყენებთ ტაქს ეს არ არის მძღოლის „გასაგნება“, რადგან მისი გამოყენება არის მისივე ნება. სინამდვილეში იგი შენც გიყენებს, როგორც მატერიალური უზრუნველყოფის წყაროს. ხოლო კანტიანური გასაშუალოება ადამიანის ხდება მაშინ, როდესაც მისი ნების წინააღმდეგ ვიყენებთ მას. მეცნიერი ონორა ონილი წერს, რომ ეს ხდება ტყუილისა და დაძალების გზით. ერთ შემთხვევაში სუბიექტი ცრუ გარემოების გამო ფაქტობრივ თანხმობას ვერ გამოხატავს, ხოლო მეორე შემთხვევაში მას სხვა გზა არა აქვს ანუ უარს ვერ ამბობს საკუთარი უსუსურობის გამო. ამრიგად, ერთი შეხედვით ჩანს, რომ ადამიანები თუ იქნებიან ერთმანეთის მიმართ მართლები და ძალის ბოროტად გამოყენებას არ მიმართავენ, მაშინ ყველა თავისთავად იქნება მიზანი. თუმცა ონილი აღნიშნავს, რომ ეს საკმარისი არ არის. მისი აზრით, საჭიროა „წყალობის“ გაღება მათთვის, ვისაც არ შესწევს რესურსი იყოს იმდენად თვითმყოფადი, რათა შეძლოს იყოს მიზანი და არა საშუალება.  თუმცა ჩნდება კითხვა, თუ რამდენად მიზანშეწონილია ეს „წყალობის“ გაღება? სად არის ზღვარი? 

 

როგორც ვიცით, მოთხოვნა შეუზღუდავია, ხოლო რესურსი კი შეზღუდული. დავუშვათ, ვარ მილიარდერი. ვარ ძლიერი, რაციონალური და სავსებით ავტონომიური. მინდა საქმიანი გარიგება მქონდეს მესამე სამყაროს რომელიმე ქვეყნის რომელიმე ერთ პატარა სოფელთან. ვხედავ რა, რომ მათ სახელმწიფოში არეულობისა, ომისა და შიმშილობის გამო, ადგილობრივებს ჩემი ნებისმიერი შემოთავაზება აწყობთ. თუმცა მე როგორც კანტიანელი, არ ვიყენებ მათ სისუსტეს ჩემ სასარგებლოდ და მესმის რა, რომ ისეთ პირობები შევუთანხმო, რომელზედაც დამეთანხმებოდნენ, თუ ფეხზეწამომდგარები იქნებოდნენ, მეტი ავტონომიურობა რომ ჰქონოდათ. რა საკვირველია, ეს ჩემთვის ნაკლებად სარფიანია, თუმცა მორალური კოდექსის დაცვა ბევრად მნიშვნელოვანია. რაღაც დროის შემდეგ ადგილობრივებს ჩემთან გარიგებამ სარგებელი მოუტანა, მეტი აუტონომიურობა მოიპოვეს. დრო კიდე გადის, მაგრამ ქვეყნის სიტუაცია ბევრად გაუარესდა, შესაბამისად, მიმდინარე გარიგება უკვე კაბალური ხდება სოფლის მკვიდრთათვის. თუმცა ჩემთვის პირობების შემსუბუქება უკვე ძალიან დიდი ზარალის მომტანი იქნება და თუ დავთანხმდები ამას, იგი ჩემ ავტონომიურობას ფრიად საშიშ მდგომარეობაში აგდებს. ლოგიკური გადაწყვეტილებაა, რომ დავტოვო სოფელი, მაგრამ არ შემაწუხებს ჩემი კანტიანური სინდისი? არ გამოდის, რომ საბოლოო ჯამში ადგილობრივები ჩემთვის მხოლოდ და მხოლოდ „საშუალებები“ იყო, რადგან როგორც კი ამ ასპექტში მათი ღირებულება დაიკარგა, ისინი მივატოვე? მაგრამ თუ დავრჩები მე როგორც ავტონომიური და თავის თავში მიზნის მქონე სუბიექტი აღარ ვიქნები. გავხდები საშუალება და მხოლოდ საშუალება, და რომც ვიფიქრო, მათი კეთილდღეობაა ჩემი უმაღლესი მიზანი და ამრიგად მე ჩემ თავს მიზნად აღვიქვამ, ეს უბრალოდ ტყუილი იქნება, რადგან ძალიან დიდი წაგება აღარ მომცემს საშუალებას იმ სოფელსაც, რომ დავეხმარო გრძელვადიან პერსპექტივაში. 

ამ ქეისში კანტის მეორე კატეგორიული იმპერატივი (So act that you use humanity, in your own person as well as in the person of any other, always at the same time as an end, never merely as a means.) ჩიხში ექცევა, რადგან არ იცი მის მიხედვით როგორ მოიქცე. თუ მე ადგილობრივებს მივატოვებ, ჩემ თავს როგორც მიზანს არ დავკარგავ, მაგრამ იმ ადამიანებს ვუკარგავ სამაგიეროდ, ხოლო წინააღმდეგ შემთხვევაში პირიქით ხდება. 

შეიძლება ამ პრობლემის გადაჭრის გზა იყოს შემდეგი: მოხდეს ნაციების მობილიზაცია მთელ სამყაროში და დავეხმაროთ ამ x ქვეყანას, თუმცა აქაც მსგავსი პრობლემების წინაშე ვდგებით, თუ უფრო რთულის არა. მსოფლიო ყოველდღე ცდილობს ამ გზით მესამე სამყაროს პრობლემების ეთიკური გზით გადაჭრას, თუმცა შედეგი არც თუ ისე სახარბიელოა.

 

დასკვნის სახით, ვხედავთ, რომ კანტის მორალის თეორია, მისი მეორე კატეგორიული იმპერატივი ჩიხში იქცევა ისეთ სიტუაციებში როგორიცაა ბიზნესის გარიგებები ანდა პოლიტიკური ურთერთობები.

 

 

Bibliography

     

Dimmock, Mark, and Andrew Fisher. Ethics for A-Level: Kantian Ethics (გვ

44-62); Open Book Publishers, 2017.

O’Neill, Onora. Kantian Approach to Some Famine Problems, (pp. 546-551); in Introduction to Philosophy: Classical and Contemporary Readings, eds. Perry, John, and Michael Bratman. 2000

ანა ხუციშვილი

სამყარო ტყუილის გარეშე

20.04.2021


რთული წარმოსადგენია, როგორი იქნებოდა სამყარო, სადაც ტყუილი არ არსებობს; სადაც ადამიანები ამბობენ არაფერს, გარდა სიმართლისა. ტყუილს ცუდი „რეპუტაცია“ აქვს. სიმართლის თქმა კი, როგორც წესი, მიჩნეულია სასურველ და კარგ საქციელად. დეონტოლოგიური ხედვა, კანტიც ამ ფენომენს „აბსოლუტურად“ უყურებდა და მიაჩნდა, რომ ტყუილი თავისთავადაა ცუდი და მაქსიმალურად უნდა ვეცადოთ მის თავიდან არიდებას; როგორც წესი, ტყუილის შედეგი ცუდია, ამიტომ არ უნდა ვთქვათ, თუ მაინც და მაინც ექსტრემალურ, გამოუვალ სიტუაციაში არ ვიმყოფებით - ამ ყველაფრიდან გამომდინარე კი, თითქოს, პასუხი აშკარაა - დიახ, მენდომებოდა ცხოვრება სამყაროში, სადაც ტყუილი არ არსებობს. სიმართლე წესრიგთან, სიმშვიდესთან ასოცირდება, ტყუილი კი აღნიშნულ ცნებათაგან განსხვავებული შინაარსით არის დანახული. თუმცაღა აღნიშნული პასუხი, ვფიქრობ, მაინც არ არის ისეთი მკაფიო და ერთსახოვნად უეჭველად მისაღები, როგორც ერთი შეხედვით ჩანს.
დავიწყოთ იქიდან, რომ დეონტოლოგია, იმისათვის, რომ განსაზღვროს თუ რა არის სწორი საქციელი და განასხვავოს ის არასწორისგან, იყენებს წესებს. განმარტავს, რომ უბრალოდ უნდა დავემორჩილოთ კანონებს და შევასრულოთ ჩვენი მოვალეობა; რაც წესრიგის, ყოველთვის სასურველი შედეგის მიღწევის წინაპირობა უნდა იყოს, მაგრამ... მიუხედავად იმ აშკარა დადებითი მხარისა, რასაც სიმართლის თქმა განაპირობებს, მაინც არ შეიძლება ასე გადაჭრით ვთქვათ, რომ სიმართლის თქმა ყოველთვის, ნებისმიერ სიტუაციაში ყველაზე კარგი ვარიანტია. მაგალითად, მკვლელმა რომ გვკითხოს ვიცით თუ არა კონკრეტული ადამიანის ადგილსამყოფელი და ჩვენ ამ მომენტში სიმართლის თქმა ვარჩიოთ მხოლოდ იმიტომ, რომ ეს უფრო „ეთიკურად“ არის მიჩნეული, შედეგი უფრო ცუდი იქნება, ვიდრე იქნებოდა ტყუილის თქმის შემთხვევაში წარმოდგენილი სურათი. შეიძლება ითქვას, რომ არც თუ ისე იშვიათად ტყუილი უფრო სარგებლის მომტანია; და, როგორც მოყვანილი მაგალითის საფუძველზე დავინახეთ, ზედმეტი პატიოსნება (სიმართლის თქმა) ზოგჯერ შეიძლება საშიშიც კი იყოს.
სიმართლის თქმა, რა თქმა უნდა, ზოგადი აღქმით, კარგია, თუმცა, ვფიქრობ, რომ ის მორალური პრინციპი, რომელიც გვეუბნება, რომ სიმართლის თქმა მოვალეობაა, სოციუმის / საზოგადოების (მშვიდობიანად) არსებობას გახდიდა შეუძლებელს იმ შემთხვევაში თუ ამ იდეას ცალმხრივად და „უსაზღვროდ“, ზედმეტად ზოგადად გავიგებდით.
მარკ ტვენს ნათქვამი აქვს: „სიმართლე არის ყველაზე ღირებული რამ, რაც გაგვაჩნია. მოდით ეკონომიურად გამოვიყენოთ ის“ („Truth is the most valuable thing we have. Let us economize it“). მსგავსი შინაარსის მატარებელია შემდეგი ფრაზაც: „იყავი ეკონომიური სიმართლესთან მიმართებაში“ (“being economical with the truth”); რაც, ფაქტობრივად, გულისხმობს, რომ ზედმეტი არაფერი ვარგა, ეკონომიურობა და ბალანსის შენარჩუნება, რადიკალურად არც ერთ მხარეს ყოფნა საბოლოოდ უფრო სასურველი შედეგის წინაშე აღმოგვაჩენს.
ანუ იდეა ისაა, რომ, იმისდა მიუხედავად, რომ სიმართლის თქმა მართლაც ღირებულია, ის მაინც არ არის „უზენაესი“ - ზოგჯერ სხვა ღირებულებები უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე სიმართლის თქმა; თუნდაც სიცოცხლის გადარჩენა, ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება და ა.შ. სწორედ მსგავსი „პრინციპით“ იმართება სახელმწიფოც, „რეგულირდება“ სოციუმების ურთიერთმიმართება, თანაცხოვრება. ომიანობის, პოლიტიკური პროცესების დროს ძალიან ხშირად იტყუებიან - ვერ ვიტყვი და არც ვამბობ, რომ ეს სწორია ან ტყუილზე დაფუძნებულ „რეალობას“ ვამართლებ, მაგრამ ვხედავ იმასაც, რომ ამხელა სტრუქტურების, საზოგადოებების არსებობა ძალიან ქაოსური, რთულად დასარეგულირებელი იქნებოდა ამ ეთიკურ-მორალური პრინციპების ზომიერი დარღვევის გარეშე. შეიძლება ითქვას, რომ ძალაუფლების მქონე / ხელისუფლებაში მყოფი ადამიანების მხრიდან ნათქვამი ტყუილი უფრო რაციონალურად, აუცილებლობადაც კი არის დანახული, რაც ისევ და ისევ ამ ორგანიზაციაში წესრიგის შენარჩუნების მცდელობას ემსახურება.
რომ წარმოვიდგინოთ სამყარო, სადაც უცებ ყველა მხოლოდ სიმართლის თქმას იწყებს, დაახლოებით მესახება პანდორას ყუთის გახსნის შემდგომ დატრიალებული ქაოსის, გაურკვევლობისა და დაბნეულობის მსგავს სურათად. აქ კი მახსენდება მოსაზრება, რომლის მიხედვითაც „ცოტა ადამიანს თუ შეუძლია სუფთა სიმართლის ატანა შეუჩერებლად / დიდი სიხშირით“ ("Few people can tolerate the unadulterated truth on a nonstop basis“). ხალხის ნაწილი იმასაც კი ამბობს, რომ ტყუილის გარეშე კაცობრიობა სასოწარკვეთისა და მოწყენილობისგან მოკვდებოდა. აღნიშნული ფენომენი იმდენად მასშტაბური და ორსახოვანია, რომ შეუძლებელია წინასწარი თეორიული განსაზღვრის საფუძველზე „სწორ“ პასუხამდე მისვლა, თუმცა ის კი მართალია, რომ ზოგჯერ სწორედაც რომ ტყუილი არის საუკეთესო გზა წესრიგისა და სიმშვიდის შენარჩუნებისთვის.

 

გვანცა ძიძიგური

კანტიანური ეთიკის ფიქციური ტრანსლიტერაცია

20.04.2021

დეივიდ ჰერბერტ ლორენსს გაერკვია, ხელოვნების უზემოესი დავალება ადამიანსა და მის გარემომცველ სამყაროს შორის კავშირთა დგენაა დავიწროებული, აწმყო ყოფისათვის; ლორენსის არითმეტიკა კი ლიტერატურის ფიგურატიულობის შესახებ გამართულია სოკრატეს კონცეფციით - <<ჩვენ არ ვმსჯელობთ მცირე მატერიათა საგანზე, არამედ, იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა ვიცხოვროთ>>.

ოთხმოცდაათი წლის გაზაფხულსა და შემოდგომაზე, საქართველოს ასპირანტთა კავშირის ინიციატივით გამართულ ლექციათა კურსებზე, მერაბ მამარდაშვილის მსჯელობისას ონტოლოგიის, გნოსეოლოგიის, ეთიკისა თუ ესთეტიკის, ისტორიისა თუ სოციალური ფილოსოფიის, კულტურფილოსოფიისა და ანთროპოლოგიური ფილოსოფიის შესახებ თქმულა:

 

კანტი ამბობდა - და მას ჩვენი ცნობიერი სოცოცხლის სწორედ ეს თვისება ჰქონდა მხედველობაში, - რომ ქვეყნად ყველაზე დიდი სასწაული ან ყველაზე დიდი სრულყოფილებაა <<სული, გრძნობებით აღსავსე>>.

 

ადამიანის შესახებ, მამარდაშვილი ურთავს:

 

ამასთანაა დაკავშირებული პროტაგორას ცნობილი ფილოსოფიური აქსიომა, რომლის მიხედვითაც ადამიანი არის ზომა ან საზომი ყოველი არსებულისა, თუ რამდენად არსებობს, და არარსებულისა, თუ რამდენად არ არსებობს.

 

Მაშასადამე, გამომდინარეობს დანასკვი:

 

Შინაგანი ადამიანი უნივერსალურია, იმიტომ რომ უნივერსალურია ადამიანის როგორც ხდომილების, პროცედურა და სტრუქტურა. Ადამიანი არასდროს არ არის, არ იყო და არც იქნება; იგი არის მხოლოდ თავისავე შექმნაში, თავისი არსებობის ხდომილებაში.

 

დეონტოლოგიას - Მოძღვრებას სინდისის სიფაქიზესა და საზოგადოდ, ადამიანის ზნეობრივი შინაარსის შესახებ სჭირდება საფუძველი ნდომისა; დეონტური ყოფაქცევის ანალიზიც ასაბუთებს მეტა-კლაკნილებს გონისა და ნებელობის აბსოლუტურობის შესახებ;

 

But that which constitutes the condition under which alone something can be an end in itself has not merely a relative worth, that is, a price, but an inner worth, that is, dignity. Now, morality is the condition under which a rational being can be an end in itself, since only through this is it possible to be a lawgiving member in the kingdom of ends. Hence morality, and humanity insofar as it is capable of morality, is that which alone has dignity. (GMS, AA 06: 435).

კანტის იმპერატორი თვალსაჩინოდ უახლოვდება ჯოზეფ კონრადის ‘წყვდიადის გულის” პასაჟს, რომელშიც ჩარლზ მარლო, წიგნის მთავარი პერსონაჟი, ცივილიზაციით დაქანცული უჩვეულო ამაოებისაკენ, სიცარიელისა და ბოროტებისაკენ, წყვდიადისაკენ, ძარცვისა და სამყაროს საწყისებისაკენ მსწრაფლი დასნებოვნებულ ცისფერსაყელოიანს ორცხობილას გაუწოდებს იმ დღის წესრიგის გათვალისწინებით, რომელშიც დაქირავებული მუშები დამსაქმებელთათვის გამოსადეგნი არიან იმდენად, რამდენადაც აუცილებელნი არიან ამა თუ იმ სამუშაოთა შესასრულებლად.

Skill and diligence in work have a market price; wit, lively imagination and humour have a fancy price; on the other hand, fidelity in promises and benevolence from basic principles (not from instinct) have an inner worth.

Სჩანს, საკითხი დგება შემდეგნაირად: ვართ ემპათიურნი დასნებოვნებულ სუბორდინატთა მიმართ? ან კი, მზად ვართ, კირთებით გამოწვეული ავადობა იმპერიალისტთა მიერ კონტრაქტით გაწერილ სამუშაო პირობებთან მიმართებით ნაკლებ რეზისტენტობას მივაწეროთ? Რას ვფიქქრობთ დამსაქმებელთა უგულისყურობის შესახებ? Არის კი მარლოს იოტისოდენი თავაზიანობა რიგიანი დასნებოვნებულის გამოსაჯანმრთელებლად/გაკაჟებისათვის?

მარიამ ნავროზაშვილი

Immanuel kan't think straight

20.04.2021

დიდი გერმანელი ფილოსოფოსი, იმანუელ კანტი, რომლის იდეები დღესაც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მეტაფიზიკაზე, ეპისტომოლოგიაზე, ეთიკაზე, პოლიტიკურ ფილოსოფიასა და მრავალ სხვაზე, სუიციდის წინააღმდეგ თავისი პათეტიკური არგუმენტებით მომაგონებს ყველა დაუფიქრებელ ადამიანს, რომელსაც ერთხელ მაინც უთქვამს, თვითმკვლელობა სისუსტეაო ისე, რომ ამ იდეის ფორმირებისთვის თავისი აზროვნების სულ პაწაწინა ნაწილიც კი არ გაუმეტებია. Იმის მიუხედავად, რომ კანტის ფილოსოფიაში განსაკუთრებულად გაცნობიერებული არასდროს ვყოფილვარ და ჩემი ცოდნა მის შესახებ რამდენიმე ვიდეოთი, ინტერნეტში გავრცელებული ზოგადი ფაქტებით და მოგვიანებით, მისი სტატიით - „პასუხი შეკითხვაზე: რა არის განმანათლებლობა?“ - შემოიფარგლებოდა, ყოველთვის ვამჩნევდი, რომ კანტის მიმართ სკეპტიკურად ვიყავი განწყობილი და, როგორც აღმოჩნდა, არც ისე უსაფუძვლოდ.

კანტი საკუთარ კატეგორიულ იმპერატივზე დაყრდნობით („მხოლოდ იმ წესით იმოქმედე, რომელსაც, რომ შეგეძლოს, საყოველთაო წესად აქცევდი“) მიიჩნევს, რომ საკუთარი სიცოცხლის ხელყოფა ისეთ რაციონალურ არსებას, როგორიცაა ადამიანი, არ შეშვენის და, შესაბამისად, თვითმკვლელობას ვინც გადაწყვეტს, ის უკვე ადამიანი კი არა, არამედ მონსტრი ან, საუკეთესო შემთხვევაში, უსულო საგანია, რადგან როდესაც ჩვენ საკუთარ თავებში ადამიანობას აღარ ვცემთ პატივს, ამ პატივისცემას არც დანარჩენი კაცობრიობისგან უნდა მოველოდეთ. საინტერესოა, რამ აიძულა კანტს ასეთი ხელაღებული შეფასებისკენ.

კანტის მსჯელობას პირობითად დავანაწევრებ და დავიწყებ მისი „წინააღმდეგობრიობის“ არგუმენტით. მისი აზრით, თვითმკვლელობის მოტივი განპირობებულია საკუთარი თავის სიყვარულისგან, რაც გულისხმობს ადამიანის მიდრეკილებას, თავი აარიდოს ტანჯვას. მეორე მხრივ, კანტი ამბობს, რომ შეუძლებელია ადამიანს საკუთარი თავის სიყვარულმა თავისივე სიცოცხლის ხელყოფა შეაძლებინოს. ესაა ის წინააღმდეგობა, რომელიც კანტს ათქმევინებს, რომ თავის არ-მოკვლა არის იდალური ვალდებულება და, შესაბამისად, თავის მოკვლა - ამორალური ქმედება. მაგრამ განა ყველა ადამიანი უბედურებისგან თავის დასაღწევად იკლავს თავს? მაგალითად, თავისუფლად შესაძლებელია, ცნობისმოყვარეობამაც უბიძგოს ადამიანს სუიციდისკენ. მაშინ კანტის ხსენებული არგუმენტი სრულიად უსარგებლო ხდება, რადგან, როგორც ჩანს, საკუთარი თავის სიყვარულის გარდა არსებობს ერთი მიზეზი მაინც, რომელიც განაპირობებს თვითმკვლელობას. ეს ნიშნავს, რომ ცნობისმოყვარეობისგან გამოწვეულ სუიციდის აქტში აღარ არსებობს ის წინააღმდეგობა, რომელზეც დააშენა კანტმა თავისი მსჯელობა და დაასკვნა, რომ თავის მოკვლა ამორალური ქმედებაა.

ამით მინდოდა მეჩვენებინა, თუ რამდენად სუსტია კანტის “წინააღმდეგობრიობის” არგუმენტი. მაგრამ მოდით მაინც დავუშვათ, რომ მართლაც არსებობს ხსენებული წინააღმდეგობა. ახლა უკვე ისაა ბუნდოვანი, რატომ განაპირობებს წინააღმდეგობის არსებობა ამორალურობას? დავიჯერო, კანტი საკუთარ გრძნობებს მაინც არასდროს დაკვირვებია და შეუმჩნევია, რამდენად ხშირად ეწინააღმდეგება ისინი ერთმანეთს? ერთი ადამიანი კიდევ მიკროსამყაროა, რაც ნიშნავს, რომ თუკი ადამიანის კომპლექსურობას ვაღიარებთ, რაღაცნაირად სამყაროს კომპლექსურობასაც ვამტკიცებთ. ჩემი აზრით, კანტის პრობლემა ზუსტად ისაა, რომ ძალიან მარტივ არსებებად აღგვიქვამს, რაც პრინციპში სულაც არაა გასაკვირი იმ მოაზროვნისგან, რომელიც მიიჩნევს, რომ ადამიანი ღმერთის საკუთრებაა.

შემდეგ კანტი მსჯელობას აგრძელებს იმაზე, თუ როგორ უნდა მივუდგეთ ჩვენს საკუთარ თავებს და ზოგადად ყველა დანარჩენს, როგორც კაცობრიობის შემადგენელ ნაწილს. პასუხია: არა როგორც საშუალებას, არამედ - მიზანს. აქ კანტი წესით იმას გულისხმობდა, რომ ადამიანმა უნდა აღიაროს მეორე ადამიანი, როგორც დამოუკიდებელი არსება, რომელსაც თავისი გზა აქვს ბედნიერების მიღწევისკენ. მოკლედ, ადამიანის გამოყენება და მისი ინდივიდუალურობის დაიგნორება არ შეიძლება. თვიმკვლელობა, კანტის აზრით, ზუსტად საკუთარი თავის საშუალებად გამოყენებაა, საშუალებად მიზნისთვის - არ ვიყოთ უბედური. შესაბამისად, მიუღებელია. მაგრამ თავად კანტი არაა ის, ვინც უშვებს გამონაკლისის არსებობას, როდესაც მეორე ადამიანი გვაძლევს უფლებას, გამოვიყენოთ იგი? მაგალითად, ტაქსის რომ ვაჩერებთ და მძღოლს სახლში მივყავართ, ამით ამორალურ საქციელს არ ჩავდივართ, რადგან გვაქვს ტაქსისტის თანხმობა. იგივე ვრცელდება თვითმკვლელობაზეც: მე საკუთარმა თავმა მომცა უფლება, გამოვიყენო ის, როგორც საშუალება და მივაღწიო მიზანს - სიკვდილს. ეს თავის მხრივ უკავშირდება ადამიანის თავისუფალ ნებას, რაზეც კანტი ამბობს, რომ იგივეა, რაც მორალურ კანონებში მოქცეული ნება. ასეთი შეხედულების გამო სავსებით არაა გასაკვირი, რომ თვითმკვლელობის აქტს და თავისუფალ ნებას ჩემგან და სხვა მრავალთაგან განსხვავებით, ერთმანეთთან არ აკავშირებს.

კანტი ყველა სხვა სიკეთესთან ერთად მიიჩნევს, რომ ბედნიერება არის კმაყოფილების შეგრძნება, რომელიც ჩნდება მას შემდეგ, რაც ადამიანი გააცნობიერებს საკუთარ მდგომარეობას გარე სამყაროსთან მიმართებით და მოეწონება ის. შესაბამისად, უბედურება განეკუთვნება გარეგან მიზეზთა რიგს და მასზე ჩვენი გავლენა არ ვრცელდება. მაშინ რა გამოდის, ადამიანი უკიდურეს ფსიქოლოგიურ გაჭირვებაში რომაა, რომელსაც თავად ვერ აკონტროლებს და შეცვლაც არ შეუძლია მისი, მოთმინებით უნდა ელოდოს როდის დაეცემა თავში ლოდი და დამთავრდება მისი ტანჯვა? ეს კიდევ განსაკუთრებული აბსურდია. რა აზრი აქვს სიკვდილზე ოცნებით ცხოვრებას? ეს ემგვანება იმ ფენომენს, რაზეც კამიუ საუბრობს „სიზიფეს მითში“ - ზოგიერთი ადამიანი თვითმკვლელობაზე „არას“ ამბობს, მაგრამ ისე ცხოვრობს, თითქოს „კი“ ეთქვასო.

„სწორად“ ცხოვრებას რაც შეეხება, კანტი ამბობს, რომ მთავარი ის კი არაა, ვიცოცხლო, არამედ ის, რომ ჩემი ცხოვრების წლები ღირსეულად გავლიო. შუა საუკუნეების იაპონიაში დამყარდა თვითმკვლელობის რიტუალური წესი, სეპპუკუ, რომელსაც თავდაპირველად მხოლოდ სამურაები მიმართავდნენ ერთადერთი მიზნით - ღირსეულად დაესრულებინათ სიცოცხლე. ამ იაპონური ტრადიციის მაგალითით იმის თქმა მინდა, რომ თვითმკვლელობა ზოგიერთ შემთხვევაში პირდაპირ ნიშნავს ღირსების მოპოვებას და საინტერესოა, ღირსეულად სიკვდილი რატომ არაა ღირსეული ცხოვრების „ინდიკატორი“? ნუთუ კანტი ფიქრობს, რომ სიკვდილი და სიცოცხლე ერთმანეთისგან განყენებული რაღაცებია და აზრი არ აქვს, როგორ მოვკვდებით? თუკი ასეა, მაშინ რატომ ამბობს, რომ თვითმკვლელობით სიცოცხლის დასრულება ამორალურია?

საბედნიეროდ, კანტი არ ყოფილა ერთადერთი მოაზროვნე, ვისაც თავისი აზრი გამოუთქვამს თვითმკვლელობის შესახებ. და მაინც, რამდენად გამართულიც არ უნდა იყოს მსჯელობა ამ პრობლემაზე, მაინც მგონია, რომ ფილოსოფოსები არ არიან სწორი ადამიანები თვითმკვლელობაზე სასაუბროდ, რადგან ისინი ყოველთვის განზოგადებულად მსჯელობენ და ასეთ მსჯელობაში იკარგება უნიკალურობა, რომელიც ყველა ადამიანს აქვს. ამგვარად, არც არაფერი დაგვაკლდებოდა, თუკი კანტი სუიციდზე სტატიის დაწერისთვის დახარჯულ საათებს ისევ და ისევ სუფრაზე სხვა დიდ მოაზროვნეებთან ერთად მოლხენას დაუთმობდა.

 

ნატა გოგიტიძე

სამართლიანი ომის ეთიკა

20.04.2021

კაცობრიობის მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის მანძილზე ომი და მშვიდობა ერთ-ერთ ყველაზე პრობლემატურ საკითხად რჩებოდა. რადგანაც ადამიანებმა გამოსცადეს ომის გამანადგურებელი ეფექტები მსოფლიო თუ რეგიონული კონფლიქტების სახით, დღეს თითქმის ყველა თანხმდება იმაზე, რომ ომი არ არის კონფლიქტის გადაწყვეტის ეთიკურად გამართლებული საშუალება. თუმცა ფილოსოფიურ მოძღვრებებში გვხვდება სამართლიანი ომის ცნება. მისი მთავარი იდეა მდგომარეობს შემდეგში: ომი შეიძლება გამართლებული იყოს მხოლოდ და მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მას მიმართავენ შეთანხმების ყველანაირი არაძალადობრივი ხერხის ამოწურვის შემდეგ, თავდაცვისა და ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლების მკაცრი დარღვევის (მაგალითად, გენოციდი) შემთხვევაში.
სამართლიანი ომის თეორიას იზიარებს დეონტოლოგია და ამ ფილოსოფიური მოძღვრების ერთ-ერთი წარმომადგენელი იმანუელ კანტი. ამ მიმდინარეობის მთავარი პრინციპი არის ის, რომ ადამიანი არის რაციონალური, თავისუფალი ნების მქონე არსება, რომლის ქმედებები შესაბამისობაში უნდა მოდიოდეს მორალურ წესებსა და კანონებთან; იგი უნდა ჩადიოდეს მხოლოდ სწორ ქმედებებსა და არანაირად არაეთიკურ საქმეს, თუნდაც იგი მისი კეთილი მიზნითა და შედეგით იყოს გამართლებული. ამ ყველაფრის გათვალისწინებით, გარკვეულ წინააღმდეგობებს ვხედავ სამართლიანი ომისა და კანტის მიერ შემუშავებული კატეგორიული იმპერატივის პრინციპებს შორის.
სამართლიანი ომის ერთ-ერთი პრინციპია ის, რომ ომი მხოლოდ იმ შემთხვევაშია გამართლებული, თუ მას სახელმწიფო წამოიწყებს მაშინ, როდესაც დაირღვევა ადამიანის უფლებები და თავისუფლება. კანტისეული ეთიკაც სწორედ ამგვარ საქციელს მიიჩნევს სამართლიანობად. სხვა შემთხვევაში ომი ჩვეულებრივ ძალადობრივ ქმედებად არის მიჩნეული. ვფიქრობ, ეს წინააღმდეგობაში მოდის კანტის კატეგორიული იმპერატივის პირველ ფორმულასთან, რომლის მიხედვითაც ყოველი მორალური ქმედება უნდა იყოს უნივერსალური, ანუ ის ქცევა, რომელსაც ერთი ინდივიდი ჩაიდენს, უნდა იყოს მორალურ ჩარჩოებში მოქცეული და ყველასთვის უნდა წარმოადგენდეს სწორ ქმედებას. აქედან გამომდინარეობს ის, რომ ომის წარმოება უნივერსალური მორალური უფლებაა. თუ ერთი სახელმწიფო გადაწყვეტს, რომ მეორე ქვეყანამ უხეშად დაარღვია საერთაშორისო სამართლის რაიმე ნორმა, უფლება აქვს, ეს საბაბად გამოიყენოს და „სამართლიანად“ წამოიწყოს ომი მასთან. ამით მივიღებთ ქაოსს, რადგან რთულია იმის განსაზღვრა, თუ რა უკიდურეს შემთხვევაში შეიძლება ომის, როგორც ძალადობის, გამართლება. ამასთან, გასათვალისწინებელია ისიც, რომ დეონტოლოგია ქცევას მორალურად მხოლოდ იმ შემთხვევაში თვლის, თუ იგი სწორ ქმედებადაა აღიარებული და სრულად უარყოფს მის გამართლებას მოსალოდნელი შედეგის მიღწევის მიზნით. ამგვარად, რადგანაც ომი მიუღებელი ფენომენია ამ მოძღვრების მიმდევრებისთვისა და ზოგადად კაცობრიობისთვის, სამართლიანი ომის წარმოებაც კი წესით არ უნდა ჩაითვალოს მორალურ საქციელად, რადგან ეს პროცესიც მოიცავს დიდ ადამიანურ მსხვერპლს, ნგრევას, არეულობასა და სხვა პრობლემების წამოჭრას, ხოლო მისი ერთადერთი ნათელი წერტილი კი მხოლოდ მიზანია, დამყარდეს მშვიდობა, რისი გარანტიაც არ გვაქვს.
სამართლიანი ომის სხვა პრინციპი ეხება მოქალაქეებს. ეს წესი მოიაზრებს, რომ მოქალაქეები და ჯარისკაცები, რომლებიც სამხედრო მოქმედებებში არ იღებენ მონაწილეობას, არ უნდა წარმოადგენდნენ ომის სამიზნეებს და ომში მონაწილე მხარეები ყველანაირად უნდა ცდილობდნენ, რომ მათ მოკვლას აარიდონ თავი. მაგრამ იმ მოქალაქეების სიკვდილი სამართლიანად ჩაითვლება, რომლებიც სამხედრო სამიზნეებში მოხვდნენ და მათ დახოცვას თავიდან ვერანაირად ვერ აირიდებდნენ. აქაც ვაწყდებით იგივე წინააღმდეგობას კატეგორიულ იმპერატივთან მიმართებაში. აქაც კანტისეული უნივერსალური მორალის იდეა ირღვევა. თუ ადამიანების ერთი კონკრეტული ჯგუფის სიცოცხლის მოსპობა გამართლებულია, ეს კატეგორიული იმპერატივის მიხედვით ნიშნავს იმას, რომ სხვა ადამიანის მოკვლა მორალურად გამართლებული იქნება და პირიქით - თუ ერთი ადამიანის სიცოცხლეს ვიცავთ, მაშინ ყველასი უნდა დავიცვათ. სამართლიანი ომის თეორია კი ყველა ადამიანს თანასწორობაში არ აყენებს. ყოველი ინდივიდის სიცოცხლე შეუფასებელია, ძვირფასია, ამიტომ, ჩემი აზრით, მოქალაქეების სიცოცხლის უფლება თანაბრად უნდა იყოს დაცული და არ არსებობდეს გამონაკლისები, მით უმეტეს, ომის პირობებში.
ამგვარად, ომის მოქცევა რაიმე ეთიკურ ან მორალურ ჩარჩოებში ძალიან რთულია, რადგან ამ პროცესში ბევრი პრობლემა წარმოიშვება, რაც კარგად გამოჩნდა კანტისეული კატეგორიული იმპერატივის მაგალითზე. ომი ძალადობაა, რომელსაც აუარებელი რთულად ანაზღაურებადი ან საერთოდ აუნაზღაურებადი დამანგრეველი შედეგები მოაქვს. მისთვის რაიმე ეთიკური წესების მორგება არ აქცევს მას მორალურად გამართლებულ ქმედებად, რადგან იგი საფუძველშივე ეწინააღმდეგება უნივერსალურად აღიარებულ ადამიანურ ღირსებას, უფლებასა და თავისუფლებას.

ალექსანდრე კავლელაშვილი

ადამიანი, როგორც კატეგორიული იმპერატივების მიზანი და არა საშუალება

20.04.2021

დეონტოლოგია ეთიკური თეორიაა, რომელიც იყენებს მკაცრად განსაზღვრულ წესებს, რათა განასხვავოს სწორი მცდარისგან. ეს თეორია ასოცირდება მეთვრამეტე საუკუნის მოაზროვნე იმანუელ კანტთან. კანტს ადამიანის ბუნებასთან პესიმისტური დამოკიდებულება ქონდა, მისი აზრით ადამიანები ორგანულად უზნეობისკენ ვართ მიდრეკილები. სწორედ ამ გარემოებამ უბიძგა მას მაშინდელ კონსერვატიულ საზოგადოებაში რელიგიური ავტორიტეტი ჩაენაცვლებინა ადამიანის გონითი პრიმატით. ამ იდეით შთაგონებულმა შექმნა „კატეგორიული იმპერატივი“. კანტის რწმენით ჩვენი ეთიკური ქცევები უნდა ემყარებოდეს ისეთ განყენებულ მცნებებს, როგორიცაა: არ იპარო, არა კაც კლა, არ მოიტყუო, არ უღალატო და ა.შ. შესაბამისად ნებისმიერი ქმედება მორალურად გამართლებულია, თუ ის ჰარმონიზებულია კანტიანურ “კატეგორიულ იმპერატივებთან”. კონსეკვენციალიზმისგან განსხვავებით, რომელიც ქმედებას მისი შედეგით განსაზღვრავს, აქ ქცევა განპირობებულია გარკვეულ უნივერსალურ კანონებთან პირდაპირი ვალდებულებით და არა ჩვენი სიმპათიებით, გრძნობებითა თუ ანტიპათიებით, შესაბამისად „კატეგორიული იმპერატივები“ ერთისმხრივ წააგავს ათ მცნებას, რომელიც ყოველგვარი სენტიმენტების გარეშე მის მორჩილებას მოითხოვს, თუმცა ერთი განსხვავებით კანონებს კანტთან საფუძვლად ადამიანური გონი უდევს.

კატეგორიული იმპერატივებს სამი ძირითადი ფორმულირება არსებობს, მათგან მეორე ფორმულაცია ამბობს: „so act that you use humanity, in your own person as well as in the person of any other, always at the same time as an end, never merely as a means.”, რაც გულისხმობს, რომ ადამიანმა არ უნდა გამოიყენოს სხვა, როგორც რაიმეს მიღწევის საშუალება, რადგან ეს ეწინააღმდეგება, როგორც რაციონალური აგენტების (rational agent) ურთიერთქმედების ეთიკას, ისე პირველ და მეორე ფორმულაციებს. მაგალითად, როდესაც მე ვიყენებ ამ შემთხვევაში ლეპტოპს, ვხედავ მასში მხოლოდ საშუალებას, სარგებელს. მას ვიყენებ, წერისთვის, სწავლისთვის, კითხვისთვის მაგრამ საკმარისია მან თავისი ფუნქცია დაკარგოს ის აღარავის დასჭირდება და ეს ნორმალურიცაა, მაგრამ არა ადამიანებთან მიმართებით. კანტის თეორია ადამიანების ღირსების პატივისცემას გულისხმობს, ადამიანებში სიტყვის თავისუფლება განპირობებულია არა აღზრდით, განათლებით, რასით ან გენდერით, არამედ თავად ადამიანობით, რასაც კანტი რაციონალურ აგენტს უწოდებს. განვიხილოთ კიდევ ერთი მაგალითი, ვთქვათ ჩემთან მოვიდა მეგობარი, რომელმაც ფული მთხოვა მედიკამენტებისთვის, მაგრამ მას შემდეგ რაც მე მას დავეხმარე, წავიდა და ის ფული კაზინოში დახარჯა. ამ შემთხვევაში მე მან გამომიყენა, გამომიყენა, როგორც საგანი. ამ შემთხვევაში ჩემმა მეგობარმა დაარღვია კატეგორიული იმპერატივი, რაც ადამიანებს ტყუილზე უარის თქმისკენ მიუთითებს. გარდა ამისა ეს ქმედება ეწინააღმდეგება „კატეგორიული იმპერატივების“ პირველ ფორმულაციასაც (...act only according to that maxim through which you can at the same time will that it become a universal law.), რაც ჩვენი ქმედების უნივერსალიზაციას გულისხმობს.

ასე რომ კანტი ამ თეორიით შეეცადა გაეგრძელებინა ერთგვარი ქრისტიანული პასაჟი, რაც უმაღლეს ღირებულებად, უმაღლეს მიზნად ადამიანს ისახავდა. მიუხედავად იმისა, რომ კანტი ცდილობდა ზებუნებრივი ძალის ადამიანის გონით, მისი შინაგანი ხმით ჩანაცვლებას მის ნააზრევს გარკვეულწილად  მაინც დაჰკრავს ბიბლიის იდეოლოგიური ენა. განსაკუთრებით კარად ჩანს ქრისტიანული ნარატივები კანტისეულ „კატეგორიული იმპერატივების“ ფორმულირებისას, როცა მისი ფუნდამენტურ იდეა შემდეგნაირადაც შეიძლება ჩამოყალიბდეს, მოიქეცი ისე, რომ კაცობრიობა, როგორც შენი, ისე ყოველი სხვა პიროვნების სახით, შენთვის მუდამ იყოს მიზანი და არასოდეს მხოლოდ საშუალება.

მარიამი ნასრაშვილი

The tragedy of good luck - You can never know the outcome

20.04.2021

დეონტოლოგია, კანტის მოძღვრებაა კატეგორიული იმპერატივის შესახებ, რომლის მიხედვითაც არსებობს გარკვეულ პრინციპთა დაწერილი ან დაუწერელი კრებული, რომელთა მიხედვითაც უნდა იხელმძღვანელოს ადამიანმა. მან იმის მიხედვით უნდა გადაიაზროს მომხდარი და იფიქროს შედეგზე, თუ რამდენად მორალურია არა მიზანი, არამედ საშუალება, მიდგომა. იგი ამ მხრივ ეწინააღმდეგება კონსეკვენსიალიზმს და ქმედებას განსაზღვრავს არა შედეგით, არამედ მოტივით - ეს ის მოძღვრებაა, რომლის მიხედვითაც შედეგი სულად არ ამართლებს საშუალებას. ცხადია, არ არსებობს უნივერსალური მორალის შესატყვისი კანონთა კრებული, თუმცა დეონტოლოგია ცდილობს იმგვარად შეიმუშავოს გარკვეული ტიპის მორალური სქემა, რომ ის თითოეულ ინდივიდამდე დაიყვანებოდეს და იქნეს მათი კეთილი ნებისა და საყოველთაო მორალის მოპასუხე,რომელიც წინააღმდეგობას არ გამოიწვევს მისი საყოველთაოობის შემდეგაც. რაღაც მორალურია არა იმიტომ, რომ მისი შედეგი შეიძლება იყოს საუკეთესო ვარიანტი სხვა ნებისმიერ ალტერნატივას შორის, არამედ იმიტომ, რომ განზრახვა, იმპერატივი იყო მორალური - ერთგვარად შეიძლება ითქვას, რომ მთავარია ის, თუ შედეგის დადგომისთვისაა გადადგმული ნაბიჯი და რამდენადაა ის თავად მორალური და არა ის, რა შედეგი დადგება.

იმის გამო, რომ გარესამყარო ჩვენი ქმედებებისა და სურვილებისადმი გულგრილია, შეუძლებელია ყოველგვარი გარანტიებით გამოითვალოს ნებისმიერი ქმედების ჩადენის შემდგომ დამდგარი მოსალოდნელი შედეგი. (It is impossible to determine if the outcome of an event is good or bad until the future is fully realized. -Alan Watts) ჩვენს გონებაში არსებულ სცენარებს იშვითად თუ შეესატყვისება ობიექტური რეალობა, ამდენად გარდაუვალია შეცდომები, მიზანი კი დაუდგენელი და კითხვისნიშნებით სავსე. ამის ილუსტრაციაა ნოვას ეფექტი, რომლის მიხედვითად ის, ერთი შეხედვით იღბლიანი შემთხვევა შეიძლება აღმოჩნდეს უიღბლო და პირიქით. ჯაჭვური პრინციპით შეიძლება ნებისმიერმა ქმედებამ მიგვიყვანოს ისეთ შედეგამდე, რომელზეც არც კი დავფიქრებულვართ. შესაბამისად, თუ ჩვენ არ შეგვიძლია ვმართოთ სამყარო და მისი წესები, და შეგვიძლია მხოლოდ ვმართოთ საკუთარი თავი და ქმედებები, ყოველი ჩვენი ქმედება,ვფიქრობ, მართლზომიერია, რომ აღძრული იქნას მორალურად სამართლიანი მოტივით. ამ დროს, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ მოსალოდნელ, სასურველ შედეგს არ გამოიწვევს იგი, სინანულის გრძნობა ნაკლები იქნება, რადგან ადამიანმა მისდია მისთვის მნიშვნელოვან წესების კოდექსს, რომელიც შესაძლოა მხოლოდ მისთვის არსებობს, ან კანტისეულად - უნივერსალურია, ერთგვარად ინტერსუბიექტური.

კაცმა, რომელიც სამსახურში მიდიოდა, ბანკში შეიარა. რამდენიმე წუთში მძარცველი შეიჭრა, რამდენიმე ადამიანი შეამოაკვა, მისი დაკავების სპეცოპერაცია კი რამდენიმე საათი გაგრძელდა. მამაკაცს სამსახურში დააგვიანდა, თუმცა ამაზე აღარ უდარდია მაშინ, როდესაც შეიტყო, რომ მისი სამსახურის შენობა იმ დილას აფეთქდა და მისი ყველა თანამშრომელი დაიღუპა. გამორიცხულია, რომ შედეგის მიუხედავად, რაც ამ მოვლენას მოსდევდა (კაცის სიცოცხლის გადარჩენა), მძარცველი აღქმული იქნეს როგორც გმირი, მისი ქმედება კი - როგორც სიცოცხლის გადამრჩენელი. ნებისმიერი შედეგის მიუხედავად, რაც არ უნდა შესთავაზოს სამყარომ, ის განისჯება მისი მოტივის მიხედვით და არა, შედეგის. შენი მოკვლის მიზნით დაქირავებული მკვლელი მოგსდევს მანქანით, დაგარტყა, ჩათვალა, რომ მისი საქმე შესრულებულია და ადგილიდან მიიმალა. საავადმყოფოში მისულმა აღმოაჩინე, რომ მოტეხილობების გარდა არაფერი გჭირს, თუმცა თავში აღმოგიჩინეს დაავადება, რომელიც ახლა მკურნალობას სავსებით ექვემდებარება, თუმცა მცირედი დაგვიანებაც კი ლეტალურ შედეგს გამოიწვევდა. ალბათ საუკეთესო შედეგია, რაც კი დღევანდელ დღეს შეეძლო მოეტანა, მისი გამომწვევი კი იმ მანქანის მძღოლია, რომელმაც შენი მოკვლა სცადა, თუმცა მის ქმედებაში მცირედი მორალის პოვნაც კი რთულია. 

''You have power over your minds, not outside events. Realise this and you will find strenght" - Marcus Aurelius

ანა ახალაური

"თვალი თვალის წილ"

20.04.2021

                                                                                                                                                                                     

 

       “non-violence leads to the highest ethics, which  is   the goal of all evolution.

             Until we stop harming all other living beings, we are still savages”( Thomas A. Edison)

 

 

შერილ დუნალპი, 64 წლის სკოლის მასწავლებელი, ფლორიდის შტატის უნივერსიტეტის ექთანი, 2007 წლის 15 დეკემბერს ფლორიდის ტყეში გარდაცვლილი და დანაწევრებული იპოვეს. მისი თავისა და ხელის ძვლებს სხეულის აღმოჩენის ადგილიდან 5 მილის მანძილზე მიაგნეს. ნაფიცმა მსაჯულებმა ერთსულოვნად გამოუტანეს სასიკვდილო განაჩენი ეჭვმიტანელ გერი მაიკლ ჰილტონს. მიუხედავად იმისა, რომ მსხვერპლის ოჯახის მეგობარი ემხრობოდა სასამართლოს გადაწყვეტილებას, იგი თვლიდა, რომ ეს მაინც არ იქნებოდა ბოლომდე აღსრულებული სამართალი დაკარგული მეგობრისათვის. მსოფლიო ქვეყნების ორი მესამედის მიერ აკრძალული სიკვდილით დასჯის კონტროვერსიალური ფორმა დღემდე მუდმივი განხილვის საგანია. საინტერესოა თუ როგორ განიხილავს დეონტოლოგია სასჯელის ამ ფორმას და რამდენად მისაღებად მიიჩნევს ადამიანისათვის სიცოცხლის წართმევას.

კანტიანური ეთიკა სიცოცხლის იძულებით დასრულების სხვადასხვა ფორმას განსხვავებულ მსჯელობას უსადაგებს. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ კანტისთვის სუიციდი ნებისმიერ შემთხვევაში გაუმართლებელ ქმედებადაა მიჩნეული. იგი საკმაოდ მკაცრად უდგება ამ საკითხს და ამბობს, რომ ადამიანს, ვინც ამგვარად მოიქცევა, არ გააჩნია პატივისცემა ადამიანური ბუნებისადმი. ჩვენ შეგვიძლია მას ისე მოვექცეთ, როგორც მხეცს, უბრალო ნივთს და აღარ მივიჩნიოთ იგი პიროვნებად, რადგანაც მან საკუთარი ჰუმანურობა უარყო. კანტი კატეგორიული იმპერატივის პირველი და მეორე ფორმულირების მეშვეობით ცდილობს თვითმკვლელობის ყოველი მცდელობის უარყოფას და ამ ქმედების ამორალურობის ხასიათის წარმოჩენას.
საინტერესო და ჩემთვის უცნაურია ის ფაქტი , თუ რამდენად განსხვავებული შეხედულება გააჩნია კანტს სიცოცხლის იძულებით დასრულების განსხვავებული სახის, სიკვდილით დასჯის მიმართ. შესაძლოა ადამიანმა ზემოთ აღწერილი მსჯელობიდან გამომდინარე დაასკვნას, რომ კანტიანური ეთიკისთვის იძულებითი სიკვდილის ნებისმიერი ფორმა მიუღებელი უნდა იყოს, თუმცა რეალურად კანტი კერძო შემთხვევებში სასიკვდილო სასჯელს დასაშვებად მიიჩნევს. მას სჯერა სასჯელით სამაგიეროს გადახდის, რეტრიბუციის თეორიის, რომელიც ერთგვარად ,,თვალი თვალის წილ’’ იდეას ეხმიანება. მისი აზრით, სასჯელი უნდა იყოს ბრალის შესაბამისი და დამნაშავე უნდა დაისაჯოს იმგვარად, რომ სამართლიანობა და თანასწორობა, კანონის შესაფერისი საფუძვლები არ დაირღვეს. დანაშაულის სფეროში თანასწორობა და სასჯელი გულისხმობს კრიმინალის მიმართ ზუსტად იმავე რაოდენობის და დონის ტკივილის მიყენებას, რაც მან თავის მსხვერპლს მიაყენა. შესაძლოა ეს ძალიან დაუნდობლად და სასტიკად ჟღერდეს, მაგრამ უნდა გვახსოვდეს ის კავშირი, რომელიც სასჯელს პრინციპის იდეასთან და უნივერსალურ კანონთან გააჩნია. მაგალითად, თუ კრიმინალი მოიპარავს, იგი საკუთარი ქმედებით საკუთრებას არასაიმედო ხასიათს ანიჭებს. მისი ქმედებები დამყარებულია მოტივზე, რომლის უნივერსალიზების შემთხვევაშიც ყველას, მათ შორის თავად კრიმინალის საკუთრება არასდროს არ იქნება უსაფრთხოდ. სხვა ადამიანის გაქურდვისას შენ შენი საკუთარი თავისგანაც იპარავ. ამის მსგავსად, პიროვნებას დანაშაულის ჩადენას არავინ აიძულებს, თუმცა თუ იგი მაინც გადაწყვეტს ამ ნაბიჯის გადადგმას, მზად უნდა იყოს ზუსტად იგივე დონის მოპყრობისთვის.
დეონტოლოგიური პერსპექტივიდან გამომდინარე, გერი ჰილტონის საქმეში, სიკვდილით დასჯა მორალურად გამართლებული ქმედებაა. რეტრიბუციის თეორია ამ შემთხვევაში არ გულისხმობს, რომ მისი სხეულიც მსგავსად უნდა იქნას დანაწევრებული, როგორც მისი მსხვერპლის შემთხვევში მოხდა, რადგან ეს თეორია არაა შურისძიების ფორმა. კანტი აღიარებს, რომ სიკვდილით დასჯაში დამატებითი სასჯელის, როგორიცაა წამების მოაზრება მხოლოდ და მხოლოდ არაჰუმანური და ამორალური იქნებოდა.
როგორც ჩანს, დეონტოლოგია სიკვდილით დასჯის პრაქტიკას მორალურად დასაშვებ ქმედებად მიიჩნევს. ამის მთავარი არგუმენტი მდგომარეობს ზემოთ აღნიშნულ თეორიაში და კრიმინალის ჰუმანურობის პატივისცემაში. დამნაშავის დასჯით, ჩვენ კონკრეტულ მომენტში მართალია მისი სურვილის წინააღმდეგ მივდივართ, მაგრამ ზოგადად პატივს ვცემთ მისი არჩევანის თავისუფლებას. ხელისუფლება აღიარებს როგორც კერძო ქმედების ჩადენის თავისუფალ ნებას, ასევე ამ ქმედებით გამოწვეულ პასუხისმგებლობას. ასეთი ქმედებით ჩვენ კრიმინალს მოვიაზრებთ როგორც თავად მიზანს და არა საშუალებას, რაც პატივისცემის ფორმაა კანტის მიხედვით და ასე ვიქცევით მიუხედავად იმისა, შეიცავდა თუ არა ასეთ პატივსაცემ ქმედებებს დამნაშავის ცხოვრებისეული სტილი და გადაწყვეტილებები. დეონტოლოგიური ეთიკა საშუალებას გვაძლევს, რომ აღვიქვათ ადამიანი, როგორც ისეთი არსება, რომელსაც მიზანი საკუთარ თავში აქვს და ვცნოთ, რომ მისი ქმედებები აირეკლავს იმ სამყაროს, რომელში ცხოვრებაც მან თავად გადაწყვიტა და თუ ამ სამყაროში სიკვდილიც მოიაზრება, სწორედ თავად პიროვნების ქმედებების დამსახურებაა საკუთარ სამყაროში მისი მიღება.

 

 

 

 

 

გვერდები

 

ბლოგის ავტორები