ENG GEO

Search form

ალექსანდრე ერისთავი

ინდივიდის ტრაგედია “ბედნიერ” საზოგადოებაში

19.04.2021

საზოგადოებაში არსებობს მოსაზრება, რომლის მიხედვითაც კეთილშობილური მიზნის მისაღწევად მისთვის ჩადენილი ნებისმიერი ქმედება მართებულად და კეთილშობილურადაც კი ჩაითვლება. ამ მოსაზრებას აღწერს და განმარტავს ეთიკური თეორია უტილიტარიანიზმზე. იგი აღწერს ყველა ქმედების გამოყენებად ფასეულობას და არც ერთ მათგანს არ უკარგავს მნიშვნელობას. სახელიც სწორედ აქედან გამომდინარეობს. იგი მოიცავს ქმედების და მიზნის შერწყმასა და შეთავსებას. ამის საპირწონედ არსებობს მრავალი აზრი და მეც ოლდოს ჰაქსლის წიგნის, “Brave new world”, მაგალითზე მინდა განვიხილო უტილიტარიანიზმის მიერ შექმნილი დილემა. ისტორია ვითარდება როგორც მწერლის მიერ, ასევე თვით ამ საზოგადოების წევრების დახმარებით ხელოვნურად შექმნილ საზოგადოებაში. ჰაქსლის წამოყენებული აქვს დიდი ეთიკური დილემა, რომელიც უტილიტარიანული ჭრილიდან დანახვის შემდეგ სახეს იცვლის და საკმაოდ საინტერესო შედეგს გვაძლევს. როგორც უტილიტარიანიზმი, ასევე “Brave new world” არ ცდილობს აღმოაჩინოს ქმედების მიზეზები, არამედ ისწრაფის მისი შედეგების მიხედვით მისსავე გამართლებისკენ. სწორედ ამიტომ, წიგნი იდეოლოგიურად იყოფა ორ ნაწილად: ქმედებად და შედეგად.

წიგნში აღწერილი საზოგადოების მთავარი ქმედება არის ბუნებრივ პროცესებში ხელოვნური ჩარევა. ეს ქმედება საკმაოდ ბევრის მომცველია, ამიტომ იგი იყოფა რამდენიმე საფეხურად, რომელიც საბოლოოდ ემსახურება იდილური საზოგადოების შექმნას. პირველი საფეხური არის ადამიანის ჩანასახების ინკუბატორში გაზრდა სხვადასხვა არაბუნებრივი მეთოდების გამოყენებით. თითოეული ჩანასახი მიეკუთვნება გარკვეულ ჯგუფს, რომელიც დროის განმავლობაში მათ კლასს განსაზღვრავს. ყოველ ჯგუფს განსხვავებული ქიმიკატებით ამუშავებენ, რათა მათში გარკვეული თვისებები დათრგუნონ ან პირიქით, განავითარონ. ეს არის ერთ-ერთი ქმედება, რომელიც ადამიანის ბუნებრივი განვითარების პირველ საფეხურზევე მის ბუნებით მინიჭებულ თავისუფელბას არღვევს. თუმცა, ჰაქსლი აგრძელებს ამ “ნატიფი” საზოგადოების აღწერას და მიზნისკენ სვლას, რისი შემდეგი ნაწილიც “გამოჩეკილი” ბავშვების აღზრდას ეხება.
უკვე კასტებში განაწილებული ახალგაზრდობა რადიკალურად განსხვავებულ პირობებში აღიზრდება კვლავ ხელოვნური მეთოდების გამოყენებით. მომავალი დაბალი ფენის წარმომადგენლებს ნაკლებს და უარეს საჭმელს აჭმევენ ვიდრე მდიდარი ფენისთვის გამიზნულ ახალშობილებს. მათი მორაული დათრგუნვის მიზნით, საზოგადოების ბალანსის შესანარჩუნებლად დაბალი ფენისთვის განკუთვნილი ბავშვები ძილის განმავლობაში გამუდმებით ისმენენ ჩანაწერებს, რომლის მიხედვითაც ისინი ვერაფერს მიაღწევენ მათთვის განკუთვნილი ცხოვრების მიღმა და ა.შ. მომწიფებისთანავე ისინი საბოლოოდ უერთდებიან თავიანთი კლასის წარმომადგენლებს და ხელოვნურად ინარჩუნებენ საზოგადოებრივ “ბედნიერ” ბალანსს.
ბუნებრივია, თქვენც და მეც დაგვაინტერესებს ასეთი სისტემის ლეგიტიმურობა და პოლიტიკური გადატრიალების საშიშროების რეალური საფრთხის არსებობის ალბათობა. ოლდოს ჰაქსლიმ ამ შესაძლებლობაზეც იფიქრა და სწორედ ამიტომ, აქამდე ჩადენილი ქმედებებით ამ საზოგადოების მშენებლობა არ დაამთავრა. იმ საფუძველს, რომელიც ასეთმა კლასობრივმა დაყოფამ ჩაუყარა ამ ასზოგადოებას, ჰაქსლიმ ზედ დაამატა კვლავ ხელოვნურად გამოწვეული ეიფორიული მდგომარეობა, რომელიც ხელს უშლიდა ხალხს რეალობის გააზრებაში. ეს ეიფორია წიგნში ნარკოტიკი “სომას” სახით არის წარმოჩენილი, რომელის მიღების შემდეგ ინდივიდს ეთრგუნება კრიტიკული აზროვნების უნარი და უმწეოს ხდის საზოგადოებრივი სტატუს კვოს შენარჩუნების მიზნით. ასეთ საზოგადოებას, ოლდოს ჰაქსლი “ბედნიერად” წარმოაჩენს. ეს პირდაპირ უკავშირდება უტილიტარიანულ ეთიკურ დილემას, რადგან ნათლად ჩანს ასეთი იდილიური სიტუაციის მისაღებად რამდენი ამორალური ქმედების ჩადენა არის საჭირო. თუმცა ამორალურობა სუბიექტურია, ამიტომ ოდნავ ღრმად უნდა შევტოპოთ ამ მოთხრობის მაგალითში, რათა დავინახოთ ქმედებების არაკეთილშობილური სახე.
ისმის კითხვა, რომლის საპასუხოდაც ჰაქსლი მშვენიერ საშუალებას წარმოგვიჩენს მოთხრობაშივე: “აქვს თუ არა საზოგადოების ხელოვნურად შექმნილ ბედნიერებას გამართლება მისი ინდივიდუალური წევრის ტრაგედიის ფონზე?” პასუხისთვის საჭირო ელემენტი კი არის ბერნარდი, კლასობრივად აღრეული პერსონაჟი, რომელსაც არც საკუთარი და არც სხვა კლასი არ იღებს სრულად. უკან რომ დავუბრუნდეთ ბავშვებიშ შექმნის პროცესს, ბერნარდის შემთხვევაში დავინახავთ, რომ მისი ზრდისას ვიღაცამ შემთხვევით ზედმეტი ქიმიკატი შეუყვანა ორგანიზმში, რამაც დათრგუნა მისი კლასის მიერ განსაზღვრული სტანდარტული ზრდის ნორმატიული შესაძლებლობა. ამიტომ იგი მეტ-ნაკლებად დაგვაჯული, მაგრამ ბევრად უფრო ჭკვიანი დაიბადა ვიდრე უნდა ყოფილიყო. კასტული დილემის წინაშე აღმოჩენილმა ბერნარდმა გადაწყვიტა ეიფორიული სომას არ მიღება. მწერალი გვაჩვენებს მის ტანჯვას მთელი წიგნის განმავლობაში. მას საკუთარი ფენა არაფრად აგდებს გარეგნული ნიშან-თვისებების გამო, ხოლო მას არავინ იღებს ქვედა კლასებიდან კარგი სამსახურის და ჭკუის გამო. ბერნარდის საზოგადოებრივი ტანჯვის მაგალითზე ჩანს, თუ რამდენად ნეგატიური გავლენა შიეძლება იქონიოს იმ არაბუნებრივმა ქმედებებმა, რომლის საუძველზეცაა ეს საზოგადოება აშენებული. იმის გამო რომ სომას გარეშე ბერნარდი ვერ ეზიარება იმ კეთილშობილურ შედეგს, რომელიც ჩაფიქრებულია ამ საზოგადოებისთვის, მისი გადმოსახედიდან ეს ხელოვნური ქმედებები მის მიმართ პიროვნულ დანაშაულებად შეიძლება ჩაითვალოს. თუ საზოგადოებაზე გადმოვიტანთ ამ ცნებას, მაშინ დეკლარირებული მიზნის გარეშე ეს ქმედებები არის დანაშაულებივი. ხოლო, ამ დანაშაულებრივი ქმედებებით მიღწეული მიზანი დროებით მიიღწევა. ესეც აღწერილია მოთხრობაში, როდესაც, ბერნარდის სახით, ამ იდილიურ სახლმწიფოს საფრთხე ექმნება ერთი დაზიანებული დეტალის გამო და როგორ ცდილობს ის ბერნარდის მოშორებას. თუ არსებობს ისეთი საზოგადოება სადაც ყველა ბედნიერია, მაშინ ლოგიკურად მასში არ უნდა არსებობდეს არანაირი დეტალი რომელსაც აქვს გაფუჭების შესაძლებლობა. საწინააღმდეგო შემთხვევაში ეს საზოგადოება არი არის ბედნიერი და მიზნის მისაღწევად გაღებული ყველა ქმედებაც ვერ მართლდება, რადგან მისი შენარჩუნება შეუძლებელი ხდება დროის განმავლობაში.
აქედან გამომდინარე, კეთილშობილური მიზნის მისაღწევად, მისკენ მიმავალი ქმედებებიც კეთილშობილური უნდა იყოს. უტილიტარიანიზმის მიხედვით კი ეს ასე არ არის. მაშასადამე უტილიტარიანიზმი შეიძლება არ იყოს ისეთი დოქტრინა, რომელიც ნებისმიერ ქმედებას მოუძებნის გამართლებას, რადგან მცირეოდენი შეცდომის დაშვებითაც კი, შედეგი კარგავს თავის კეთილშობილობას. მართალია, ისეთი სიტუაციის შექმნამ, სადაც უმეტესობა ბედნიერია, შეიძლება გაამართლოს შედეგისთვის გაღებული ნებისმიერი საქციელი, მაგრამ, ჩემი აზრით, უტილიტარიანისტული გამართლება ვერ შეძლებს ასეთი ფინალური ნაყოფის საბოლოო აყვავებას, რადგან კეთილშობილური მიზნის შესანარჩუნებლად აუცილებელია ამავე მიზნისგან დამოუკიდებლად გაწეული ყველა ქმედებაც კეთილშობილური იყოს.

სალომე ინაშვილი

კანტის მორალური ეთიკა და პროსტიტუცია

19.04.2021

კანტი ყველა დროის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მოაზროვნეა. მისი აზროვნების წესი კონსეკვენციალიზმისაგან (რომელიც გვეუბნება, რომ საუკეთესოა ქმედება, რომელსაც მეტი საერთო სარგებელი მოაქვს) განსხვავებულია - მთავარია ის, თუ რამდენად სწორი ან არასწორია ჩვენი ქმედებები და შედეგის ეფექტურობაც მათზე იქნება დამოკიდებული. კანტისათვის ქმედება სწორია, თუკი იგი იმ დებულებებს ეფუძნება, რომელთაც თავად კატეგორიულ იმპერატივს უწოდებს. ეს უკანასკნელი მორალური კანონია, რომელიც უპირობო ბრძანებას ნიშნავს და აუცილებლად უნდა შესრულდეს. ეს უპირობო ბრძანება ყოველ ჩვენგანშია მოცემული დამოუკიდებლად იმისა, თუ როგორი შედეგის მომტანი იქნება, მოგვწონს იგი თუ არა და გვაწყობს თუ არა მისი შესრულება კონკრეტულ მომენტში. არ მოკლა, არ იქურდო, არ მოიტყუო და ა.შ - სწორედ მათ რიცხვს მიეკუთვნება. Უნდა მოვიქცეთ ისე, რომ ჩვენი ქმედება ზოგად წესად გამოდგებოდეს მთელი სამყაროსთვის.
როგორც ცნობილია, კანტი სექსუალური პესიმისტი იყო და ფიქრობდა, რომ სექსუალური სურვილისა თუ იმპულსის მიხედვით ქმედება არის უღირსი საქციელი. ჩვენი ბუნების ეს მხარე შეუთავსებელია იმასთან, თუ როგორ უნდა იქცეოდეს ადამიანი და ემუქრება მის მორალურ ცხოვრებას. კანტისათვის სექსუალური ლტოლვა ერთადერთი იმპულსია, რომელიც გვაიძულებს, სხვა ადამიანი ობიექტად აღვიქვათ. ამ მოაზროვნისათვის მნიშვნელოვანია, რომ ადამიანებმა ერთმანეთი მთლიანად, სრულად დაინახონ, ესაა გზა მორალურობისაკენ და სწორედ ლტოლვაა ის, რაც ამ გზიდან გადაგვახვევინებს. კანტის შეხედულება ამ საკითხზე ტრადიციული და კონსერვატულია. იგი ეწინააღმდეგება ყველანაირ სექსუალურ კავშირს იმ ადამიანთა შორისაც კი, რომლებიც დაქორწინებულნი არ არიან.


კანტის კატეგორიული იმპერატივი, კერძოდ, მეორე დებულება, გვეუბნება, რომ ადამიანი უნდა იყოს მიზანი და არა საშუალება. ესაა სეკულარიზებული ვერსია ,,ოქროს წესისა“, რომლის თანახმადაც სხვებს არ უნდა მოვექცეთ ისე, როგორც ჩვენ არ გვინდა,რომ მოგვექცნენ. კანტისათვის ის, რაც ადამიანს განსაზღვრავს, არის მისი რაციონალურობა. ჩვენი განსჯის უნარი ლტოლვებსა და სისუსტეებზე მაღლა გვაყენებს და რაც მის განადგურებას ემუქრება სწორედ სექსუალობაა. სხვისი გადაქცევა საკუთარი მოთხოვნისა თუ ლტოლვის ობიექტად სიამოვნების მიღების მიზნით კანტისათვის ემსაგავსება მშიერი ადამიანის მიერ ხორცის ნაგლეჯით დანაყრებას. ალბათ, ძნელი იქნება პროსტიტუციის ამაზე უფრო მყარი კრიტიკის მოძებნა. პროსტიტუცია ეწინააღმდეგება კატეგორიულ იმპერატივს და ადამიანს საშუალებად აქცევს. იგი იმიტომ კი არაა მიუღებელი, რომ მას საზოგადოებისათვის ზიანი მოაქვს (კანტი არ იყო კონსეკვენციალისტი), არამედ იმიტომ, რომ იგი სხვას წარმოაჩენს, როგორც მოხმარების საგანს. ადამიანის განივთება კი, მისი სიტყვებით, დეგრადაციას იწვევს და ადამიანს მხეცზე უკეთეს არსებად არ წარმოაჩენს.


პროსტიტუცია თანამედროვე სამყაროშიც ხშირად განხილვადი თემაა. იმ ქვეყნებში, რომლებშიც იგი ლეგალურია, ამბობენ, ადამიანი საკუთარ სხეულს სურვილისამებრ გამოიყენებს. კანტი ამ მოსაზრებასაც დაუპირისპირდებოდა. მისი კონცეფცია აუტონომიურობისა განსხვავებულია - არც სხვებსა და არც საკუთარ თავს არ უნდა მოვექცეთ, როგორც საშუალებას, ვერ გამოვიყენებთ სხეულს ნებისმიერ შემთხვევაში, როცა მოგვინდება, რადგან ჩვენ იგი არ გვეკუთვნის, ეს რომ ასე იყოს, მაშინ ნივთები ვიქნებოდით. ,,To let one’s person out on hire and to surrender it to another for the satisfaction of his sexual desire in return for money is the depth of infamy“ - ამბობს იგი.


ამგვარად, დეონტოლოგიური ეთიკა ამბობს, რომ წესებს იმიტომ კი არ უნდა მივყვეთ, რომ ისინი კარგი შედეგის მომტანები არიან, ან ბედნიერს გაგვხდიან, არამედ ჩვენს შიგნით არსებულ მორალურ კანონებს უნდა ვცეთ პატივი. ეთიკური პერსპექტივიდან ადამიანობა, როგორც ფენომენი, ქმნის უფლებებისა და მოვალეობების ფართო დიაპაზონს, რადგანაც ყველა ადამიანს აქვს ,,მემკვიდრეობითი ღირსება” - ის, რაც ფუნდამენტურია და აპრიორულად არსებული ჩვენში. კანტის კატეგორიული იმპერატივი არის წესებისა და ვალდებულებების ერთობლიობა, რომლებიც ადამიანთა მორალურობის განმსაზღვრელია. პროსტიტუცია, როგორც ადამიანის განივთება - ეწინააღმდეგება ამ უნივერსალურ კანონებს. ამიტომაც კანტისათვის იგი მიუღებელია. იგი ფიქრობს, რომ სექსუალური ლტოლვა თავისი ბუნებით არის უკონტროლო იმპულსი, რომელიც განსჯას არ ექვემდებარება. Ამ მიზეზით იგი ობჯექტიფიკაციის გარდაუვალი ფორმაა.

 

თათია ფშავლიშვილი

შეგვიძლია თუ არა კანტიანური კატეგორიული იმპერატივი რელიგიის როლის შემთვისებლად ჩავთვალოთ?

19.04.2021

მორალურ წესებს, იმას თუ რა არის სწორი და რა არასწორი კაცობრიობის ისტორიის საკმაოდ ვრცელ პერიოდში განსაზღვრავდა რელიგია, რელიგიური ცნებები თუ კანონები. ფაქტობრივად, ადამიანთათვის შეუძლებელი იქნებოდა მშვიდობიანი თანაცხოვრება, რომ არ არსებულიყო მკაცრად დადგენილი ნორმები, რადგან დავუბრუნდებოდით თავდაპირველ ‘ყველა ყველას წინააღმდეგ’ მდგომარეობას, რომელსაც ჰობსი აღგვიწერს. ჩვენი ცნობიერის განვითარების გარკვეულ ეტაპზე კი აღარ გვაკმაყოფილებს ირაციონალური ახსნა კონკრეტული ქმედებების სისწორისა თუ მიუღებლობის და ვიწყებთ კონკრეტული, მკაფიო შეკითხვების დასმას მათ წინააღმდეგ. რატომ უნდა განისაზღვრებოდეს კონკრეტული ქმედება მიღებულად, ხოლო სხვა მიუღებლად, ვინ ან რა ადგენს ამ კანონებს ან რის საფუძველზე.

რაციონალური მოაზროვნეები არ ეთანხმებიან დებულებას, რომ ადამიანთა მორალური კოდი ეფუძნება რაღაც მეტაფიზიკურს, ზებუნებრივს, ან თუნდაც თომა აქვინელის თეორიას, რომლის მიხედვით მართალია მორალი ადამიანიდან მომდინარეობს, მაგრამ ამას ხსნის იმ გარემოებით, რომ ღმერთმა სამყარო შექმნა გარკვეული მორალური კანონების მიხედვით და ადამიანს მისცა საშუალება გაერჩია კეთილი და ბოროტი, ესეიგი ჰქონოდათ მორალი და შეეცნოთ ბუნებრივი კანონი. აქვინელი ერთგვარ ღმერთის ნებად წარმოგვიჩენს ჩვენში მორალის არსებობას. 

მე-18 საუკუნეში უკვე მკაფიოდ ხდება მორალის და რელიგიის გამიჯვნა და რელიგიის როლს რაციონალური განსჯდა ითავსებს. ემანუელ კანტი მორალის ახსნას და განმარტებას იწყებს არა მეტაფიზიკური მიზეზებითა და ახსნებით, რომლებიც სხვა და სხვა მრწამსის ადამიანთათვის განსხვავებულია, არამედ, ფაქტობრივად, მათემატიკური სიზუსტით. კანტი მორალს უნივერსალურად მიიჩნევდა და სწორედ ამიტომაც უწოდა მას კატეგორიული იმპერატივი. მისი აზრით, ჩვენ არ შეგვიძლია უარვყოთ ეს წესები ჩვენი სურვილისამებრ და ვალდებულნი ვართ მუდმივად მივყვეთ და შევასრულოთ. კატეგორიული იმპერატივი გახლავთ, კანტის მიხედვით, ჩვენი მორალური ვალდებულება და მას სჯეროდა, რომ ეს წესები მიღებულია არა შემთხვევით, კონკრეტული ადამიანის ინტერესებიდან, არამედ უნივერსალური კეთილდღეობისთის. 

სწორედ მორალი აკავშირებს ადამიანებს ერთმანეთთან და არ არის საჭირო რელიგია იმისთვის, რომ განვსაზღვროთ კონკრეტული წესები, რადან რა არის სწორი და რა არასწორი ისედაც შეგვიძლია საკუთარი ინტელექტითა და განსჯით გამოვიყვანოთ და მივაგნოთ. აქ კი ისმის კითხვა- და მაინც, რას თვლიდა კანტი უნივერსალურად სწორ და არასწორ ქმედებებად და როგორ მივიდა ამ დასკვნებამდე.

კანტი აყალიბებს კატეგორიული იმპერატივის ოთხ ფორმულირებას. მაგალითად, უნივერსალიზაციის პრიციპი, რომელიც გულისხმობს შემდეგს- პიროვნებამ ყოველი ქმედების ჩადენამდე უნდა გაიაზროს, თუ რა პრინციპზე დგას ეს ქმედება და დასვას შეკითხვა - ყველა თუ იდენტურად მოიქცევა, მივიღებთ თუ არა წინააღმდეგობას. 

მაგალითად, თუ მე გადავწყვეტ, რომ ვიქურდო უნდა უნივერსალურად ვაქციო ეს ქმედება და ვთქვა, რომ ყველას შეუძლია იქურდოს, რაც საბოლოოდ წინააღმდეგობამდე მიგვიყვანს, რადგან ამ შემთხვევაში არავინ დარჩება მოგებული და მივალთ ქაოსის მდგომარეობამდე. არ გვაქვს უფლება დავუშვათ გამონაკლისი მხოლოდ ჩვენი თავისთვის და უნივერსალიზაციის პრინციპით მარტივად შეგვიძლია განსხვაზღვროთ არის თუ არა კონკრეტული ქმედება სწორი თუ არასწორი.  

კანტის მიხედვით,  კატეგორიული იმპერატივი მიგვიყვანს მორალურ ჭეშმარიტებასთან, რომელიც უნივერსალური და დასაბუთებული იქნება ყველა რაციონალურად მოაზროვნე ადამიანისთვის და სწორის და არასწორის განსამარტავად აღარ იქნება საჭირო რაიმე მეტაფიზიკური, ღვთაებრივი ახსნის მოძებნა. ვეთანხმებით თუ არა კანტს, გვჯერა თუ არა საერთოდ მორალის არსებობის ან გვსურს თუ არა რელიგიის მორჩილება ეს თითოეული ადამიანის სუბიექტური გადაწყვეტილებაა, მაგრამ ერთი რამ შეიძლება ნამდვილად ჩაითვალოს ცხადად- ადამიანებმა იმისთვის, რომ შევძლოთ თანამშრომლობა, თანაცხოვრება და განვითარება, საჭიროა დავუწესოთ საკუთარ თავს გარკვეული შეზღუდვები, რომლიდანაც, საბოლოოდ, სარებელს ისევ ჩვენ მივიღებთ.

 

კესო ხმიადაშვილი

პოლიტიკური ქცევის ეკონომიკა, როგორც უტილიტარისტული ჭეშმარიტებისა და კანტიანური ეთიკის ურთიერთკვეთის წერტილი

19.04.2021

კანტი ნაშრომში „ზნეობის მეტაფიზიკის დაფუძნება“ აღნიშნავს, რომ კეთილი ნება კეთილია არა იმის გამო, რასაც ის აღწევს, ან რასაც ასრულებს, არა თავისი გამოსადეგობით დასახული მიზნის მიღწევაში, არამედ მარტოოდენ ნებების მეშვეობით, ანუ თავისთავად. შესაბამისად, თუნდაც, ამ ნებას არ შესძლებოდა თავისი განზრახვის სისრულეში მოყვანა და ყოფილიყო მხოლოდ და მხოლოდ თავისი თავი, იგი მაინც ყოველივეზე მაღლა დადგებოდა და ექნებოდა სრული ღირებულება საკუთარ თავში, რომლისთვისაც ჩრდილის მიყენებას კანტიანური ეთიკის პრინციპის დარღვევად მივიჩნევდით.

აღნიშნულის საპირისპიროდ, კონსეკვენციალიზმში ვხვდებით უტილიტარისტულ ლოგიკას, რომელიც სიამოვნების მაქსიმიზაციისაკენაა მიმართული და შესაბამისად, მხოლოდ და მხოლოდ შედეგში მიღწეულ სარგებლიანობას ამართლებს - განსჯას აფუძნებს იმ მარტივ პრინციპზე, რომელიც ნებისმიერი ქცევის ავკარგიანობას განსაზღვრავს შედეგად მიღებული სარგებლიანობისა და დანახარჯის თანაფარდობით.

დეონტოლოგიური მიდგომის თანახმად, ეს უკანასკნელი გამორიცხავს მორალურობასთან შეთავსებადობას (ცხადია, არა კონსეკვენციალისტური გაგებით). მიუხედავად ამისა, პოლიტიკური ქცევის ეკონომიკის კონკრეტული მაგალითების განხილვა საშუალებას იძლევა, ერთი შეხედვით, ერთმანეთთან შეუთავსებელი მიდგომები, სიტუაციური მოცემულობის მიხედვით, გავაერთიანოთ და მათთვის დამახასიათებელი პრინციპების წინააღმდეგობრიობა ქცევის მოტივისა და შედეგის თავისებურების მიხედვით დავძლიოთ. კონკრეტულად, თანაკვეთის  შინაარსი შემდეგია: ორივე მიდგომის თვალსაზრისთა განხილვა, მთავრობის მიერ გადაწყვეტილების მიღების ერთსა და იმავე ვარიანტს გვთავაზობს.

განვიხილოთ პოლიტიკური პროცესის მუშაობის ორი სიტუაციურად განსხვავებული შემთხვევა და შემდეგ, დავასაბუთოთ ქცევის მართებულობა სხვადასხვა პერსპექტივით. სუტიაციები შემდეგია: როდესაც მოსახლეობაზე 1.სარგებლიანობა კონცენტრირებულია, ხოლო დანახარჯები - განფენილი; 2.სარგებლიანობა განფენილია, ხოლო დანახარჯები - კონცენტრირებული.

დავუშვათ, მთავრობას ერთ კონკრეტულ ქალაქში უნდა ქარხნის აშენება. ამ ქარხნის ასაშენებლად მთავრობა ფულს ბიუჯეტიდან იღებს. ქარხნის აშენებით მიღებული სარგებელი (ათასებში გაზომილი) იქნება +40, ხოლო დანახარჯი იქნება -110. გამომდინარე იქიდან, რომ სარგებლიანობა კონცენტრირებულია, სარგებელს იღებენ მხოლოდ ის ადამიანები, რომლებიც იმ ქალაქში ცხოვრობენ, რომელშიც ქარხანა შენდება; დანახარჯების განფენილობა კი იმას მოიაზრებს, რომ ქვეყნის მთელი მოსახლეობა, რომელთა შემოსავლების ნაწილიც ბიუჯეტშია განთავსებული, აფინანსებს ქარხნის მშენებლობას, რომელსაც თავად, დიდი ალბათობით, ვერ/არ გამოიყენებს (რადგან, ბუნებრივია, მთელი მოსახლეობა ამ ერთ კონკრეტულ ქალაქში არ ცხოვრობს).

მთავრობა, ამ შემთხვევაში, გადაწყვეტილებას იღებს მისი რენტის მაძიებლური ბუნებიდან გამომდინარე: ხარჯის განფენილობა ნაკლებად იმოქმედებს მთელი მოსახლეობის უკმაყოფილებაზე, ხოლო სარგებლის კონცენტრირებულობა ლოკალურ მცხოვრებთა კმაყოფილებას საგრძნობლად გაზრდის. შედეგად, მთავრობა ააშენებს ქარხანას, რადგან ასეთი ქცევა უზრუნველყოფს მოსახლეობის კონკრეტული სეგმენტის საკმაო კმაყოფილებას, ხოლო მოსხლეობის დარჩენილი ნაწილი ნეიტრალურ პოზიციაში დარჩება (რადგან ხარჯის აღქმადობა, მისი სიმცირის გამო, ძალიან დაბალია). ამ სიტუაციაში პოლიტიკური პროცესი იმუშავებს ცუდად, რადგან პროექტი, რომელიც +40 სარგებელს და -110 დანახარჯს იძლევა, არ არის კარგი პროექტი, თუმცა იგი მაინც ხორციელდება მთავრობის რენტის მძიებლური ბუნებიდან გამომდინარე.

მეორე შემთხვევა, რომელიც სიტუაციურად პირველის საპირისპიროა, საბოლოოდ, ანალოგიურ შედეგს იძლევა. დავუშვათ, მთავრობა განიხილავს ჰესის პროექტს, რომლის დანახარჯიცაა -40 (კონცენტრირებული) და +110 (განფენილი). მთავრობის პერსპექტივა, ამ შემთხვევაში, შემდეგია: მთლიანი მოსახლეობა სარგებელს დიდად ვერ ამჩნევს, თუმცა მათი ნაწილი დანახარჯების მიმართ ძალიან კრიტიკულადაა განწყობილი; შესაბამისად, მთავრობის რეიტინგს, შესაძლოა, საფრთხე დაემუქროს არჩევნებისათვის. ამიტომ, სუბიექტური აღქმით, პოტენციური პრობლემის თავიდან ასაცილებლად, მთავრობა ამ პროექტზე უარს იტყვის, მიუხედავად იმისა, რომ სარგებელი საგრძნობლად აღემატებოდა ხარჯს (იყო კარგი პროექტი). შესაბამისად, პოლიტიკური პროცესი ამ შემთხვევაშიც ცუდად მუშაობს, კვლავ მთავრობისთვის დამახასიათებელი რენტის მაძიებლობის გამო.

მარტივად ჩანს, რომ კონსეკვენციალისტური მიდგომით ზემოთ აღწერილ ორივე შემთხვევაში, მთავრობის ქცევა გაუმართლებელია, რადგან ეს მიდგომა, ქცევის მართებულობის განსაზღვრისას, კონცენტრირებულია სარგებლის მაქსიმიზებაზე: პირველ შემთხვევაში ხარჯი აღემატებოდა სარგებელს, მაგრამ პროექტი მაინც განხორციელდა; მეორე შემთხვევაში კი - სარგებელი აღემატებოდა ხარჯს, თუმცა პროექტი არ განხორციელებულა. მეორე მხრივ, მნიშვნელოვანია, თუ რატომ შეიძლება ჩაითვალოს მთავრობის ქცევა მორალურობასთან შეუსაბამოდ დეონტოლოგიური მიდგომის გათვალისწინებით.

ამისათვის, საკითხი განვიხილოთ უშუალოდ მთავრობის ეთიკიდან გამომდინარე: კანტის მიხედვით, არსებობს ღირსეული მიზნის იდეა. გონება ამ მიზნისთვის არის განკუთვნილი და არა ბედნიერებისთვის, რის გამოც, ხსენებული მიზანი, როგორც უმაღლესი პირობა, უმეტესწილად წინ უნდა დავაყენოთ ადამიანის კერძო მიზნებთან შედარებით. მთავრობის კერძო მიზნები, ამ შემთხვევაში, არჩევნებში წარმატების მიღწევა/რეიტინგის შენარჩუნებაა (შესაბამისად, მეტი სარგებლის მიღება). მისი ქცევის თავისებურება სწორედ ამ მოტივიდან გამომდინარეობს. ამასთან, კანტი ხაზს უსვამს მოვალეობის ცნებას - ზნეობრივი სიკეთეა ის, რომელიც მოვალეობის საფუძველზეა ჩადენილი და არა მიდრეკილების გზით.

როდესაც მთავრობა წყვეტს ქარხნის აშენებას პირველ შემთხვევაში, ეს პირადი გამორჩენის მიზნით ხდება და მოვალეობის კარნახით არაა ჩადენილი. ანუ, პირად ბედნიერებას ხელი ეწყობა მიდრეკილების და არა მოვალეობის კარნახით. ქმედება არ ხორციელდება ნდომის ძალის ყველა საგნისგან დამოუკიდებლად, რადგან მოვალეობის გამო ჩადენილი ქმედების ზნეობრივი ღირებულება მდგომარეობს არა იმ მიზანში, რაც ამ ქმედების მეშვეობით უნდა იქნას მიღწეული, არამედ - მაქსიმაში (ნებების სუბიექტური პრინციპი), რომლის მიხედვითაც ასეთი ქმედება გადაწყდა.

შესაბამისად, უნივერსალური მორალის კანონი არ ამართლებს მთავრობის გადაწყვეტილებას. მისი მაქსიმა, ამ შემთხვევაში, არაა სასურველი გახდეს საყოველთაო კანონი, რადგან იგი თავის თავში მოიაზრებს პროფესიონალური ეთიკის დარღვევას (რომლის დაურღვევლობის პირობადაც ზემოთ მივიჩნიეთ ეკონომიკურად „კარგი პროექტის“ განხორციელება), რაც საყოველთაოობის შემთხვევაში, აბსურდულ ვითარებას წარმოშობდა. ანალოგიური ლოგიკა მოქმედებს მეორე სიტუაციაშიც, რადგან მთავრობა კვლავ პირადი ინტერესების მიხედვით მოქმედებს და არა პროფესიონალური ეთიკის შესაბამისად.

ბიუკენენის ლოგიკა, რომელიც რაციონალური ეგოისტურობის პრინციპს ეყრდნობა, ასაბუთებას „არაეთიკური ქცევის“ (დეონტოლოგიური გაგებით) მიზეზებს. იგი აღნიშნავს, რომ პირის პირველი ინსტინქტი არის გადაწყვეტილების მიღება პირადი ინტერესიდან გამომდინარე: გადაწყვეტილების მიმღები პირი ცდილობს დაეხმაროს საკუთარ თავს. სწორედ ამიტომ ახასიათებს მთავრობას ახლომხედველობის ეფექტი. პოლიტიკოსები მიდრეკილები არიან იმისაკენ, რომ დღეს მიიღონ დიდი სარგებელი, თუნდაც, მომავალში დანახარჯები იყოს ძალიან დიდი.

მაგალითისათვის, თუ მთავრობა აიღებს მილიარდი ლარის ვალს, მიუხედავად იმისა, რომ მომავალში იგი არანაირ სარგებელს არ მოიტანს, ეს თანხა დღეს იქცევა ვიღაცის შემოსავლად, კმაყოფილების დონე გაიზრდება, რაც მთავრობის პოლიტიკაზე დადებით გავლენას იქონიებს; ამის საპირისპიროდ, ვალს, რომელიც დღეს -10 მილიონ დანახარჯს მოიტანს, ხოლო მომავალში +100 მილიონ სარგებელს, მთავრობა არ აიღებს, რადგან მოსახლეობა დღეს დაინახავს დანახარჯებს, რაც მთავრობის რეიტინგზე იმოქმედებს და მომავალ არჩევნებზე ხმებს დააკარგვინებს, სამაგიეროდ, კი, მომავალი მთავრობის პერიოდში მოიტანს სარგებელს, რაც დადებითად არა წინა (რომელმაც „კარგი“ ვალი აიღო), არამედ ამჟამინდელი მმართველი ძალის პოლიტიკაზე აისახება. შესაბამისად, ასეთი გადაწყვეტილების მიღება ეწინააღმდეგება რაციონალური ეგოისტურობის პრინციპს, ხოლო მიღებული დანაკარგი ვერ გადაწონის ეთიკური, მორალური პრინციპების დაცვის პოტენციურ სურვილს.

ანი ჯვარიძე

Kevin Lomax against the categorical imperative

18.04.2021

დეონტოლოგიური ეთიკის თანახმად, ქმედების სისწორე განისაზღვრება იმით, თუ რამდენად შეესაბამება იგი იმ მორალური ნორმების ერთობლიობას, რომლებსაც იმპერატიული ხასიათი აქვს. დეონტოლოგიის მთავარი ორიენტირი მიზეზები და მოვალეობებია და მიზნებს, შედეგებსა და სურვილებს არანაირი მნიშვნელობა არ ენიჭება. დეონტოლოგიური ეთიკის ცენტრალურ კონცეპტს კანტის კატეგორიული იმპერატივი წარმოადგენს. კანტმა შექმნა კანონები, ერთგვარი ფორმულები, რომლებიც ქმედების მორალურობის განსაზღვრის გზას გვთავაზობენ. კატეგორიული იმპერატივი ადამიანებს მოუწოდებს, იმოქმედონ იმ წესის შესაბამისად, რომელსაც, რომ შეეძლოთ, საყოველთაო წესად აქცევდნენ და თითოეული პიროვნება, საკუთარი თავის ჩათვლით, აღიქვან მიზნად და არა მხოლოდ საშუალებად.

როგორც ზემოთ აღვნიშნე, დეონტოლოგიური ეთიკისთვის მთავარი მოვალეობებია. წესი, „ყველამ უნდა შეასრულოს საკუთარი მოვალეობა“, კატეგორიული იმპერატივის პრინციპს საყოველთაო წესად ქცევის შესახებ თავისუფლად აკმაყოფილებს. შესაბამისად, ორი აზრი არ არსებობს იმაში, რომ საკუთარი მოვალეობის შესრულება მორალურად სწორი ქმედებაა.

თუმცა არის კი ეს ყველაფერი ყოველთვის ასეთი მარტივი და ცალსახა? რა ხდება მაშინ, როცა მოვალეობა ოჯახისა და სამსახურის მიმართ ერთმანეთს უპირისპირდება? ან რა შედეგით სრულდება პიროვნული და პროფესიული მორალის კოლიზია? როგორ განვსაზღვროთ, ჩამოთვლილთაგან რომელი მოვალეობის შესრულება ჩაითვლება მორალურად სწორად?

 ვფიქრობ, დასახული დილემების გადასაწყვეტად საჭიროა განვსაზღვროთ მოტივი. ჩემი აზრით, ამ კითხვებზე პასუხი იმალება იმ მოტივში, რა მოტივითაც ადამიანი განსაზღვრულ გადაწყვეტილებამდე მიდის და ამ გადაწყვეტილების საფუძველზე კონკრეტულ ქმედებას ახორციელებს. არ არსებობს საყოველთაო კანონი იმის შესახებ, რომ პროფესიული მოვალეობის შესრულება მორალურად ყოველთვის უფრო სწორია, ვიდრე ოჯახის მიმართ მოვალეობის ან, პირიქით. ვფიქრობ, ამ შემთხვევაში „საზომად“ სწორედ მოტივი უნდა ავიღოთ, რათა განვსაზღვროთ ის, თუ რამდენად გულწრფელია ადამიანი ამა თუ იმ მოვალეობის შესრულებისას და რამდენადაა მისი ქმედება მოვალეობით ნაკარნახევი. იმ პიროვნების გადაწყვეტილება, რომლის გულწრფელ მოტივს ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვალეობის შესრულება წარმოადგენს, აუცილებლად იქნება მორალურად სწორი, მიუხედავად იმისა, თუ რა არჩევანს გააკეთებს ის. აქ მთავარი მისი მოტივია. მოტივი, რომ ამოიცნოს ყველაზე მნიშვნელოვანი მოვალეობა და სწორედ ამ მოვალეობის კარნახით იმოქმედოს.

ერთმანეთთან დაპირისპირებული მოვალეობებისა და მორალის ერთ-ერთ საუკეთესო ილუსტრაციას ფილმი „ეშმაკის ადვოკატი“ წარმოადგენს. ადვოკატის პიროვნული და პროფესიული მორალი ფილმის დასაწყისშივე უპირისპირდება ერთმანეთს. კევინმა იცის, რომ მისი დაცვის ქვეშ მყოფი სკოლის მასწავლებელი, რომელსაც არასრულწლოვანი გოგონას სექსუალურ შევიწროვებაში ედება ბრალი, დამნაშავეა და სასამართლო პროცესის მიმდინარეობისას მის მიმართ აშკარა ზიზღს გრძნობს. საბოლოოდ, დაპირისპირებაში პროფესიული მორალი იმარჯვებს, რაც კევინის მიერ საქმის მოგებით სრულდება. ცხადია, რთულია იმის თქმა, რომელი უნდა ყოფილიყო კევინისთვის უპირატესი - პიროვნული თუ პროფესიული მორალი. ამიტომ, ალბათ, უმჯობესია, ისევ მოტივს დავაკვირდეთ. ლომაქსის გადაწყვეტილებაზე გავლენა იქონია არა პროფესიული მოვალეობის გულწრფელმა შეგრძნებამ, არამედ მეგობრის დამცინავმა რეპლიკამ. კევინმა გადაწყვეტილება - დაეცვა მოძალადე, მიიღო მხოლოდ მას შემდეგ, რაც მის შესაძლებლობებში ეჭვი შეიტანეს. გამომდინარე აქედან, მისი მოტივატორი იყო არა კეთილი ნება, ემოქმედა მორალურად სწორად, არამედ პირადი ინტერესი და საკუთარი ეგოს დაკმაყოფილების სურვილი. ის ქმედება კი, რომელსაც ეს უკანასკნელი ეფუძნება, ვერანაირად ვერ ჩაითვლება მორალურად სწორად.

საინტერესოა ლომაქსისა და მისი ცოლის, მერიენის, დამოკიდებულება, რაც ოჯახისა და სამსახურის მიმართ მოვალეობების დაპირისპირების ნათელი მაგალითია. გახმაურებული საქმის მოგების შემდეგ კევინი ნიუ-იორკის ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ იურიდიულ ფირმაში იწყებს მუშაობას. სწორედ ამ დროიდან ჩნდება ბზარი კევინისა და მეირენის ურთიერთობაში. მერიენი უცხოდ გრძნობს თავს ახალ გარემოში, მარტო ყოფნა მასზე ცუდ გავლენას ახდენს, რის გამოც მასში თავს იჩენს ფსიქიკური პრობლემები. კევინი ამას ხედავს, თუმცა იმდენად არის გადართული საქმეზე, რომ ცოლის დასახმარებლად არაფერს აკეთებს. აქაც რთულია განსაზღვრა, რა შემთხვევაში ჩაითვლება კევინი მორალურად კარგ ადამიანად - მაშინ, როცა მოვალეობას შეასრულებს სამსახურის მიმართ თუ ოჯახის მიმართ? საყურადღებოა ის, რომ კევინს ამ შემთხვევაში აქვს შანსი, თავისი უფროსის, ჯონ მილტონის, შეთავაზება გამოიყენოს, საქმეზე მუშაობა შეეწყვიტოს და დრო ცოლს დაუთმოს. თუმცა კევინი ამ რჩევას მაშინვე უარყოფს მიუხედავად იმისა, რომ შესაძლებელია, ერთი მოვალეობის შესრულება მეორისთვის ზიანის მიყენების გარეშე. მიუხედავად იმისა, რომ იგი სამსახურებრივი მოვალეობისგან დროებით გაათავისუფლეს, გამარჯვების სურვილით დაბრმავებულს მაინც არ სურს, საკუთარი უახლოესი ადამიანის გადასარჩენად რაიმე იღონოს. ამ შემთხვევაში კი იგი მოქმედებს არა მოვალეობის, არამედ საკუთარი უზარმაზარი ეგოს, პირადი ინტერესების კარნახით.

და მაინც სად გადის ზღვარი ოჯახისა და სამსახურის მიმართ მოვალეობებს, პიროვნულ და პროფესიულ მორალს შორის? ვფიქრობ, ამ არც თუ ისე მკაფიო ზღვარს მოტივი წარმოადგენს. მოტივი, რომელიც დაგვანახებს, რას და რატომ აკეთებს ადამიანი და განსაზღვრავს, მართლაც არის თუ არა მისი მამოძრავებელი მოვალეობა.

 

 

მარიამ კობერიძე

ჭეშმარიტი არჩევანის ფორმულა

18.04.2021

საინტერესოა, როდის არ ვცდებით, როცა ამა თუ იმ გადაწყვეტილებას ჩვენი არჩევანის ნაყოფს ვუწოდებთ, თუმცა ამ საკითხზე ფიქრის დამოუკიდებლად დაწყება მარტივი საქმე არ უნდა იყოს, ამიტომ, შეზღუდული მოტივაციის პირობებში კარგი იქნებოდა ვიღაცას ჩვენთვის არჩევანის ჭეშმარიტი კრიტერიუმების დადგენა მოენდომებინა. მაგალითად არისტოტელეს. რატომაც არა. ნიქომაკეს ეთიკაში ეს საკითხი ხომ დეტალურად არის მოწესრიგებული, თუმცა ეს  რა თქმა უნდა For a particular purposes. არავინ გამორიცხავს, რომ ვიღაცამ კი არა რაღაცამ შეიძლება გვიბიძგოს შემეცნებისკენ, მაგალითად, ჩვენ მიერ ,,არჩეულმა’’ პოლიტიკურმა პარტიამ, რომელიც იმდენად უვარგისი აღმოჩნდა, რომ დანაშაულის შეგრძნება და რაღაც მსგავსი ეჭვი გაგვიჩინა გონებაში -  ,,ნუთუ მართლა ვექვემდებარებოდი იმ საბედისწერო დღეს აზროვნებასა და განსჯას?’’.

აზროვნება და განსჯა. ეს უკვე არისტოტელეს გავლენებია, რადგან ორი უმთავრესი კრიტერიუმი, რომლითაც არჩევანის ნამდვილობას ვაფასებთ სწორედ აზროვნება და განსჯა გახლავთ, თუმცა ამაზე მოგვიანებით. მინდა რომ არისტოტელეს მიერ შემოთავაზებული კრიტერიუმები თანმიმდევრულად ჩამოგითვალოთ.

,,არჩევანი უნდა იყოს ნებაყოფლობითი რამ...’’ გვეუბნება არისტოტელე. ,,ნებაყოფლობითს’’ კი უწოდებს ისეთ ქმედებას, რომლის საწყისი მიზეზი თვით მოქმედ სუბიექტშია და რომელმაც იცის მოქმედების ყველა წვრილმანი. თუმცა ეს ცნება და ამ კრიტერიუმის, არსებობა ბევრს არაფერს არ გვეუბნება, რადგან თავად ნებაყოფლობითობაც უნდა იყოს კონკრეტულად რაღაცგვარი რომ მისით არჩევანის დახასიათება შეგვეძლოს.

ნებაყოფლობითობა ორგვარია - წინასწარ განზრახვული და წინასწარ განუზრახველი. ჩვენ კი არჩევანის დასახასიათებლად პირველი სახის ანუ წინასწარ განზრახვული ნებაყოფლობითობა გვჭირდება და თუ რატომ, ამას ადვილად გავიგებთ იმაზე ხაზგასმით თუ რასთან აკავშირებს არისტოტელე წინასწარ განუზრახველ ქმედებას - ,,ჩვენი აზრით წინასწარ განუზრახველი ქმედება გამოწვეულია ან უცოდინარობით, ან იძულებით’’, არჩევანი კი როგორც აზროვნებისა და განსჯის ნაყოფი შეიძლება კი ეფუძნებოდეს რომელიმე მათგანს?

გონიერება და განსჯა ზედმეტია იქ, სადაც იძულებას აქვს ადგილი. მაგალითად, როდესაც ძლიერი ქარი, სივრცეში გადაგვაადგილებს გონიერება და განსჯა სრულიად გამოუსადეგარია, რაც ანალოგიურად ვრცელდება სხვა ნებისმიერი სახის იძულებაზეც.

იგივე ითქმის მეორე მახასიათებელზეც. როდესაც ადამიანი რაიმეს უცოდინარობაზე დაყრდნობით აკეთებს მოქმედების პროცესში არ არის უკმაყოფილო აქედან გამომდინარე თითქოს იქ, სადაც საკუთარ ქმედებაში ეჭვის შეტანის საჭიროება არ ჩნება , არ ჩნდება არც გონიერებისა და განსჯის უნარის მოხმობის საჭიროება. ეს არისტოტელეს აზრია, რაც ჩემთვის მეტ ნაკლებად არის გასაგები. კერძოდ, არ მესმის რატომ არის გამორიცხული, რომ უცოდინარობაზე დაყრდნობით მოქმედებისას ადამიანი იქნებ უკმაყოფილო იყოს?! მე შესაძლოა ვიაზრებდე იმას, რომ გარკვეულ საკითხში ცოდნა არ გამაჩნია და გადაწყვეტილების მიღებისას ეს დიდ დისკომფორტს მიქმნიდეს. მაგალითად, ის  ფაქტი, რომ პროფესიის არჩევისას არ ვიცით თუ რომელი ფაკულტეტია ჩვენთვის ყველაზე შესაფერისი ეს თავისთავად არ ნიშნავს იმას, რომ მე გადაწყვეტილების მიღებისას უკმაყოფილო არ ვარ.

დავუჯეროთ არისტოტელეს და დავუშვათ, რომ არჩევანის ნამდვილობისთვის უმთავრესია ნებაყოფლობითობის, ოღონდ წინასწარ განზრახვული ნებაყოფლობითობის არსებობა.  ახლა შეგვიძლია სხვა პრობლემურ საკითხებიც გადავჭრათ, რომლებიც არჩევანის ჩვენებური განმარტებისგან კიდევ ბევრ ელემენტს ამოაკლებს. ამისთვის დავსვათ შეკითხვა, რამდენად შეიძლება უცაბედი მოქმედება იყოს ჩვენი არჩევანის ნაყოფი?  სხვაგვარად რომ ვთქვათ რამდენად შეიძლება უცაბედი მოქმედება იყოს როგორც ნებაყოფლობითი ასევე წინასწარ განზრახვულიც?!

არისტოტელეს პასუხი ამაზე ცალსახაა. იგი უცაბედ მოქმედებას უწოდებს ნებაყოფლობითს მაგრამ არა წინასწარ განზრახვულს. იგივეს ამბობს თავშეუკავებლობასა და ძლიერ ვნებაზეც. ამიტომ, თუ კი რომელიმე მათგანი გვიბიძგებს კონკრეტული ნაბიჯების გადადგმისაკენ ვერ ვიტყვით რომ ეს ნაბიჯები ჩვენი არჩევანის ანუ ჩვენი გონივრული განსჯისა და შეფასების საგანს წარმოადგენდა.

იგივე ითქმის ჩვენს სურვილებზეც. შესაძლოა, გვსურდეს წარმატებული კარიერა, საზოგადოების სრულფასოვანი წევრობა, მოგზაურობა მსოფლიოს გარშემო ან სულაც ცხელი შოკოლადი ზამთრის ცივ დილას თუმცა, არასწორი იქნება თუ კი ვიტყვით, რომ ეს ჩვენი არჩევანია რამე თუ ისინი ,,ეხება უშუალოდ მიზანს არა თუ მიზნის განხორციელებას.’’

საბოლოო ჯამში არისტოტელეს ფორმულა არჩევანის დადგენისთვის შემდეგ სახელმძღვანელო წესებს გვთავაზობს: 1. ქმედება უნდა იყოს ნებაყოფლობითი, 2. ნებაყოფლობითობა უნდა იყოს წინასწარ განზრახვული. რაც შეეხება ელემენტებს, რომელიც აშკარად არ ესადაგება არჩევანის არსს, მრავალია. მაგალითად, ვნება და ძლიერი სურვილი, რომელთაგან თოთოეული მაინც დასახელებულ კრიტერიუმებზე დაყრდნობით მივიღეთ, რაც იმას ნიშნავს რომ დამოუკიდებლადაც შეგვიძლია ზოგიერთი ჩვევა ან ზოგიერთი ქმედება არჩევანის არსს ჩამოვაშოროთ.  

 

 

ანი სილაგაძე

დაბადებასა და გარდაცვალებას შორის უწყვეტი ჯაჭვია... სახელმწიფო და კანონიც სწორედ ამ მოვლენებს შორის არსებობს, თავისუფლება? ,,თავისუფლება გმირთა ხვედრია“

17.04.2021

ადამიანები მოკვდავი არსებები ვართ, ეს აქსიომაა, რაც გულისხმობს იმას რომ ჩვენ ვარსებობთ დროის შეზღუდულ მონაკვეთში. მაგალითად მე 2001 წელს დავიბადე, არ ვიცი როდის, მაგრამ აუცილებლად გარდავიცვლები და ჩემი ხორციელი არსებობაც იმ დღეს შეწყდება. უცნაურია ალბათ ის რომ ეს ბლოგი სახელმწიფოს, თავისუფლებასა და კანონს ეთმობა მე კი საუბარი ჩემი არსებობით, სიცოცხლისა და  სიკვდილის ჭიდილით დავიწყე. მაგრამ რეალურად ყველაფერლი ძალიან მარტივია, რადგან კანონის სუბიექტი მანამ ვარ სანამ ცოცხალი ვარ, შესაბამისად სახელმწიფოს ნაწილადაც სიცოცხლეში ვითვლები.

ინგლისელი ფილოსოფოსი თომას ჰობსი ადამიანთა თანაარსებობას, როცა მათთვის ერთადერთი დაუწერელი კანონი სიკვდილი იყო, ომის მდგომარეობას უწოდებს. ამ დროს ინდივიდები არიან ერთმანეთის პირისპირ, რომლებსაც კონფლიქტის წარმოსაშობათ სამი ძირითადი ელემენტი გააჩნიათ. ესენია :

  1. შეჯიბრი, რომელიც ადამიანებს უბიძგებს მომხვეჭელობისკენ.
  2. შიში, რომელიც უბიძგებს ადამიანებს თავდაცვისკენ.
  3. პატივმოყვარეობა, რომელიც უბიძგებს ადამიანის  საკუთარი პიროვნების, სახელის დაცვას.

იმავე ავტორი ამბობს, რომ მშვიდი ცხოვრებისთვის დათმეს ადამიანებმა თავისუფლების ამგვარი ფარგლები და ლევიათანის, მოკვდავი ღმერთის, ხელით მიიღეს მშვიდობა. მე ვიზიარებ მის ამგვარ ახსნას სახელმწიფოებრიობის მიღების საკითხში, მაგრამ მგონია რომ ლევიათანის მეშვეობით არა სასურველი შედეგი, არამედ ახალი ომის მდგომარეობა მივიღეთ. არისტოტელე როცა გვესაუბრება სახელმწიფოს მოწყობის დემოკრატიულ ან ოლიგარქიულ წესწყობილებაზე ის საუბრობს ადამიანთა თანასწორობის დარღვევის გარდაუვალ მომენტებზე, რაც იწვევს აჯანყებებს. კერძოდ, ჰობსის მიერ მოყვანილ კონფლიქტის სამ ძირითად ელემენტზე ამახვილებს ყურადღებას:

  • შეჯიბრი - როცა მიტილენში მემკვიდრე ქალების გამო ატყდა ჩხუბი, რომელიც დასაბამი გახდა ათენელების წინააღმდეგ ომის.
  • შიში - ამრაკიაში დემოსის მიერ შეთქმულებთან ერთად ჩამოგდებული ტირანი პერიანდრე, რომლის შემდეგაც თვითონ დაეპატრონა ხელისუფლების სადავეებს.
  • პატივმოყვარეობა - დელფოსში მომხდარი ქორწინების უთანხმოება. როცა სასიძო აღარ მივიდა საცოლის მოსაყვანად, შეურაცხყოფილმა საცოლის ნათესავებმა სასიძოს მიუყარეს ტაძრის საგნები და ის მოკლეს, როგორც ტაძრის მძარცველი.

შესაბამისად არისტოტელეს მიერ მოყვანილი არგუმენტები მიმყარებს აზრს, რომ ლევიათანი მშვიდობას ვერ დაამყარებს, ამისთვის საჭიროა სპეციალური მექანიზმი, რომელიც არ იქნება დამოკიდებული პიროვნულ ნებაზე და იქნება საყოველთაო. ანუ ადამიანთა თანაარსებობის მომაწესრიგებლად საჭიროა შემოვიღოთ ქცევის ზოგადი წესი, რომელიც თითოეულს თანაბრად მიესადაგება და თანაბარ შესაძლებლობებს მისცემს, სწორედ ისეთ, როგორიცაა კანონი. კანონი, რომელიც მიიღება დემოკრატიული გზით და რომელიც დაიცავს ყველა ინდივიდის უფლებას თანაბრად.

ომის მდგომარეობიდან რომ გამოვიდეთ, ჩვენში მოჭარბებული შეჯიბრის, შიშისა და პატივმოყვარეობის გრძნობების სწორი მართვა უნდა ვისწავლოთ და თითოეული ისე უნდა გამოვავლინოთ, რომ სხვა არ დავაზიანოთ. ამისთვის კი კანონია საჭირო, რომელიც გვაჩვენებს გზას როგორ მივაღწიოთ მიზანს ისე რომ საერთო კეთილდღეობა არ დავაზიანოთ.

რაც შეეხება თავისუფლებას, თუ თავისუფლება კანონიერების ფარგლებშია მოქცეული ითვლება კი თავისუფლებად? თუ თავის უფლებაა აკეთოს რაც თავად უნდა მაშინ რანაირად არსებობს კანონიერება ამ პირობებში? და თუ საერთოდ არსებობს თავისუფლება ის ყოფიერ სამყაროში როგორ არსებობს, რადგან აქ ხომ ყველაფერი წარმავალი და ლიმიტირებულია, თავისუფლება კი რომ არსებობდეს თავისუფლება თავისუფლების ფარგლებში უნდა იყოს და არა კონკრეტულ პერიოდში. ამიტომ ჩემი აზრით თავისუფლება არ არის მოთავსებული სიცოცხლესა და სიკვდილს შორის, სად არის და რა ფორმით  არ ვიცი, თუმცა თუ ვინმე თვლით რომ თავისუფალი ადამიანი ხართ, მომილოცავს, რადგან ,,თავისუფლება გმირთა ხვედრიაო“.

ელენე მახარაძე

სად გადის მკრთალი ხაზი კერძო და საჯარო ინტერესებს შორის

17.04.2021

ადამიანები ისწრაფვიან სრულყოფისაკენ, ამ გზაზე კი მათ სურთ, რომ ჰქონდეთ არჩევნის გაკეთების უფლება, უფლება განაგონ თავისი ქონება, შრომა და მისი შედეგები, თუმცა ცხადია, ცალკეული ინდივიდი მარტო აღებული ვერ უზუნველყოფს ამ ყოველივეს, შესაბამისად, ისტორიული წარსულიც მოწმობს, რომ იგი უკეთ რეალიზდება სხვებთან თანაცხოვრებისას. თუმცა საზოგადოებრივი ცხოვრება წარმოუდგენელია გარკვეული შეთანხმებების გარეშე, რამდენადაც, ყოველთვის არსებობს ზოგადი და აბსტრაქტული პრინციპები მაინც, რითიც ისინი საერთო მიზნის მიღწევაა შესაძლებელი. გონიერი ადამიანის ინტელექტუალურ განვითარებასთან ერთად კი, რა გასაკვირია, რომ არაცნობიერმა ამგვარმა ჩვევებმა თუ დანაწესებმა, მკაფიო ფორმულირება შეიძინა, შესაბამისად, ჩამოყალიბდა რა სხვადასხვაგვარი დაჯგუფებები “ქაოსის” თავიდან ასაცილებლად, მნიშვნელოვანი გახდა ზოგადი ქცევის წესების შემუშავება, რომელიც კანონების სახით ჩამოყალიბდა.

ნიშანდობლივია, რომ თითოეული ადამიანი, დაბადებიდანვე, თავისდაუნებურად, ხდება გარკვეული საზოგადოების წევრი, რომელშიც ის  რეალიზება.  ამავდროულად პიროვნებას უწევს დაექვემდებაროს და მოექცეს იმ ჩარჩოებსა თუ ფარგლებში, რომელიც ამავე სოციუმშია შემუშავებული. რაც გულისხმობს, რომ ადამიანს, როგორც სოციალურ ცხოელს, საზოგადოებაში თანაცხოვრებისას უწევს გარკვეულ დათმობებზე წასვლა. მას ეკისრება გარკვეული პასუხისმგებლობები და მოვალეობები სწორედ იმიტომ, რომ იგი დაიბადა ადამიანად, რომელიც თავის მხრივ საზოგადოების ნაწილია. იმ საზოგადოებისა, რომელშიც კანონის არსებობა აუცილებელია, რათა უფრო მარტივად მოხდეს კერძო - ინდივიდუალურ სიკეთეების რეალიზება, ასევე საჯარო - საერთო კეთილდღეობის მიღწევა. თუმცა რა საკვირველია, რომ ამგვარი საზოგადოებრივი ცხოვრებაც, რომელიც მიმართული იქნება შექმნას ინდივიდთათვის უსაფრთხო და მშვიდოებიანი გარემო, სადაც ყველას ექნება თანაბარი შესაძლებლობა რეალიზდეს, საზოგადოებრივი ცხოვრებაც უნდა იგებოდეს გონივრულ და რაციონალურ საწყისებზე, ისეთზე სადაც ადამიანიანს ექნება მორალური არჩევნის გაკეთების შესაძლებლობა და ამავდროულად უზენაესი კანონი იქნება სამართლიანი და თანასწორი. ამრიგად, თითქოს ერთობ შემზღუდავი კანონი და ამ წესებს მორჩილება, იქნება ერთადერთი მყარი საშუალება თავისუფლებისა და სამართლიანობის მიღწევისა. ეს უკანასკნელი კი არ ჩაერევა მოქალაქეთა საქმეებში გარდა იმ შემთხვევებისა თუ არ შეექმნება საყოველთაო კეთილდღეობას საფრთხე. 

ჩნდება კითხვა სწორედ იმაზე, თუ რა შემთხხვევაში შეიძლება ჩაითვალოს ლეგიტიმურად საყოველთაო კეთილდღეობის მისაღწევად კერძო ინტერესების შეზღუდვა? არის თუ არა რაციონალური ის, რომ კანონის ძალით პიროვნებამ დათმოს საკუთარი ინტერესები და ეს უკანასკნელი ხომ არ წარმოშობს გარკვეულ უთანასწორობას, რამდენადაც, კანონი დაგვავალდებულებს სამართლიანობის მიღწევად გარკვეულ შემთხვევაში საკუთარი პრიორიტეტები დროებით გვერდზე გადავდოთ. სწორედ აქ შეიძლება თავის მხრივ წარმოჩნდეს წინააღმდეგობა, რომელიც კერძო და საჯარო ინტერესების დაპირისპირებაში გამოიხატება. რამდენადაც, ხშირია შემთხვევა, როდესაც საჯარო სიკეთის რეალიზება თითქოს უპირისპირდება პირის ინდივიდუალურ კეთილდღეობას, შესაბამისად, ერთი შეხედვით, პიროვნებას უწევს გარვეულ მსხვერპლზე წასვლა იმისათვის, რომ საერთო კეთილდღეობა იქნას მიღწეული. შესაბამისად, ადამიანს საკუთარი ცხოვრების მანძილზე შესაძლოა მოუწიოს საკუთარი ინდივიდუალობის დათრგუნვა საზოგადოებრივისათვის. სწორედ აქ არის მნიშვნელოვანი გარკვეული მიმართულებების დასახვა იმისათვის, რომ დავინახოთ ის მკრთალი ზღვარი რომელიც გადის ამ ორ უკანასკნელს შორის, შესაბამისად, მნიშვნელოვანია გავმიჯნოთ თუ რას მოიაზრებს საკუთარი არსით კანონის ამ გაგებით ეს ორი უკანაკნელი. პირველ რიგში, ნიშანდობლივია, გავიაზროთ ის, რომ კერძო და საჯარო ინტერესი არ არის ერთმანეთის საპირისპირო რამ, შესაბამისად, ერთის შეზღუდვა არ იწვევს მეორეს უპირატესობას და პირიქით, კერძო და საჯარო ინტერესები განსხვავებული ცალკემდგომი ცნებებია. მეტიც, კერძო ინტერესი პირის კონკრეტული ხასიათისაა, და შეგვძილია ფორმალურად ვუწოდოთ ის სარგებელი, რომელსაც ესა თუ ის პიროვნება იღებს საკუთარი ინტერესებით ხელმძღვანელობისას, ცალკეული ქმედებებიდან. განსხვავებით საზოგადოებრივი ინტერესისა, რომელიც უფრო აბსტრაქტული იდეაა და რომელიც ამავდროულად ყველაზე თანაბრად ვრცელდება, ეს უკანასკნელი უფრო ზოგად ხასიათს ატარებს და არ შეიძლება იყოს შეფარდებითი, შესაბამისად, საზოგადოების გაკრვეული ნაწილისთვის სარგებლის მომტანი იყოს, სხვას კი აზიანებდეს. თუ ამ ყოველივეს სამართლიანობის იდეის მაგალითზე განვიხილავთ, უკეთესად დავინახავთ, რომ ეს სიკეთე შეიძლებელი ერთ ინდივიდზე უფრო მეტად გავრცელდეს ვიდრე სხვაზე, განსხვავებით კერძო სიკეთისაგან, რომელიც შეიძლება როგორც აღვნიშნეთ სარგებლიანობის მომტანი მხოლოდ ერთი ადამიანისთვის იყოს. 

სწორედ იმის გათვალისწინებით, რომ კანონის ძალით მიღებული რაიმე წესი შესაძლოა ერთი ადამიანის კერძო ინტერეს ზღუდავდეს საერთო კეთილდღეობის მისაღწევად, მაგალითად, გადასახადების დაწესებით საშუალო შემოსავლის მქონე ადამიანს უწევდეს დათმოს გარკვეული კერძო ინტერესები და მეტიც, მოიკლოს გარკვეული ასპექტები მისი პიროვნული განვითარების გზაზე, იმისათვის, რომ პირობითად ეს თანხა მოხმარდეს საჯარო ინტერესს, რომელმაც შესაძლოა პირდაპირი სარგებელი ამ უკანასკნელს, რომელიც დათმობაზე მიდის არ მიანიჭოს, არ გულისმხობს რომ კანონის ძალით, სამართლიანობის ცნება ფარდობითი ხდება, და სხვათა კეთილდღეობის მიღწევა ყოველთვის მეორე ნაწილის მსხვერპლზე წასვლას მოითხოვს ან პირიქით. მეტიც, სამართლიანობის იდეა არც გარკვეულ “ინდივიდუალურ მახასიათებლებს” მოიტოვებს ყურადღების მიღმა. ამ შემთხვევაში უნდა გავითვალისწინოთ ის, რომ სამართლიანობის ცნება თავის თავად აბსოლუტურია, და ასეთია ყოველი საჯარო სიკეთეც შესაბამისად, პირს როგორც საზოგადოების წევრს შესაძლოა მოუწიოს გარკვეულ დათმობაზე წასვლა, თუმცა ეს მას მოეთხოვება როგორც საზოგადოების ნაწილს, სოციუმის წევრს, რომელიც იმის გამო, სწორედ რომ ის დაიბადა როგორც ადამიანი, რაციონალური არსება აკისრებს გარკვეულ მოვალეობებსა და პასუხისმგებლობებს, ეს მსხვერპლი კი არა მის კერძო ინტერესის შეზღუდვის ხარჯზე ხდება, არამედ ისევ იმას, ემსახურება რასაც, თავად ისახავს ინდივიდი უფრო ფართო სურათში როგორც საზოგადოების წევრი, სადაც  იმგვარი იდეალების მიღწევას როგორიც არის ჰარმონიული თანაცხოვრება, მშვიდობა, უსაფრთხოება, თავისუფლება, საკუთრების დაცვა თუ სხვა, განუყოფელი ნაწილია ყოველდღიურობის.

 

 

 

 

შიო ბერიძე

ბუნებით უფლებებზე დაფუძნებული კანონმდებლობა — ინდივიდუალური თავისუფლებების გარანტი

17.04.2021

ბუნებითი სამართლის იდეა და კონცეფცია დამყარებულია იმაზე, რომ მსოფლიო იმართება ბუნებითი კანონების საშუალებით, რომლებიც აღმოჩენადია ადამიანის გონის მიერ. სწორედ აქ იღებს სათავეს ბუნებითი უფლებებიც, რომლებიც წარმოადგენს ადამიანის განუყოფელ, თანდაყოლილ უფლებებს. ბუნებითი სამართლისა და ბუნებითი უფლებების შესახებ მრავალ ცნობილ ფილოსოფოსს აქვს ნამსჯელი, მაგალითად, თომას აკვინელს, თომას ჰობსს, ჯონ ლოკსა და მათ შორის ისეთ ანტიკურ ფილოსოფოსსაც კი, როგორიცაა არისტოტელე. ბუნებითი სამართლის ფუნდამენტსა და წყაროს ზოგი ღმერთს, ნაწილი - ბუნებას (მორალს) ან ადამიანსვე აწერს, თუმცა მთავარი, რაც საჭიროა გავითვალისწინოთ, არის ის, რომ ბუნებითი უფლებების უნიკალურობას წარმოადგენს მათი უნივერსალურობა, დამოუკიდებელი არსებობა ნებისმიერი კულტურისა თუ სახელმწიფოს ჩვეულებებისა და კანონებისგან. ეს გულისხმობს იმას, რომ ბუნებითი უფლებები აერთიანებს ყოველ ადამიანს განურჩევლად წარმოშობისა, რაზეც მისი დასახელებაც მიუთითებს, ვინაიდან ის მოიცავს ისეთ ფუნდამენტურ უფლებებს, როგორებიცაა, მაგალითად, სიცოცხლისა და საკუთრების უფლებები, ასევე ისეთი უფლებებს, რომლებსაც აბსულუტურს ვუწოდებთ (მონობის, წამების აკრძალვა და სხვა). შესაბამისად, შეუძლებელია ადამიანების მიერ შექმნილი კანონმდებლობით (positive law) მოცემული უფლებების წართმევა მათი განუყოფლობისა და თანდოყოლილობის გამო, თუმცა შესაძლებელია ხელყოფა და დარღვევა.

როგორც უკვე ვახსენე, ბუნებითი უფლებები დამოუკიდებელია ქვეყნის კანონმდებლობისგან, რომელიც იქმნება ადამიანების მიერ (positive law), მეტიც, სახელმწიფო საკანონმდებლო ორგანოები, მაგალითად, დასავლურ საზოგადოებებში და მათ შორის საქართველოშიც, აქეთ ცდილობენ სწორედ აღნიშნული უფლებები ასახონ საკუთარ კანონმდებლობაში და ასევე უზრუნველყონ ისინი. აქ იკვეთება ბუნებითი სამართლის მოძღვრება, კერძოდ, ადამიანის გონის მიერ მისი აღმოჩენადობა. ზოგი უფრო სიღრმისეულად წვდება მის არსს, ზოგი კი ნაკლებად. ფაქტი ერთია, რომ კანონმდებლობის ფუძეს წარმოადგენს ბუნებითი უფლებები, რომელთა კანონში აღბეჭვდასაც საზოგადოება მაქსიმალურად ცდილობს. შედეგად, აღნიშნულზეა აგებული შესაბამისი მომწესრიგებელი ნორმებიც.

კანონმდებლობაში გვხვდება ნორმები და უფლებები, რომლებიც ატარებს ნეგატიურ ანდა პოზიტიურ ხასიათს. კანონის ხსენებისას თითქოს პირველად თავში მოგვდის მისი შემზღუდველი ხასიათი, თუმცა სწორედ მასშია ჩაბეჭდილი ნეგატიური ასპექტი, ანუ ადამიანის უფლება, რომ დაცული იყოს სხვისი ზემოქმედების შედეგად უფლების დარღვევისგან, რასაც გააჩნია დაცვის ფუნქცია. ამ შემთხვევაში მოიაზრება უფლების დაცვა არა მხოლოდ სხვა პირებისგან, არამედ თვით სახელმწიფოსგანაც, რაც ამ უკანასკნელისთვის შემბოჭველ ხასიათს ატარებს. გარდა ნეგატიური უფლებებისა, არსებობს პოზიტიური უფლებებიც, კერძოდ, რომლებიც სახელმწიფოს ავალდებულებს, რომ ყველანაირად ხელი შეუწყოს ინდივიდს, მაქსიმალურად განახორციელოს საკუთარი უფლებები, თუმცა, რა თქმა უნდა, ამ თავისუფლების ფარგლები მთავრდება იქ, სადაც იწყება სხვისი თავისუფლების სფერო. მაგალითისთვის, ინდივიდის სიცოცხლის უფლება, ერთი მხრივ, კანონმდებლობის მეშვეობით ეს სიკეთე დაცულია სახელმწიფოსა თუ სხვა პირის მიერ ხელყოფისგან (ნეგატიური უფლება), ხოლო, მეორე მხრივ, სახელმწიფო ვალდებულია საჭირო ღონისძიებები თუ ზომები მიიღოს ამ უფლების უზრუნველსაყოფად (პოზიტიური უფლება), რაც მოიცავს სისხლისსამართლებრივი ნორმებისა და შესაბამისი საგამოძიებო პროცედურების (სისხლისსამართლებრივი დევნის) ინსტიტუტის არსებობას, ასევე ჯანდაცვას, სოციალურ დახმარებას, რათა შესაძლებელი იყოს ჯანმრთელობისა და, შესაბამისად, სიცოცხლისთვის საჭირო რესურსებით მომარაგება (საკვები, წყალი, თავშესაფარი, სამოსი და სხვა).

აქედან გამომდინარე, სწორედ პოზიტიური და ნეგატიური უფლებების ერთობლიობა და თავისუფლების საზღვრები, რომლებიც გამოიხატება კანონმდებლობის მიერ დაწესებული შეზღუდვებით, იძლევა საშუალებას (გარანტიას) ყოველი ინდივიდისთვის, რომ მაქსიმალურად, ინტერესთა თანაბარი გათვალისწინების საფუძველზე, განახორციელოს საკუთარი ბუნებითი უფლებები. ჩემი აზრით, ყოველგვარი შეზღუდვის არსებობის გარეშე თავისუფლება თანაბრად არ გადანაწილდებოდა თითოეულ ინდივიდზე და, შესაბამისად, დაისადგურებდა ბუნებითი მდგომარეობა, ქაოტური შეუზღუდავი თავისუფლება, რომელიც არასტაბილური იქნებოდა და თავისუფლების კუმულაციას მოახდენდა გარდამავალ ერთეულ ინდივიდებზე. შესაბამისად, საჭიროა კანონმდებლობა გარკვეულწილად ბოჭავდეს თითოეულ ადამიანს ისევ თანასწორობის პრინციპიდან გამომდინარე, რათა ყველამ ინდივიდუალურად ისარგებლოს მაქსიმალური თავისუფლებით და სწორედ ამიტომ გვევლინება იგი ამის გარანტად.

ზურაბ გადელია

Absolutely free?

17.04.2021

  ცოდნა , შრომა , თავისუფლება - ეს  ფრაზა ალბათ ყველა ადამიანისათვის ცნობილია ვინც ერთხელ მაინც არის ნამყოფი თავისუფალ უნივესიტეტში.  ამ ფრაზის ინსპირაციით   დავიწყე ცოდნის შეგროვება , ასევე შრომა მიზნის მისაღწევად.  რაც შეეხება თავისუფლებას , ამ სიტყვაზე დიდი ხანი ვფიქრობდი ...

  დილას გაღვიძებული გავედი ხმაურიან ქალაქში . შემხვდა ხილ-ბოსტნეულის მაღაზია , დავინახე ულამაზესი და უმწვანესი ვაშლი , აი ისეთი კბილის პასტის რეკლამებში , რომ ჭამენ ხოლმე.   ჩავავლე ხელი და გზად გამოვიყოლე , ძალიან გემრიელი იყო - რატომაც არა , მე ხომ თავისუფალი ვარ  და რასაც მინდა იმას ავიღებ ...

   უიი იმ ბიჭს რა კარგი ქუდი ახურავს , ეს მე მინდა ... ბოდიში მეგობარო.   რასიზავ , თავისუფალ სამყაროში ვცხოვრობთ.

  ავტობუსში  რომ ავედი არასასიამოვნო ხმაური იყო, ჩემს გვერდით მჯდომს დიდხმიანი ტელეფონი ჰქონდა , აი ისეთი ხმა იყო ადრე ჩინურ ტელეფონებს რომ ჰქონდა  და რაღაც უკიდურესად შემაწუხებელ მელოდიას უსმენდა. მიუხედავად იმისა , რომ ყველა მგზავრი შევწუხდით ის თავისუფალი ადამიანია , რასაც უნდა იმას იზავს და მოუსმენს. თუმცა , მოიცა მეც ხომ თავისუფალი ვარ ? მისი სიმღერები,  რახან მაღიზიანებს ისიც ხომ შემიძლია ტელეფონი წავართვა და უჟმური მძღოლის ფანჯრიდან გადავაგდო ? კი შემიძლია , მაგრამ არ ვიზავ, კეთილი გული მაქვს.

  ავტობუსის მძღოლი მეტად ბრაზიანი ადამიანი ჩანს, თუ დიდხმიანი ტელეფონის პატრონი უკეთესს სიმღერას არ ჩართავს , მძღოლი გაბრაზდება და რასაც, უნდა იმას იზავს , ის ხომ თავისუფალია და ალბათ ავტობუსიდან ტელეფონს კიარა თვითონ მგზავრს გადააგდებს .

 

   ეს სცენარი იქნებოდა სრულიად ნორმალური ყოველდღიურობის ამსახველი მხოლოდ იმ შემთხვევაში , როცა თავისუფლება იქნებოდა აბსოლუტური ხასიათის.  ჩვენდა საბედნეროდ ეს ასე არ არის და იმისთვის , რომ ვიღაცამ ავტობუსიდან არ გადაგაგდოთ სიმღერის მოსმენის გამო , თითოეული მოქალაქე გავიღებთ რაღაცას კომპრომისის სახით , რახან შეიქმნას კანონი. მაგალითად , მე ძალიან მინდოდა ის ვაშლი თუმცა თუ მილს დავუჯერებთ , თავისუფლება იქ მთავრდება , სადაც ჩვენი ქმედებით სხვა ზიანდება. ანუ ჩემი კუჭის დანაყრებით , ზარალდებოდა ხილ - ბოსტნის მეპატრონე , რომელსაც მე მის კუთვნილ პროდუქტს ვპარავდი.

  იმისთვის , რომ შეიქმნას უსაფრთხო და მშვიდი საზოგადოებას  და ასევე დაცული იყოს ადამიანების თავისუფლება , საჭიროა სწორედ თავისუფლების რაღაც დოზით შეზღუდვა.   კანტის აზრიც გავს მილის არგუმენტს, რაც თავისუფლების ბარიერად მოიაზრებს იმ ზღვარს , სადაც ხდება სხვისი თავისუფლების შელახვა.  ანუ ადამიანი თავისუფალი იმ ქმედებაში , რაც არ ზღუდავს და აზარალებს სხვას.

 სწორედ ასეთი ფორმა აქვს თავისუფლებას სამართალში, იგი არა არის აბსოლუტური ხასიათის. კანონს აქვს უდიდესი მოვალეობა იმისა , რომ დაარეგულიროს ადამიანის თავისუფლება და საზოგადოების უსაფრთხოება და ინტერესი ისე , რომ არც მწვადი დაწვას და არც შამფური.  ჩვენი თავისუფლების რაღაც ნაწილის დათმობით, ჩვენ ვიგებთ თავისუფლების ჩარჩოებს. ვიცით , რომ ავტობუსიდან ვიღაცის გადაგდება არ არის თავისუფლების გამომხატველი ქმედება და ამის გამო დავისჯებით. კანონის როლი სწორედ ეს არის , იგი თანაარსებობს თავისუფლებასთან და არეგულირებს ჩვენს ქმედებებს . კანონი გვეუბნება თუ , რომელი გამოხატულება თავისუფლების არის დაშვებული და  თუ რომელი ქმედება არის ის , რომელზეც ჩვენ , ხალხმა  საერთო ინტერესებისთვის უარი ვთქვით , რისი ჩადენაც უკვე დანაშაულია და არა თავისუფლება.

  მოკლედ  რომ შევაჯამოთ შეგვიძლია ვთქვათ , რომ ადამიანებმა საკუთარი ნებით დავთმეთ თავისუფლების რაღაც ნაწილი , იმისთვის  რომ დავიცვათ საზოგადოება ქაოსისაგან და შევძლოთ ერთმანეთთან მშვიდად თანაცხოვრება.  ამიტომ , კანონის თვითმიზანი არა თავისუფლების შეზღუდვა , არამედ მისი დაცვაა.

ვახტანგი ფაცაცია

პანდემია, თავისუფლება და კანონი

17.04.2021

თანამედროვე მსოფლიოში ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვა ყველაზე მნიშვნელოვანი მიზანი გახდა. მოცემული მიზანი განპირობებულია მრავალწლიანი ისტორიული კონტექსტით, რომელმაც განსაზღვრა ადამიანის უფლებებისადმი მსგავსი დამოკიდებულება. სახელმწიფოების თავდაპირველი შექმნის იდეა სწორედ იმას ემსახურებოდა, რომ ადამიანები გრძნობდნენ თავისუფლებას, მაგრამ მათ ამ თავისუფლების განსახორციელებლად დასჭირდათ ხელისუფლება. ერთი შეხედვით რთული წარმოსადგენია ის, რომ თუ თავისუფლები ვართ ამ უკანასკნელის განსახორციელებლად რატომ გვჭირდება თავად თავისუფლების შესზღუდვა ხელისუფლებისა და კერძოდ კანონების მეშვეობით. მაგრამ ამავდროულად მარტივი მისახვედრია ის, რომ უკონტროლო თავისუფლება საბოლოოდ უდიდეს აურზაურში გადადის, რაც ხშირად თავად ამ თავისუფლების არალეგიტიმური ჩამორთმევით ან შეზღუდვით სრულდება. ჩემი აზრით, ადამიანებს რომ აბსოლუტური თავისუფლება ჰქონდეთ, შესაძლოა მათ ერთმანეთს საერთოდაც მოუსპონ ყველანაირი თავისუფლების განხორციელების ბერკეტი ან საერთოდაც დახოცონ ერთმანეთი. სწორედ ამ ყველაფრიდან გამომდინარე, ძალიან დიდი ხნის წინ საზოგადოება მიხვდა, რომ საჭირო იყო კანონისმიერი შეზღუდვები თავისუფლების, რასაც საბოლოოდ უკეთესი შედეგი უნდა გამოეწვია.

ადამიანის უფლების შეზღუდვის ერთ-ერთ ლეგიტიმურ მიზანს წარმოადგენს სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის დაცვა. სწორედ ამ უკანასკნელი სიკეთის დაცვას ემსახურება მსოფლიოში და ასევე საქართველოში გატარებული სხვადასხვა რეგულაცია კოვიდ პანდემიის პირობებში. მაგალითად განვიხილოთ შემთხვევა, როდესაც საქართველოში აიკრძალა ყოველგვარი კაფე-ბარის ფუნქციონირება, შეიზღუდა ტრანსპორტის გადაადგილება და კიდევ სხვა ბევრი შეზღუდვა დაწესდა . მოცემულმა შეზღუდვებმა უამრავი ადამიანის უფლების განხორციელების არეალი შეავიწროვა, რომლის ლეგიტიმურ მიზნადაც დასახელდა, როგორც უკვე აღვნიშნე, სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის დაცვა. ერთი შეხედვით, შეიძლება ადამიანს ის კითხვა გაუჩნდეს, რომ მეც ისეთივე გონიერი არსება ვარ, როგორიც თუნდაც ისაა, ვინც ამ უფლებას მიზღუდავს და მაშინ რატომ არ შემიძლია ჩემით განვსაზღვრო რესტორანში ვიარო თუ რომელი ტრანსპორტით ვისარგებლო. ეს მართლაც ლოგიკური შეკითხვაა, მაგრამ მსგავსი რამის უფლება, რომ ჰქონდეს თითოეულ ადამიანს ასევე სრულ ქაოსს მივიღებდით და თუნდაც მოცემულ შემთხვევაში კოვიდ-19 ან უფრო მომაკვდინებელი ვირუსი ისე გავრცელდებოდა, რომ ძალიან ბევრი ადამიანი გარდაიცვლებოდა. ასევე აქ ის დაშვებაც არის, რომ საზოგადოების ყველა წევრი გამომდინარე სხვადასხვა გონებრივი შესაძლებლობებიდან, ვერ მიიღებს ყოველთვის რელევანტურ და ხელსაყრელ გადაწვყეტილებას მსგავსი ან სხვაგვარი პრობლემის აღმოსაფხვრელად. სიტუაცია, რომელიც მე აღვწერე და დღევანდელ რეალობაში გვაქვს ნათლად ასახავს იმას, რომ თავისუფლების ფარგლების შემომსაზღვრელი არის სწორედ კანონი. ვფიქრობ, რომ მოცემული კანონი, რომლითაც ჩვენივე თავისუფლებას ვიზღუდავთ, გარკვეულწილად ჩვენი მიღებულიცაა. პირველი, რადგან ჩვენ გადავწყვიტეთ, რომ საზოგადოების გარკვეული ჯგიფუსათვის მიგვეცა პრივილეგია, რომლის ფარგლებშიც ისინი შეგვიზღუდავენ თავისუფლებას და მეორე, ამ საზოგადოების გარკვეულ ჯგუფს თავად ვირჩევთ და ვაკომპლექტებთ დემოკრატიული საზოგადოების ფარგლებში.ასე რომ არ გამოვიდეს, რომ ვემხრობი ყოველგვარი უფლების შეზღუდვას, რომელსაც რელევანტური ახსნა არ აქვს ან ეს ახსნა არაგონივრულია, ვიტყვი, რომ კანონი არ არის თავისუფლების შეზღუდვის ამგვარი არაგონივრული მიზნებისათვის შექმნილი რამ.

ისიც უნდა ითქვას, რომ კანონის ფარგლებში უფლების მხოლოდ შეზღუდვა არ ხდება. არის გარკვეული სახის შემთხვევები, როდესაც კანონით ადამიანს უფართოვდება თავისუფლების არეალი იმასთან შედარებით რაც ადრე ჰქონდა, მაგრამ საბოლოო ჯამში, აქაც გამოდის, რომ მაინც ფორმირებულია გარკვეულწილად თავისუფლება ინდივიდის. სწორედ აქედან გამომდინარე ვფიქრობ, რომ კანონი ვერასდროს გააფართოებს თავისუფლების არეალს, რადგან ამის გაფართოება ისედაც არაფერს შეუძლია. თავისუფლება რადგან თავისი შინაარსით ყველანაირ თავისუფლებას გულისხმობს კანონი ვერ მომცემს ისეთი რამის ნებას, რისი ნებაც მე უკვე არ მაქვს თანდაყოლილად. როგორც უკვე აღვნიშნე, კანონს მხოლოდ შეუძლია შემომიფარგლოს საზღვრები თუ როდის და როგორ შემიძლია ვისარგებლო ჩემი თავისუფლებით.

საბოლოოდ, შეილება ითქვას, რომ პანდემიის პირობებში გატარებული რეგულაციები კანონის მიერ თავისუფლების შეზღუდვის ერთ-ერთი მაგალითია, რასაც სწორ და საუკეთესო შემთხვევაში საზოგადოებისათვის სიკეთის მოტანა შეუძლია. ზოგადად კი შეილება ითქვას, რომ თავისუფლებისა და კანონის ურთიერთ კავშირი შეიძლება იყოს, როგორც დადებითი ასევე უარყოფითი შედეგის გამომწვევი.

 

რევაზ ხულუზაური

საარჩევნო უფლება

17.04.2021

კანონი თავისი შინაარსით შეიძლება იყოს სხვადასხვა სახის, კერძოდ, შეიძლება კანონების ნაწილი ადამიანებს გარკვეულ თავისუფლებებს ანიწებდეს, ნაწილი კი პირიქით, უზღუდავდეს გარკვეული ქმედებების განხორციელებას, და მეტიც, ხდებოდეს ადამინის თავისუფლებაში ჩარევა. ამ ბლოგში უნდა ვისაუბრო ისეთ კანონზე, რომელიც, ერთი შეხედვით, წარმოადგენს ადამიანისთვის უმნიშვნელოვანესი უფლების მიმნჭებელ კანონს, მაგრამ, მეორეს მხრივ, შეიძლება იწვევდეს სხვა ადამიანების თავისუფლების დარღვევას. აღნიშნული თემა შეეხება საარჩევნო უფლებას.

საარჩევნო უფლება, ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი უფლებაა, რაც ადამიანებს აქვთ მინიჭებული სახელმწიფოსაგან. საარჩევნო უფლების საყოველთაობის მიზანი და იდეა არის ის, რომ ყველა ადამიანს ქონდეს თავისუფლება აირჩიოს სასურველი წარმომადგენელი, რომელიც შეძლებს მათ მაგივრად მათთვის არსებითად მნიშვნელოვან საკითხებზე გადაწყვეტილების მიღებას და მაქსიმალურად შეეცდება, რომ ხალხის სათქმელი გააჟღეროს ხმამაღლა. ამასთანავე მონაწილეობა მიიღოს კანონების ფორმირებაში, სადაც, რა თქმა უნდა, გათვალისწინებული იქნება ამომრჩევლის ინტერესები.

ცხადია, საარჩევნო უფლება ყველა ჩვენგანს კანონის საფუძველზე გვაქვს მონიჭებული, მიუხედავად იმისა, რომ საარჩევნო უფლება, როგორც უკვე აღვნიშნე, ძალიან მნიშვნელოვანი უფლებაა, ეს იმას არ ნიშნავს რომ თანდაყოლილია, ამიტომაც საჭიროა რომ კანონით გვქონდეს მონიჭებული ეს მეტად მნიშვნელოვანი უფლება.

მიუხედავად იმისა, რომ არჩევნები ხალხის მმართველობის განმახორციელებელი ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ბერკეტია ამის მიუხედავად ხშირია შემთხვევები, რომ ამომრჩეველთა ძალიან დიდი ნაწილის ხმა იკარგება და შესაბამისად მათი მიზნები, იდეები და მისწრაფებები განუხორციელებელი რჩება იქიდან გამომდინარე, რომ მათ არ აქვთ შესაძლებლობა საკუთარი ხმებით გავლენა მოახდინონ არჩევნების შედეგებზე, რადგან მათი ხმა უბრალოდ დაიკარგა. უნდა აღინიშნოს რომ არსებობს მაჟორიტარული, პროპორციული და შერული საარჩევნო სისტემები, თითოული მათგანი დადებითი და უარყოფითი თვისებებით ხასიათდება,  მაგრამ საინტერესო ისაა, რომ ვერცერთი მათგანი ვერ უზრუნველყოფს იმას, რომ ყველა ამომრჩევლის ხმა იქნას გათვალისწინებული, და როგორც მაჟორიტარულ, ასევე პროპორციულ არჩევნებში დიდია ალბათობა იმისა, რომ ამომრჩეველთა ძალიან დიდი ნაწილის ხმები დაიკარგოს. დაკარგულ ხმათა რიცხვი შეიძლება 70%-საც კი აღემატებოდეს. ერთგვარი დილემაც სწორედ აქ შეიძლება წარმოიშვას, რამდენად გამართლებული შეიძლება იყოს ის, რომ როდესაც ადამიანებს კანონითვე აქვთ მინიჭებული ეს უფლება, ვერ ხდებოდეს მისი სრულად რეალიზება საზოგადოებაში, რაც შესაძლოა იწვევდეს ადამიანების თავისუფლების გარკვეულ შეზღუდვას, რასაც ქვემოთ ავხსნი. რეალურად იმ ადამიანთა ხმები, რომლებიც დაიკარგა, ასე რომ ვთქვათ, რჩებიან საკუთარი წარმომადგენლის გარეშე, რომელსაც უნდა ეზრუნა აღნიშნული პირების უფლებების დაცვაზე, მას უნდა შეეტანა წვლილი ახალი კანონების მიღებასა თუ უკვე არსებული კანონების დაუბრკოლებლად აღსრულებაში და მოცემულ შემთხვევაში კი საპირისპირო შედეგი დადგა. საარჩევნო უფლების მქონე პირთა უდიდესი ნაწილის ხმები დაიკარგა.

რომ ავიღოთ თუნდაც ფარდობითი უმრავლესობის, აბსოლიტური უმრავლესობის, ერთი არაგადაცემადი ხმის, ლიმიტირებული, ბლოკური და თუნდაც პრეფერენცირებული სისტემები, ვერცერთი ზემოთხსენებული ვერ ახერხებს იმას, რომ ასახოს რეალურად არსებბული ხმების ზუსტი წარმომადგენლობა, რაც ცხადია გულისხმობს იმას, რომ უამრავი ხმა იკარგება.

ვფიქრობ, რომ ამ შემხვევაშიც კანონი რომელიც ასეთი სახის საარჩევნო სისტემებს სთავაზობს ამომრჩევლებს, გარკვეულწილად უზღუდავს ამომრჩეველთა ნაწილს თავისუფლების უფლებასაც, ვინაიდან მათი უფლებაა აირჩიონს საკუთარი წარმომადგენელი წარმომადგენლობით ორგანოში, რომელიც იზრუნებს რომ მათ უფლებები და თავისუფლებები იყოს აღიარებული, არ მოხდეს მათი შელახვა. აქდან გამომდინარე, ჩემი სუბიექტური აზრია, რომ ასეთი საარჩევნო სისტემები, რომლებიც კანონითვეა დარეგულირებული თავისუფლად შეიძლება ზღუდავდეს ადამიანთა თავისუფლებას, რადგან ვერ მოახდინონ საკუთარი წარმომადგენლის არჩევა, რომელიც იზრუნებდა წარმოდგენილი ხალხის თავისუფლებების დაცაზე.

ნინო დოლიშვილი

the law of rules

17.04.2021

ჰაიეკი ამბობდა, რომ ლიბერალებმა დაივიწყეს, რომ თავისუფლება რთული პოლიტიკური ტრადიციის ნაწილია. მან ჩამოაყალიბა კანონის უზენაესობის ორი კონცეფცია, რომელთაგანაც მეორეს მიზანია ამ სირთულის გათვალისწინება. ნათქვამია, რომ კანონის უზენაესობა სოციალური ევოლუციის პროდუქტია და "ის არ გაიმარჯვებს, თუ ის საზოგადოების ზნეობრივი ტრადიციების ნაწილს არ წარმოადგენს, საერთო იდეალს, რომელსაც უმრავლესობა უზიარებლად მიიღებს".  მისი ფუნქციაა როგორც მთავრობის იძულებითი, ასევე მომსახურეობითი მოვალეობების განსაზღვრა. კანონის უზენაესობის შესახებ II კონცეფცია არსებობს, ესენია:

თავისუფლება, იძულება, სამართლიანობა და კანონმდებლობა თან ახლავს კანონის უზენაესობას. თავისუფლება აღარ არის ძირითადი წესი; ჰაიეკის თავისუფლების აღქმა კანონის თანახმად, ახლა "ეყრდნობა იმას, რომ როდესაც ჩვენ ვიცავთ კანონებს, ზოგადი აბსტრაქტული წესების გათვალისწინებით, რომლებიც განისაზღვრება ჩვენთვის, მათი მოქმედების მიუხედავად, ჩვენ არ ვექვემდებარებით სხვის ნებას". ჰაიეკი არ ახდენს იძულების განსაზღვრას, მაგრამ გადააქცევს თავის საზრუნავს სახელმწიფო იძულებიდან თვითნებურ სახელმწიფო იძულებად, იძულებითი საქმიანობა, რომელიც ლიცენზირებულია საჯაროდ ცნობილი წესებით. სამართლიანობა ახლა ითხოვს უპირველეს ყოვლისა, რომ სახელმწიფომ "თავის მოქმედების განხორციელებისას იხელმძღვანელოს ზოგადი პრინციპებით".  სამართალი არსებითად აღარ არის “nomos”. იურიდიული წესი ან პრინციპი ითვლება ჭეშმარიტ სამართლად, თუ ეს არის " ცნობილი და გარკვეული ", ზოგადი ან აბსტრაქტული - რომელიც, შედგება უფრო მეტი წესისაგან, ვიდრე კონკრეტული ბრძანებებისაგან; და თანაბრად ვრცელდება ყველაზე, ან, როდესაც ის განსაზღვრავს გარკვეულ ჯგუფს, სახეზე სრულებითაც აღარ გვაქვს კანონის უზენაესობა. 

 

ფაქტობრივად გვაქვს ორი ძირითადი ნიშანი, რომლითაც ჰეიკი ერთმანეთისგან გამოყოფს განსხავებას იძულებითი და სამსახურებრივ საქმიანობას შორის. პირველი აუცილებელი, ყველა სახელმწიფოს იძულების მექანიზმები ლიცენზირებულია ზოგიერთი საჯარო წესით. იგი, როგორც ჩანს, საშუალებას აძლევს უმეტესობას იძულებითი მოქმედებების, გადანაწილების, პატერნალისტური და / ან მორალისტური მოქმედებების განხორციელებისა, სტაბილური წესების სამართლებრივი საფუძვლით.

მიუხედავად ამისა, მას სჯერა, რომ ეს პრინციპი აღწევს წონასწორობას თავისუფლებასა და სახელმწიფოს ტრადიციულ არალიბერალურ ფუნქციებს შორის. ამბობენ, რომ ზოგადი ან აბსტრაქტურობის მოთხოვნა მნიშვნელოვანია, რადგან ეს ნათელ წარმოდგენას გვაძლევს იმ გარემოებებში, თუ რა პირობებში გვაქვს სახელმწიფო იძულება და/ან ადგილობრივი ცოდნის გამოყენების პროგნოზირებადი გარემო.  ჰაიეკი აღიარებს, რომ ეს თავისთავად არ იძლევა ინდივიდუალური თავისუფლების ფართო სპექტრს. მაგრამ, მისი თქმით, კანონები, რომლებიც ყველას ეხება, გაცილებით ნაკლებად მჩაგვრელი იქნება, ვიდრე ის კანონები, რომლებიც ცალკეულ ჯგუფებს გამოყოფენ.

 

გიორგი ქესაური

კანონი, როგორც თავისუფლების შეზღუდვის საუკეთესო ბერკეტი

17.04.2021

თავდაპირველად დავიწყებ საუბარს იმით, თუ რას ნიშნავს კანონი, რა კრიტერიუმებს უნდა აკმაყოფილებდეს კანონპროქეტი რომ შემდგომში კანონად იქცეს და ასევე რაც, ჩემი აზრით, ყველაზე მნიშვნელოვანია ვისაუბრებ, თუ რამდენად ეფექტური ბერკეტია კანონი ადამიანთა თავისუფლების შესაზღუდად.

კანონი, ეს არის სახელმწიფოს უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანოს მიერ მიღებული აქტი, რომელიც არეგულირებს სახელმწიფო ან საზოგადოებრივი ცხოვრების ცალკეულ სფეროებს. თანამედროვეობაში არსებობს გარკვეული სტანდარტები, რომლებსაც კანონი უნდა აკმაყოფილებდეს, ესენია : განჭვრეტადობა, საჯაროობა, თანასწორობა და რაციონალურობა, იმ შემთხვევაში თუ კანონი აკმაყოფილებს ზემოთხსენებულ კრიტერიუმებს შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ის მართლაც მიმართულია ადამიანთა უფლებების და თავისულების დასაცავად, მაგრამ დღევანდელობაში ვფიქრობ, ძალიან საკამათოა იმის თქმა, რომ კანონები, რომლებიც ბოლო დროს იქნა მიღებული აკმაყოფილებს ზემოხსენებულ სტანდარტებს. ჯერ კიდევ მე-19 საუკუნეში ინგლისელი ფილოსოფოსი ჯონ სტუარტ მილი ამბობდა: ,, ადამიანები მიხვდნენ, რომ მტაცებელთა მეფეს ფარაზე ნადირობის არანაკლები მიდრეკილება ექნებოდა, ვიდრე სხვა წვრილფეხა მტაცებლებს, ამიტომაც საჭირო იყო მისი ნისკარტისა და ბრჭყალებისაგან თავის დასაცავად მუდმივი სიფხიზლე“. როგორ შეგვიძლია გავიგოთ მილის ეს სიტყვები და რა კავშირი აქვს მას დღევანდელ რეალობასთან ? ფაქტია, რომ ძალაუფლება, რომელიც სახელმწიფოს გააჩნია, ხალხისგან არის ბოძებული, იმ მიზნით, რომ დაცული იყოს საზოგადოების თითოეული წევრის უფლებები და ინტერესები, მაგრამ თუკი სახელმწიფო თავადვე იძულების მექანიზმით ჩაგრავს და თავისუფლებას უზღუდავს ხალხს, რისთვისაც იყენებს კანონს, რომელიც საზოგადოების უმეტესობის აზრით, არც რაციონალურია, არც თანასწორი და არც საჯარო განხილვის შედეგად მიღებული, რა ბერკეტი გააჩნია საზოგადოებას, რომ აღკვეთოს ასეთი შემთხვევები და მაქსიმალურად გამოიყენოს ის თავისუფლებები, რაც მათ მინიჭებული აქვთ დაბადებიდან ?!  ცნობილმა გერმანელმა ფილოსოფოსმა კარლ იასპერსმა თქვა: ,, ჩემი უფლებები მთავრდება იქ, სადაც იწყება სხვისი უფლებები“, მაგრამ რა უნდა ვქნათ იმ შემთხვევაში, როდესაც ჩვენი უფლებები იზღუდება იქ, სადაც წინააღმდეგობაში მოდის ადამიანთა გარკვეული ჯგუფის ინტერესებთან ?! ვფიქრობ, აღნიშნული პრობლემა ძალიან აქტუალურია ჩვენს ყოველდღიურ ცხოვრებაში, რადგან საქართველოს ტერიტორიაზე ყველა ადამიანს, გარდა გარკვეული ნიშნით პრივილეგირებული ადამიანებისა, ეკრძალება გადაადგილება 9 საათის შემდეგ ე.წ ,,კომენდანტის საათის“ გამო, ეს არის ნათელი მაგალითი იმისა, რომ კანონი ყოველთვის არ არის საზოგადოების ინტერესებთან თანხვედრაში და შესაძლოა ის გარკვეული პირების მხრიდან გამოყენებული იყოს მხოლოდ პირადი ინტერესებისთვის, რაც ჩემი აზრით, არასამართლიანია და საჭიროებს რეგულირებას.

შეჯამების სახით მინდა ვთქვა, რომ კანონები აუცილებელია ქვეყანაში წესრიგის დასამყარებლად, თუმცა მიმაჩნია, რომ გარკვეული პირების მხრიდან კანონები არ უნდა იყოს გამოყენებული, როგორც ერთგვარი ბერკეტი ადამიანების უფლებების შეზღუდვისა ლეგიტიმუტი მიზნის გარეშე, ცხადია, რომ ყველა კანონი ვერ იქნება ისეთი, რომელსაც ყველა ადამიანი დაიცავს, რადგან ხშირია შემთხვევა, როდესაც ადამიანების სურვილები და მიზნები წინააღმდეგობაში მოდის კანონთან, ასეთ დროს მიმაჩნია, რომ აუცილებელია სხვათა უფლებათა დასაცავად მოხდეს კონკრეტული ადამიანების თავისუფლებაში ჩარევა და დანაშაულებრივი ქმედების აღკვეთა, მაგრამ ცალსახაა, რომ არსებობს ისეთი კანონები, რომლებიც თავადვე არაკანონიერია და მიზანმიმართულია არა საზოგადოებრივი წესრიგის დასამყარებლად, არამედ კონკრეტული ადამიანთა ჯგუფის კეთილდღეობისთვის.

გვერდები

 

ბლოგის ავტორები