ENG GEO

Search form

ანა ტაბატაძე

პიროვნების თავისუფლებისა და საერთო კეთილდღეობის დაპირისპირება

17.04.2021

ყველა ადამიანს თავისუფლება ბუნებრივად გააჩნია. ამავდროულად, ყველა მათგანს გააჩნია მოთხოვნილებები, რომელთა დასაკმაყოფილებლად ისინი თავისუფლად და დამოუკიდებლად იბრძვიან. თუმცა პრობლემა ჩნდება იქ, სადაც ინდივიდთა ინტერესები ერთმანეთს ეწინააღმდეგება, მათი თავისუფლების ფარგლებში განხორციელებული ქმედებები კი ერთმანეთს გზაზე ეღობება.

გარდა ცალკეულ პირთა ინტერესებისა, საზოგადოებაში არსებობს ისეთი ცნებაც, როგორიცაა საერთო კეთილდღეობა და ხშირად, ადამიანის მოქმედებები საერთო კეთილდღეობის იდეას ეწინააღმდეგება. პიროვნების მოთხოვნილება შეიძლება მას უბიძგებდეს ისეთი ქმედებისკენ, რომელიც სხვისი თავისუფლების სფეროში იჭრება და ლახავს მას. საერთო კეთილდღეობა შეიძლება განვმარტოთ როგორც საზოგადოებაში ისეთი ზოგადი პირობების არსებობა, რომელიც ყველა მისი წევრისათვის თანაბრად სასარგებლოა. საერთო კეთილდღეობის არსებობისათვის აუცილებელია, რომ ამ პირობათა განსახორციელებლად არსებობდეს შესაბამისი სამართლებრივი და სოციალური ინსტიტუტები. ლოგიკური იქნებოდა, რომ ყველა ინდივიდი აღიარებდეს ამგვარი სისტემის არსებობას, რადგან ამ პირობების არსებობით ისინიც მიიღებენ სარგებელს, თუმცა ეს ასე არ არის და საერთო კეთილდღეობის იდეა ხშირად იწვევს დავას.

პირველი და ძირითადი პრობლემა არის ის, რომ საერთო სიკეთის იდეა პლურალისტულ საზოგადოებაში ყველას ერთნაირად არ ესმის. ინდივიდთა მრავალფეროვნებიდან გამომდინარე, ყველა ადამიანი სხვაგვარად აღიქვამს იმას, თუ რა არის მისთვის სასარგებლო და რა - არა. აქედან გამომდინარე, რთულია ისეთი სამართლებრივი სისტემის მიღება, რომელზეც მთელი საზოგადოება შეთანხმდება. თუნდაც საზოგადოება შეთანხმდეს, რომ რაღაც ღირებულება არსებობს, სადავო იქნება ამ ღირებულების ფასი საზოგადოების თითოეული წევრისათვის. კონსტიტუციით, რომელიც საზოგადოების საერთო ნებას გამოხატავს, განმტკიცებულია პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება. ეს უფლება ასევე მოიცავს ადამიანის თავისუფლებას, დასაქმდეს მისთვის სასურველ სამსახურში, თუმცა საზოგადოებისთვის პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება, როგორც ღირებულება, მეორე საფეხურზე გადადის, როცა ის საზოგადოების მორალს ეჯახება, მაგალითად პროსტიტუციის შემთხვევაში. საზოგადოება ასევე თანხმდება, რომ ყველას აქვს გამოხატვის თავისუფლება, თუმცა რა ხდება თუ ეს უფლება სხვა უფლებით დაცულ სფეროში იჭრება? მაგალითად, რა ხდება, როდესაც სხვისი გამოხატვის თავისუფლება მე რეპუტაციას მილახავს, ან ჩემს რელიგიურ გრძნობებს შეურაცხყოფს? რომელ ღირებულებას უნდა მივანიჭოთ უპირატესობა?

პრობლემაა ისიც, რომ ამგვარი საერთო სიკეთეების არსებობა აიძულებს ყველას, რომ იმოქმედონ რაღაც ისეთი იდეის მისაღწევად, რომელიც შეიძლება მათ საერთოდ არ სურდეთ. ეს აშკარად ზღუდავს მათ თავისუფლებას.

ჩვენ არჩევანის წინაშე ვდგავართ იმ საზოგადოებას შორის, სადაც ადამიანები მზად არიან გაიღონ მოკრძალებული მსხვერპლი საერთო სიკეთისათვის ან სადაც ინდივიდები ეგოისტურად იცავენ საკუთარ ინტერესებს. მაშ, როგორ უნდა მოხდეს ისე, რომ საზოგადოებაში ინდივიდუალური თავისუფლება და საერთო კეთილდღეობა მაქსიმალურად მშვიდად თანაცხოვრობდნენ?

პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია, რომ თავიდან ავიცილოთ ფართოდ გავრცელებული შეცდომები. კერძოდ, ინდივიდუალური თავისუფლება არ უნდა განვიხილოთ განყენებულად, ყველანაირი სოციალური ინსტიტუტისგან დამოუკიდებლად და რაც მთავარია, არ უნდა ვიფიქროთ, რომ საერთო კეთილდღეობისთვის ჩვენი თავისუფლების ნაწილის დათმობა ინდივიდუალურ თავისუფლებას ებრძვის. ანალოგიურად, არ უნდა მივიჩნიოთ, რომ საერთო კეთილდღეობის იდეა უზენაესია და მას ყველა ინდივიდის თავისუფლება სრულად უნდა შეეწიროს (ისტორიამ ცხადად გვაჩვენა, რომ ეს მექანიზმი არ მუშაობს).

სამართლებრივი სისტემის ფორმირების პროცესში, პიროვნების თავისუფლება უნდა განვიხილოთ ინდივიდის იარაღად, რომელიც ეხმარება მას სრულყოს საკუთარი თავი, სრულყოფილ ადამიანში კი იგულისხმება არსება, რომელიც არის გამჭრიახი, შეუძლია სწორი გადაწყვეტილებების მიღება. მისი მამოძრავებელი უნდა იყოს „საკუთარი ინტერესი, სწორად გაგებული“ და ინტერესის სწორად გაგება გულისხმობს, რომ მისი გააზრება არ უნდა მოხდეს საზოგადოების ინტერესებისაგან მოწყვეტილად.

როგორც ვაჟა-ფშაველა „რა არის სამართალში“ წერდა: “ძმობა, ერთობა მარტოოდენ შტოებია იმ ხისა, რომელსაც თავისუფლება ჰქვიან. საცა არ არის თავისუფლება, იქ ვერ იპოვნით ძმობა-ერთობას, იქ შეჰხვდებით მხოლოდ მტრობას, ქიშპობას, ჭამა-გლეჯას და მგლობას.“ ერთობა, საერთო კეთილდღეობა ვერ იარსებებს თავისუფლების გარეშე, ხოლო მეორე მხრივ, თავისუფლებაც ვერ იარსებებს სამართლის მიერ დაწესებული შეზღუდვების გარეშე. მნიშვნელოვანია გავაცნობიეროთ, რომ პიროვნების თავისუფლება არ არის მოწყვეტილი ერის კეთილდღეობისგან, რადგან სწორედ ასეთი სახელმწიფო უზრუნველყოფს შემდგომში ჩვენი თავისუფლების განხორციელებას.

საბოლოოდ, როგორ უნდა მოვექცეთ ჩვენს თავისუფლებას? პასუხი ისაა, რომ ამ თავისუფლებით უნდა განვავითაროთ საკუთარი პიროვნება, ვეცადოთ მის სრულყოფას. ჩამოყალიბებული და სრულყოფილი ინდივიდები კი საბოლოო ჯამში ქმნიან ისეთ საზოგადოებას, რომელიც შემდეგში ჩვენივე თავისუფლებას დაიცავს.

ეკატერინე დავითაშვილი

Difference between distributive and commutative justice

17.04.2021

იმისთვის რომ დავინახოთ განსხვავება დისტრიბუციულ და კორექტივულ სამართალს შორის, საჭიროა თავდაპირველად განიმარტოს
სამართლიანობის ცნება. სამართლიანობა არის მორალის განხორციელება ადამიანის სოციალურ ურთიერთობებში, ხასიათის მდგომარეობა
და პრაქტიკა, რომელიც თითოეულ ადამიანს მისცეს ის, რაც მისია. სამართლიანობის ეს ნაცნობი კონცეფცია არის ის, რასაც
არისტოტელე უწოდებს განსაკუთრებულ სამართლიანობას და ეწინააღმდეგება პლატონის ზოგად სამართლიანობას, რომელიც მოიცავს
სათნოების მთლიანობას. საბოლოო განმარტებით კი სამართლიანობა არის ხასიათის მუდმივი
მდგომარეობა, რომელსაც მხარს უჭერს ნება და კონტროლდება ინტელექტით, რათა თითოეულ ადამიანს მისცეს ის, რაც მისია,
უპირველეს ყოვლისა მისი. სამართლიანობის დაყოფა დისტრიბუციულ და კორექტიუვულ ნაწილებად უკავშირდება თომა აქვინელის სახელს.
კორექტივური სამართლის წესები უფრო ზუსტია და ვრცელდება სიტუაციებზე, როცა ერთი ადამიანი მეორეს წინააღმდეგ მოქმედებს.
დანაშაული, ამ დანაშაულის ჩამდენი და დაზარალებული კი ყოველთვის განსაზღვულია. მაგალითად, თუ ვინმე გაგძარცვავთ, თქვენ
იქნებით მსხვერპლის როლში კორექტივური სამართლის წესების მიხედვით. დამრღვევი და დანაშაული კი ამოცნობილია როგორც ქურდი
და ქურდობა.
რაც შეეხება დისტრიბუციულ სამართალს, იგი უფრო ბუნდოვანი და განუსაზღვრელია, რაც გულისხმობს იმას, რომ მკაცრად შემოსაზღვული
წესები არ აქვს და შესაბამისად არც დანაშაულია მკაფიოდ განსაზღვული. დისტრიბუციული სამართალი მოითხოვს რესურსებს იმისთვის, რომ
დააკმაყოფილოს ყველა. იმისთვის რომ რესურსი ყველას ეყოს, აუცილებელია რომ მწირი რესურსები, როგორიცაა სასუქი, მიწა ან თესლი
ვინმემ მოიყვანოს და შემდეგ თანაბრად გადანაწილდეს.
სადისტრიბუციო და კორექტივური სამართალი თანასწორობის მიზანს წარმოადგენს, თუმცა საერთო მიზნის მიუხედავად, დისტრიბუციული
სამართლის აღქმა თანასწორობისა საგრძნობლად განსხვავდება მეორისგან. რეალურად, დისტრიბუციული სამართლიანობა მოითხოვს პროპორციულ
თანასწორობას, რომლის საშუალებითაც თითოეულ ინდივიდს საზოგადოებაშ არსებული საქონლის ის წილი ეკუთვნის, რომლის შესაბამისი
დამსახურებაც აქვს.ამრიგად, სამართლის ეს სახე მოითხოვს საქონლის განაწილებას ფიზიკურ პირებს შორის დამსახურების ზოგიერთი
კრიტერიუმის შესაბამისად. ამ წესის მიხედვით ყველა პიროვნების აქციები უნდა განისაზღვროს ერთი და იგივე კრიტერიუმით.
კორექტივური სამართალი, განსხვავებით ემყარება იმას, რასაც არისტოტელეს არითმეტიკული თანასწორობა ეწოდება. ამ ლოგიკის მიხედვით,
ყველა ადამიანი განიხილება, როგორც აბსოლიტურად თანასწორი, მიუხედავად მისი დამსახურებისა საზოგადოებაში. სამართლის ამ სახის
მართლმსაჯულება კი ითვალისწინებს დანაშაულის გამოსწორებას იმ ადამიანისგან, რომელიც ზიანს აყენებს მეორეს, რაც იმას ნიშნავს, რომ
თითოეულ ადამიანს აქვს საკუთარი მორალური შეცდომით სხვისთვის მიყენებული ზიანის გამოსწორების უფლება და როგორც უკვე აღინიშნა,
მის დამსახურებას შესაძლებლობის განაწილებისას ყურადღება არ ექცევა.

 

ანნა გოგავა

თავისუფლების კანონი

17.04.2021

ამბობენ, რომ თავისუფლება არის იძულების არარსებობა; კერძოდ, "თავისუფლების პირობაა ის, რომლითაც ყველას შეეძლება გამოიყენოს თავისი ცოდნა საკუთარი მიზნებისთვის, რომელიც შეზღუდულია მხოლოდ სამართლიანი ქცევის წესებით". იგი ხშირად მოიცავს სამართლიანობის თავისუფლების აღქმას, როგორც ნეგატიურ, თავისუფლების შენარჩუნების სათნოებას. იძულება "ხდება მაშინ, როდესაც ერთი ადამიანის ქმედება ხორციელდება სხვისი ნების შესასრულებლად, არა მისი, არამედ სხვისი მიზნებისათვის". იძულება გულისხმობს მისი მიზნის იძულების იარაღად ქცევას ან (ა) მისი გარემოთი მანიპულირებით - მაგ., ფიზიკური ზიანის მუქარით, ისე რომ იძულების ნების შესრულების ალტერნატივები წარმოუდგენლად მტკივნეული იყოს;

კანონის კონცეფცია, რომელიც კანონის უზენაესობაში შედის, აშკარად არ არის მხოლოდ პროცედურული და ტრაფარეტული მოსაზრება ჰეიკისა თავისუფლების, ტრადიციისა და კაპიტალის ფართო ფორმირების შესახებ. კანონი არ არის საკანონმდებლო ორგანოებისა და სასამართლოების საკითხი, ეს არის  "კონკრეტული სახის თავშეკავება ძალის გამოყენებისაგან ”. ავთენტური კანონები არის "სამართლიანი ქცევის წესები" , რომელსაც ჰაიეკი "თავისუფლების კანონს" უწოდებს. კანონები უფრო წესებია, ვიდრე ბრძანებები, რადგან ისინი აბსტრაქტულია, რომელიც მიმართავს "უცნობი რაოდენობის მომავალ ინსტანციებს" და, ამრიგად, ესენი არიან ეს პირები. მათი გამოყენება უცნობი მომავლის ინსტანციებისთვის მიანიშნებს, რომ ბრძანებებისგან განსხვავებით, ისინი "ბოლომდე დამოუკიდებლები" არიან : ისინი დაუდგენლად ტოვებენ მოქმედებების ბოლოებს, რომლებსაც მიმართავენ. ასე რომ, კანონი, ისევე როგორც მისი კონცეპტუალური სამართლიანობა ნეგატიურია; ეს მხოლოდ ზღუდავს აგენტის საშუალებებს, თუ რა ტენდენციებს აირჩევს იგი. კანონის ეს ფორმალური მახასიათებლები "შეიქმნა სხვა პირთა და სახელმწიფოს მიერ იძულების შეზღუდვის მიზნით"  და უნდა დავამატოთ, რომ დავიცვათ ქონება დანაშაულებრივი ქმედებებისგან, რომლებიც სულაც არ არის იძულებითი. წესი შეიძლება იყოს აბსტრაქტული და არაპერსონალური, მაგრამ არ იყოს ნომინირებული, თუ იგი "ზღუდავს მეთოდის არჩევას იმაზე მეტს, ვიდრე ეს აუცილებელია სხვებისთვის თანაბარი თავისუფლების უზრუნველსაყოფად". მოკლედ, კანონი არის სამართლის წესებისა და პრინციპების სისტემა, რომელიც არეგულირებს [პირთა და ორგანიზაციების, მათ შორის სახელმწიფოს] ქცევას სხვების მიმართ, რომელიც გამოიყენება უცნობი რაოდენობის მომავალ სუბიექტებზე. და შეიცავს აკრძალვებს, რომლებიც განსაზღვრავს ყველა პიროვნების და ორგანიზებული ჯგუფების დაცული დომენის საზღვრებს. 

ეს არ შეიცავს და, ფაქტობრივად, გამორიცხავს წესებს, რომლებიც მიზნად ისახავს, ​​მაგალითად, სიმდიდრისა და შემოსავლის გადანაწილებას; "ზნეობის დაცვა", გარდა მორალური სტანდარტებისა, რომლებიც ადგენს საკუთრების უფლებებს; ან პატერნალიზმი. ჰაიეკის კონცეფცია კანონის შესახებ, რომელიც ჯერჯერობით ესკიზირებულია, ითხოვს მკაცრად ლიბერალურ გაგებას კანონისა, რაც ნიშნავს იდეებს, რომ სახელმწიფო გამოიყენებს მას იძულებითი უფლებებით მხოლოდ ჰაიეკის ნეგატიურ კონცეფციას სამართლიანობის შესახებ. თუ თავისუფლება მხოლოდ იძულების არარსებობა და საკუთრების უფლების სხვა დარღვევაა, და ეს არ უკავშირდება არჩევანის დიაპაზონს ან ამ არჩევანის განხორციელების ძალას; თუ იძულება განისაზღვრება ვიწროდ, როგორც ამას ჰაიეკი განსაზღვრავს; თუ სამართლიანობა მოითხოვს მხოლოდ იმას, რომ ჩვენ არ დავარღვიოთ სხვისი კერძო საკუთრება და თუ ეს სფერო შემოსაზღვრულია ლიბერალური გზით; და თუ კანონი თვითონ არის წესები, რომლებიც მიზნად ისახავს სამართლიანობის აღსრულებას; შემდეგ კანონის უზენაესობის კანონის შესაბამისად, ეს არ ნიშნავს მხოლოდ სახელმწიფოს მთავარ საქმიანობას სამართლიანი ქცევის ჩასატარებლად, ამასთან ეს სახელმწიფო არღვევს კანონის უზენაესობის იდეალს, როდესაც იგი ნებისმიერი მიზნისთვის იძულებითი იქნება, გარდა დაცული თავისუფალი სფეროსი, როგორც თავისმხრივ  განსაზღვრულია ჰაეკისავე წესებით.

სოფიკო ღონღაძე

დაარეგულირე. დაარეგულირე-მეთქი!

17.04.2021

რამდენიმე თვის წინ დავბრუნდი ორწლიანი ხანგრძლივობის ბანაკიდან, სახელწოდებით „დაარეგულირე!“.

ბანაკის დაარსების მიზანი იყო - რეგულირება.

ბანაკში ისწავლებოდა ის, თუ როგორ - დაგვერეგულირებინა.

ბანაკის დასრულების შემდეგ ვიძენდით ისეთ ახალ, მნიშვნელოავნ უნარს, როგორიცაა - რეგულირება.

მაგრამ ბანაკისთვის დიდად მნიშვნელობა არ ჰქონდა - რას ვარეგულირებდით.

სიტყვა მოგვწონდა, როგორც გამოთქმით, ისე შინაარსით და ვფიქრობდით, რომ სამყაროში ყველაფრის რეგულაცია, რაციონალურ ჩარჩოებში მოქცევა ბედნიერებას მოგვიტანდა. 

ბანაკში ყოფნის პირველი კვირის ერთ-ერთ საღამოს, ათას ერთი რეგულაციის გაცნობა-განხილვის შემდეგ, გადავწყვიტეთ დემოკრატიული გზით ახალი რეგულაცია თავადაც შემოგვეღო, რაც გავრცელდებოდა მხოლოდ ჩვენზე - ას ადამიანზე. გვჯეროდა და გვწამდა, რომ თუ ბევრს და კარგად ვიფიქრებდით, ამ წესით საერთო, კოლოსალურ ბედნიერებას მივაღწევდით.

უამრავი იდეა იფრქვეოდა. ვიღაცას სურდა მოეწესრიგებინა ბანაკის წევრების გაღიმებების სიხშირე - მაგალითად, როდესაც ერთმანეთს მშვიდობიან დილას ვუსურვებდით, უნდა გაგვეღიმა ერთმანეთისთვის. მშვიდობიან ღამეზეც იგივე გავრცელდებოდა.

უმრავლესობამ ღიმილით დავიწუნეთ ეს იდეა; ამბიციები მეტისმეტად მაღალი გვქონდა.

შემდეგი იდეა იყო -  სადილამდე ხელების ორჯერ დაბანის წესი. რაციონალურობა ვერ დავიჭირეთ, ერთიც ხომ საკმარისიაო, ერთხმად აღვნიშნეთ და საბოლოოდ ისიც დავიწუნეთ.

აი, „სადილმა“ ახალი ასოციაციები კი მოიტანა. მოდი, მივიღოთ შემდეგი რეგულაცია - ავკრძალოთ ჭარბი წონა! ვინც საკუთარ ნორმალურ წონას აცდება 1-2 კილოგრამით, დავუშალოთ ვახშმის მიღება! და ყოველ დღე კეთილმა, სოციუმის კეთილდღეობაზე თავდადებულმა მოხალისეებმა შეახსენონ, რომ ჭარბი წონა იწვევს:

1. შენელებულ ნივთიერებათა ცვლას.

2. დიაბეტს.

3. და სხვა ათასი სამედინიცო ტერმნის მოფიქრება/გამოყენების საჭიროებას.

რეგულაციის მიზანი: ბოლო მოეღოს ჭარბ წონას. ყველა ბანაკელი იყოს გამხდარი, ტანწერწეტა და, რაც მთავარია, ჯანმრთელი!

კანონ-პროექტის განხილვისას მოიტანეს „პანასონიკის“ მაგალითიც. Times-ის ერთ-ერთი გამოცემის მიხედვით, 2008 წელს იაპონიაში მიიღეს „მეტაბო კანონი“, რომელიც მიზნად ისახავდა ჭარბწონიანობისა და ამ უკანასკნელთან დაკავშრიებული დაავადების გამოწვევის პრევენციას. „პანასონიკმა“ იკისრა ვალდებულება, ყველა თავისი თანამშრომლისა და მათი ოჯახის წევრების წონის კონტროლზე. თუ იგი დაარღვევდა ამ ვალდებულებას გადაიხდიდა ჯარიმას 19 მილიონი დოლარის ოდენობით.

არისტოტელესი არ იყოს, რასაც ბანაკის უმრავლესობა ფიქრობდა, ბანაკის მიზანიც ის იყო.

ეჭვის თვალით შემათვალიერეს. იმჟამინდელი მდგომარეობით, ჩემს ნორმალურ წონას ხუთი კილოგრამით ვასწრებდი და ეს ჩემი ფერადი, „ჰანთერ ჰანთერის“ ჰუდის მიღმაც არ იმალებოდა.

თქვენ ამ შეგრძნებას უამრავ სახელს არქმევთ; დისკრიმინაცია, სტიგმატირება, გარიყვა, განკვეთა, განსჯა, გაკიცხვა და ა.შ. სიტყვა ბევრია. სიტყვებიც ბევრია. მე კი პირველად ვიგრძენი თავი ამდენად უსინდისო კანონდამრღვევად.

შემდეგ უფრო გათამამდნენ. თუ ვარეგულირებთ მოდი, გამჭვირვალობისთვისა და კონკრეტულობისთვის, ჩვენი კანონი გავშალოთ და დავაზუსტოთო: ვაიძულოთ ჩვენს ფუმფულა მეგობრებს მეცადინეობის შემდეგ ივარჯიშონ - თხუთმეტი-ოცი წუთი დაეთმობა warming-up-ს, ერთი საათი კარდიო ვარჯიშებს და დანარჩენი სურვილისამებრ (ესეც შენი დისპოზიცია, რომ გგონია, არჩევანის უფლება შეგიზღუდა ვინმემ!)

და მეც გავყევი უმრავლესობისთვის მისაღები კანონის დინებას.

„ყველაფერი შენი ბედნიერებისთვის კეთდება. ამ კანონს კეთილდღეობა მოაქვს, რადგან შენი ჯანმრთელობის მდგომარეობას აწესრიგებს, არეგულირებს, ლეგიტიმურს ხდის, სასამართლო კონტროლს აწესებს მასზე!“

ისიც გამიწერეს დღეში რამდენჯერ და რა ოდენობით დავლევდი წყალს; რამდენი საათით დავიძინებდი; რამდენ გრამ ცილას მივიღებდი; რამდენჯერ ავივლიდი კიბის საფეხურებს; რამდენჯერ ჩამოვივლიდი; რამდენ ნაბიჯს გადავდგამდი დღის მანძილზე.

არისტოტელეს აინტერესებდა, რომელი სახელმწიფოა უფრო სამართლიანი - რომელიც იცავს დემოკრატიულ სამართლიანობას, თუ რომელიც მისდევს ხალხის-ნება სურვილს? და ვინაა ეს ხალხი? უმცირესობა თუ უმრავლესობა? როგორია მათ შორის თანასწორობა? ვის აზრს უნდა მოვუსმინოთ - ვინც ბევრია, ვინც მეტად ღირსეულია, ვისაც მეტი ქონება აქვს, ვინც მეტად იჩაგრება თუ საერთოდ არავის ვუსმინოთ და თავად ვიყოთ საკუთარი თავის უფლები?

გაურკვეველია.

ან სამართლიანობა როგორ განვსაზღვროთ? სწორი იქნება თუ არა ის, რომ ჩემდა უკითხავად ზრუნავდნენ ჩემს ჯანმრთელობასა და უსაფრთხოებაზე, სიცოცხლეზე, ღირსებაზე, ბედნიერებაზე, სიტყვისა და აზრის გამოხატვის თავისუფლებაზე, პიროვნების თავისუფლად განვითარების უფლებაზე, გადაადგილებისა და მიმოსვლის უფლებაზე, სამართლიანი სასამართლოს უფლებაზე? და თუ  ეს კარგია და ასეც არის, მაშინ ყველა საამისო გზა მისაღებია? ყველა „ზრუნვა“ ზრუნავს ჩვენზე, თუ რაღაცები მხოლოდ თავის მოტყუებაა?

სხვა სიტყვებით, ყველა ნაკლი საჭიროებს გამოსწორებას? უფრო ზუსტად - ყველა პრობლემა საჭიროებს კანონს? ყველა პარადოქსი - ახსნას? ყველა არეულობა - რეგულირებას?

ნორმალური წონა, ათლეტური შესახედაობის, ტანწერწეტა და ჯანმრთელი ვარ, მაგრამ რამდენად ითქმის ჩემზე ბედნიერი? თავად არასდროს მქონია მონდომება ან სურვილი იმისა, მეცხოვრა იმ რეჟიმით, რომელიც შემომთავზეს; დავმორჩილებოდი იმ კანონს, რომელიც დამიწესეს, მიუხედავად იმისა, რომ სოციუმი თვლიდა, ამით ბრწყინვალე შედეგზე გავდიოდი.

ჩემს თვალში ის, რაც ჩემთვის მნიშვნელოვანი ან აუცილებელი არ არის, ვერ ბრჭყვინავს. 

ასე იყო ეს ამბავი. 

 

 

ალექსანდრე ჩიტაიშვილი

კანონი, როგორც ყველაზე მორალური გზა ადამიანის თავისუფლების შესაზღუდად?!

17.04.2021

მას შემდეგ, რაც დედამიწას პირველი ადამიანები მოევლინენ, ისინი დადგნენ დილემის წინაშე. მათ უნდა ეფიქრათ თვითგადარჩენაზე თანაც ისე, რომ სხვებს ზიანი არ მიდგომოდათ. ინსტინქტმა თვითგადარჩენისა კი ისინი იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ დაეთმოთ გარკვეული თავისუფლებები, რათა სხვათა ძალადობისგან დაეცვათ თავი. მათ ეს თავისუფლება ერთიან წარმონაქმნს დაუთმეს, რომელსაც ჩვენ დღეს სახელმწიფოს ვუწოდებთ.

ამის ფონზე, მნიშვნელოვანი იქნება განვიხილოთ თუ რამდენად მორალური იქნება, რომ გარკვეულ შემთხვევებში სახელმწიფომ ჩვენი წილი დათმობილი თავისუფლებებისა ისევ ჩვენს წინააღმდეგ გამოიყენოს. მარტივად რომ ვთქვათ, გასარკვევია თუ რამ შეიძლება მიანიჭოს სახელმწიფოს მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებს ლეგიტიმაცია, რათა ისინი ყველასთვის სავალდებულოდ შესასრულებლად ჩავთვალოთ.

იმის გასარკვევად, თუ რამ შეიძლება კანონები მორალური ღირებულების აქტებად აქციოს, უნდა ვნახოთ, თუ როგორ მიიღება ის. ქვეყნების უმრავლესობაში საკანონმდებლო ფუნქციების შემსრულებლად პარლამენტი გვევლინება, რომელიც იღებს კანონებს და ჩვენ მის შესრულებას გვავალდებულებს. ახლა კი ჩნდება კითხვა თუ როგორ შეიძლება ამ ორგანოს მივაღებინოთ ისეთი კანონები, რომლებსაც თუნდაც ჩვენს წინააღმდეგ მოქმედების შემთხვევაშიც კი დავემორჩილებით და მორალურად მივიჩნევთ.

უპირველესად, იმისათვის რომ კანონებმა ჩვენში ნდობა გამოიწვიოს, უნდა ვენდობოდეთ იმ ადამიანებს, რომლებიც მათ იღებენ. ამისათვის კი საჭიროა საკანონმდებლო ორგანოს სახალხო ლეგიტიმაცია ჰქონდეს. კერძოდ, ის არჩეული უნდა იყოს საზოგადოების მაქსიმალური ჩართულობისა და მათი ინტერესების პროპორციულად ასახვის შედეგად. რაც მეტი ადამიანის ხმა განაწილდება პარლამენტში სამართლიანად, მით მეტი ადამიანის ინტერესი იქნება დაცული და კანონის მიღების პროცესშიც არაპირდაპირ მეტი ინდივიდი ჩაერთვება. მაგალითად, განვხილოთ შემთხვევა, ქვეყანაში ცხოვრობს მილიონი ადამიანი, ამდენივე მივიდა არჩევნებზე და საპარლამენტო ორგანოში მოხვდა ორი პარტია, რომლებმაც ჯამში 600.000 ხმა მიიღეს. გამოდის, რომ ოთხასი ათასი ადამიანის ხმა უგულებელყოფილია, მათი ინტერესები ნაკლებად არის დაცული საკანონმდებლო ორგანოში, შესაბამისად, არსებობენ ადამიანები, რომლებისთვისაც ამ ორგანოს მიერ მიღებული კანონმდებლობა მიუღებელი შეიძლება აღმოჩნდეს. სწორედ ამიტომ ამომრჩევლის ნების პარლამენტში პროპორციულად ასახვა განაპირობებს იმას, რომ მისი მიღებული კანონი მეტი ადამიანის კონსესუსის შედეგი იყოს. გამომდინარე აქედან, ამ გზით მიღებულ კანონს მეტი ლეგიტიმაცია აქვს და ადამიანებზე მისი მოქმედების შესაძლებლობაც მეტად მორალურია.

თუმცა, აქ ჩნდება მეორე პრობლემა, როდესაც შეიძლება კანონის შინაარსი არ იყოს მორალური, თუმცა ის მაინც სახალხო ლეგიტიმაციის შედეგად იყოს მიღებული. ასეთ შემთხვევაში კანონის მოქმედების შესაძლებლობა ალბათ მაინც მორალურად უნდა ჩაითვალოს, რადგან ადამიანებმა, როდესაც დავთმეთ ჩვენი წილი თავისუფლება, ერთგვარი რისკიც გავწიეთ, რომ გარკვეულ შემთხვევებში ის ჩვენს წინააღმდეგაც შეიძლება გამოყენებულიყო. გამომდინარე აქედან, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ სულ მცირე, ფორმალური ლეგიტიმაციის მქონე საკანონმდებლო ორგანოს მიერ მიღებული კანონით ადამიანის თავისუფლების შეზღუდვა, ზოგადი მორალურობის სტანდარტის შესაბამისია. აქვე, მნიშვნელოვანია გამოიკვეთოს, რომ როდესაც კანონის მოქმედების მორალურ ასპექტზე ვსაუბრობ, ვაკეთებ დაშვებას, რომ ის საზოგადოების უმრავლესობის ნებას ასახავს და ადამიანების კონსოლიდირებული პოზიციის შედეგია.

ამის ფონზე, ადამიანებს გვეკისრება განსაკუთრებული პასუხისგებლობა, რომ არ დავუშვათ სახელმწიფოს მხრიდან ჩვენი თავისუფლების უსაფუძვლოდ შეზღუდვა. ამისთვის კი კარგად უნდა დავფიქრდეთ, სანამ არჩევნებზე ჩვენს ნებას დავაფიქსირებთ. თუ შევთანხმდებით, რომ  ადამიანის თავისუფლების შესაზღუდად კანონი ყველაზე მორალური გზაა, რაც კი აქამდე გამოუგონებიათ, დაგვეკისრება განსაკუთრებული პასუხისგებლობა, რათა არ დავუშვათ ჩვენს წინააღმდეგ მისი გაუმართლებელი გამოყენება. სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ განვსაზღვროთ ის რისკები, რასაც პოტენციური კანონმდებლებისადმი ნდობა უკავშირდება და განვუსაზღვროთ მათ მკაცრი სამოქმედო ჩარჩო, რათა ჯეროვნად გამოიყენონ თავიანთი უფლებამოსილება და ზედმეტად არ შეგვიზღუდონ ის, რაც ჩვენ უკვე გარკვეული დოზით სახელმწიფოს დავუთმეთ. ჩვენ ვალდებულნი ვართ, რომ მათ არათუ ფორმალურად მორალური, შინაარსობრივადაც ჩვენი ინდივიდუალური თავისუფლებების ნაკლებადმზღუდავი კანონების მიღება მოვსთხოვოთ.

დავითი ესებუა

სამართალი თუ თავისუფლება?!

17.04.2021

ალბათ, ყველა ჩვენგანს გაგვჩენია კითხვა: თავისფულება თუ კანონი? მინდა გითხრათ, ეს კითხვა საკმაოდ რელევანტურია - ადამიანი, რომელიც არ ერკვევა იურისპუდენციაში და არც ევალება, შეიძლება მარტივად დაიბნეს. თავისუფლება ხომ ნიშნავს გააკეთო ის, რაც გსურს, კანონი ხომ გვეუბნება, რომ ჩვენ თავისუფალი ადამიანები ვართ?! კი! ამას კანონი გვეუბნება.

მაშინ რატომ არსებობს კანონი ან რატომ მოდიან ისინი წინააღმდეგობაში თავისუფლებასთან?! პასუხი მარტივია: კანონი არ ეწინააღმდეგება თავისუფლებას, თავისუფლებით არასწორი სარგებლობა მოდის წინააღმდეგობაში კანონთან.

კანონთა სისტემა შეიქმნა იმისთვის, რომ ადამიანთა ქმედებები მოწესრიგებულიყო და დარეგულირებულიყო. სამართლის გარეშე დიდი შანსია საზოგადოება ჰობსის,,ბუნებით მდგომარეობაში" აღმოჩნდეს. ამ უკანასკნელში არ არსებობს სახელმწიფო, არ არსებობს კანონი, ერთიანი წესრიგი; არსებობს მხოლოდ ქაოსი, ამ დროს ადამიანი არ არის არაფერზე დამოკიდებული და ის ცხოვრობს, როგორც მისი არსი, ,,ადამიანობა" და   თავისუფლების გააზრების ხარისხი კარნახობს.

ესე იგი მივდივართ იქამდე, რომ კანონი შეიქმნა პირთა ქმედებების სტაბილიზაციისთვის.

რა თქმა უნდა, თითოეულ ჩვენგანს გაგვაჩნია თავისუფლება, თავისუფალნი ვართ ავირჩიოთ რწმენა, სექსუალური ორიენტაცია, გამოვხატოთ ჩვენი აზრი თამამად და ა.შ. თუმცა არსებითად აუცილებელია, რომ ჩვენი თავისუფლება არ შეიჭრას სამართლის სისტემაში, როგორც დარღვევა.

დარწმუნებული ვარ ყველას გსმენიათ, ,,შენი თავისუფლება მთავრდება იქ, სადაც იწყება სხვისი." ამ გამონათქვამის დიდი მოყვარული არასდროს ვყოფილვარ, თუმცა კანონისა და თავისუფლების ასპარეზზე მსჯელობისას ფრიად გამოსადეგი ფრაზაა - რეალურად, იდეურად, არანაირი ასპარეზი კანონსა და თავისუფლებას შორის არ უნდა არსებობდეს. თუმცა, გამომდინარე იქიდან, რომ ჩვენ მოკვდავნი გამოვირჩევით ჩვენი არაორდინალური ბუნებით, თითქოს დაბადებიდან თანგვდევს მეამბოხე სული, რომელიც ზოგჯერ ისეთ მომენტებში გვაიძულებს არაგონივრულად და ჯიუტად მოქმედებას, სადაც თავადაც ვიცით, რომ ვცდებით.

სწორედ იმის გამო, რომ ადამიანი მეამბოხე და თავისუფლების მოყვარული არსებაა და თანაც საკმაოდ ხშირად ამ თავისუფლებით გამყარებულ არამართებულ აზრს დაჟინებით არ ღალატობს, არსებობს კანონები - ზუსტად, ადამიანთა უმრავლესობა, თავის თვალში ყოველთვის მართალია. დეილ კარნეგი, ადამიანთა ბუნებისა და ურთიერთობების ძალიან კარგი მკვლევარი, თავის, ალბათ, ყველაზე ცნობილ ნამუშევარში: ,,როგორ მოვიპოვოთ მეგობრები და მოვახდინოთ გავლენა ადამიანებზე" ამბობს, თუნდაც ცხვირწინ ააფაროთ ადამიანს მისი გამამტყუნებელი მტკიცებულება, ის მაინც საკუთარ სიმართლეს დაიცავს და თავის ბრალეულობას უარყოფს. სწორედ ამიტომ, რადგან ყველა თავისი სიმართლის თავისუფლებას ესწრაფვის, არსებობს სამართალი.

კანონი ამ შემთხვევაში არ უნდა გავიგოთ, როგორც სადამსჯელო აპარატი, არამედ პირიქით, წარმოსახვით,  კანონი აბრუნებს ადამიანს იმ დროში, სადაც მას ჯერ არ ჩაუდენია დანაშაული; როგორ?- გეუბნება არ ჩაიდინო! ეს დანაშაულია.

ხშირად ხალხს ავიწყდება, რომ, ,,თავისუფლება მოითხოვს თავშეკავებას და ზნეობრივი კომპასის გამოყენებას." სწორედ აქ ჩნდება მთავარი პრობლემა, საიდანაც კანონისა და თავისუფლების დაპირისპირება მეტად მწვავდება. ჩვენ თავისუფლები ვართ, მაგრამ აუცილებელია ჩვენი თავისუფლება თავშეკავების ჩარჩოშიც არსებობდეს, აუცილებელია გონივრული განსჯა და ზნეობრივი მახასიათებლების გათვალისწინება.

რა შედეგები მოჰყვება ამის უგულებელყოფას?! მიმოიხედეთ, ყოველდღიურად უამრავ თვალსაჩინო მაგალითს ვხედავთ. როგორც წესი, ყველაზე ხშირად, როდესაც ადამიანი თავშეკავებას არ იყენებს, მას მეორე ადამიანი თავისუფალი ინტერესით პასუხობს, ეს თავისუფალი ინტერესი კი ძირითადად სხვისი თავისუფლების შეჩერებაა, რაც უმეტესწილად აჩენს ძალადობის ნიშნებს, ფეხქვეშ თელავს კანონს და მძიმე კვალს ტოვებს ინდივიდის ცხოვრებაში. ორივე ადამიანი სარგებლობს თავისუფლებით, არც ერთი იქცევა თავშეკავებულად, რა ხდება?! კანონის დარღვევა.

რეალურად, სამართლიანობას თავისუფლება სჭირდება საარსებოდ, მაგრამ თავისუფლებასაც, როგორც ყველაფერს ამ სამყაროში, გააჩნია კანონზომიერება. მედისონმა თქვა, ,,კონსტიტუციები იწერება ზნეობრივი ხალხისთვის და არა სხვისთვის; თუ ჩვენ არ შევიკავებთ თავს, სახელმწიფო გააკეთებს ამას ჩვენს მაგივრად." 

სწორედ სახელმწიფო აღიქმება კანონის მთავარ გამტარებლებად, რაც იმას მოყვება, რომ ადამიანები საკუთარი თავისუფლებით არასწორად სარგებლობენ, სახელმწიფოს კი პოზიტიური ვალდებულება გააჩნია, დაიცვას კანონის უზენაესობა.

კონსტიტუცია ყველა ქვეყნის უმაღლესი კანონია, შედგება სამართლებრივ ნორმებად ქცეული ზნეობრივი ნორმებისგან. თუ კონსტიტუცია იცავს ზნეობრივად აღიარებულ უფლებებს, რატომ არ უნდა მოქმედებდეს ამ უფლებით მოსარგებლე ადამიანი ზნეობრივად?!

თუ ყველა ადამიანი თავშეკავებულად ისარგებლებს თავისუფლებით და იხელმძღვანელებს ზნეობრივი კომპასით, შემხვედრი თავისუფალი აზრის შემთხვევაში კონფლიქტების რისკი შემცირდება. ჩვენ უნდა ვაღიაროთ, რომ უფლების ბოროტად გამოყენება არ შეიძება, რაც იმას ნიშნავს, რომ კანონისა და თავისუფლების საზღვრების პატივისცემა მნიშვნელოვნად სასარგებლოა ჯანსაღი საზოგადოებისთვის.

ქეთევან ღიბრაძე

ორმაგი ეფექტის პრინციპი

16.04.2021

ორმაგი ეფექტის პრინციპის მრავალნაირ განმარტებას შევხვდებით, მაგრამ მისი სტანდარტული ფორმულირებით, მოქმედება, რომელიც წინასწარ იწვევს ბოროტებას, შესაძლოა დასაშვები იყოს იმის გათვალისწინებით, რომ ის არაა განზრახული გამოიწვიოს ეს ბოროტება და ამასთან, მოაქვს პროპორციული სიკეთე.

სხვაგვარად რომ ვთქვა, ორმაგი ეფექტის პრინციპი, ორ განსხვავებულ სტანდარტს გვათავაზობს: ერთი განზრახული სიბოროტისთვის და მეორე განჭვრეტილი ბოროტებისთვის. ზემოაღნიშნულის მიხედვით, წინასწარ განზრახული ბოროტება ყოველთვის აკრძალულია, ხოლო რაც შეეხება განჭვრეტილს, ის აკრძალულია მანამ, სანამ პროპორციული სიკეთე არ იქნება მიღწეული კონკრეტული ქმედებისგან.

იმისათვის, რომ ორმაგი ეფექტის პრინციპი უფრო ნათელი გახდეს, დამატებით კიდევ ბევრი რამის თქმაა საჭირო, განსაკუთრებით კი სიკეთის და ბოროტების “პროპორციულ” ცნებასთან მიმართებით. თუმცა, რაც აშკარაა ამ პრინციპთან დაკავშირებით არის ის, რომ იგი უშვებს მორალურად მნიშვნელოვან განსხვავებას განზრახვის მორალურ საფუძველსა და წინასწარ განჭვრეტის მორალურ საფუძველს შორის. შესაბამისად, ეს პრინციპი მოიცავს განზრახული ბოროტების შესახებ აბსოლუტურ აკრძალვას.

აი, ასეთი მაგალითი, რომ განვიხილოთ: ტერორისტი მიზნად ისახავს მშვიდობიანი მოსახლეობის დაღუპვას, რათა მტერი დაასუსტოს. შედეგი, რაც მას უნდა რომ გამოიწვიოს არის მშვიდობიანი მოსახლეობის დახოცვა. ტაქტიკურ დამბომავის სამხედრო ძალები ყავს მიზანში ამოღებული, მაშინ როცა წინასწარ განჭვრეტს, რომ ასეთი სამიზნეები გამოიწვევს სამოქალაქო პირების სიკვდილსაც, თუმცა ტერორისტისგან განსხვავებით მას ამ შედეგის გამოწვევა განზრახული აქ აქვს. მაშინაც კი, როდესაც აშკარაა, რომ ეს ორი დამბომბავი ერთი და იმავე რაოდენობის სამოქალაქო მსხვერპლს გამოიწვევენ, ტერორის მიზნით დაბომბვა დაუშვებელია, ხოლო ტაქტიკური მიზნით კი დასაშვებია.

როგორც უკვე აღვნიშნე, ორმაგი ეფექტის პრინციპის მრავალნაირი განმარტება არსებობს, შესაბამისად განსხვავდება მისი აღქმაც. პირველი, არასწორი ინტერპრეტაციაა მტკიცება იმისა, რომ ამ პრინციპის მიხედვით, ადამიანმა შესაძლოა დასაშვები ზიანი გამოიწვიოს იმის გათვალისწინებით, რომ საზიანო ეფექტები თავიდანვე არის განჭვრეტილი გვერდითი მოვლენა საბოლოო სიკეთის მისაღებად. ორმაგი ეფექტის პრინციპი ყოველთვის უშვებს, რაღაც სახის პროპორციულობის პირობის დაკმაყოფილებას. პროპორციულობის პირობის ტრადიციული ფორმულირება მოითხოვს, რომ საბოლოო სიკეთის მიღების ღირებულებამ გადაწონოს საზიანო გვერდითი ეფექტის დამაკნინებელი გავლენა.

ზემოაღნიშნულის საილუსტრაციოდ კიდევ ერთ მაგალითს განვიხილავ. მაგალითად, ექიმის გამართლება მედიკამენტების გამოყენებისთვის იმ მიზნით, რომ პაციენტს შეუმსუბუქოს ტკივილი მაშინ როდესაც განჭვრეტ სიკვდილის მოსწრაფებას, როგორც გვერდით მოვლენას არ არის დამოკიდებული მხოლოდ იმ ფაქტზე, რომ ექიმს არ აქვს განსაზღვრული სიკვდილის დაჩქარება. გარდა ამისა, ექიმებს არ აქვთ უფლება, რომ გამოიყენონ პოტენციურად სასიკვდილო დოზის ნარკოტიკები, მაგ. კენჭის გავლის ან მშობიარობის დროს იმიტომ, რომ ისინი განჭვრეტენ მაგრამ არ განიზრახავენ სიკვდილის გამოწვევას, როგორც გვერდით მოვლენას. სამედიცინო და ეთიკური თვალსაზრისი უზრუნველყოფს დასაბუთებელ კონტექსტს: პაციენტი არის უკურნებლად ავად, არსებობს გადაუდებელი საჭიროება, რომ შეუმსუბუქო მას ტკივილი და ტანჯვა სიკვდილი გარდაუვალია და საჭიროა პაციენტის ან მისი წარმომადგენლის თანხმობა.

საქმე ისაა, რომ ორმაგი ეფექტის პრინციპი არანაირ როლს არ თამაშობს ნარკოტიკული მედიკამენტების ტკივილის დროებით შემსუბუქების მიზნით გამოყენებაში. მაშინ რატომ არის ეს პრინციპი ასე ხშირად გამოყენებული ამ კონტექსტის დისკუსიებში თუ ის ეყრდნობა ერთგვარ სამედიცინო მითს?

მას შეიძლება ორი სავარაუდო საფუძველი ჰქონდეს. თავდაპირველად, სიკვდილის დასაშვები მოსწრაფების, როგორც წინასწარ განჭვრეტილი გვერდითი ეფექტის ხსენების მიზანი შეიძლება იყოს მისი გამოკვეთა იმასთან მიმართებით, რაც მორალურად დაუშვებელია: უკურნებელი პაციენტისთვის ისეთი წამლების მიცემა, რომლებიც არ არის ტკივილის მომხსნელი იმისათვის, რომ დააჩქარო სიკვდილი და საბოლოოდ შეწყვიტო პაციენტის ტანჯვა.

მეორე საფუძველის მიხედვით, მითი იმის შესახებ რომ ტკივილის შემსუბუქება ასწრაფებს სიკვდილს შესაძლოა დამკვიდრებულიყო იმიტომ, რომ ის გამოხატავს თანამგრძნობ აზრს იმ დაშვების უკან, რომლის მიხედვითაც სიკვდილის დაჩქარება შესაძლოა იყოს ტკივილის შემსუბუქების მისაღები გვერდითი მოვლენა სიცოცხლის ბოლოს. ეს მოსაზრება შესაძლოა არ იყოს შეთავსებადი ორმაგი ეფექტის, როგორც გამართლების გამოყენებასთან თუ პაციენტის მკურნალობის კურსში სიკვდილი არ არის დანახული, როგორც ზიანი, მაშინ ორმაგი ეფექტი ამ კონტექსტზე არ ვრცელდება.

ელისაბედ ქაშიბაძე

თავისუფალი ნების პარადოქსი

16.04.2021

"წუთიწუთ მიჰყევით, ასე მიუდექით და აღმოაჩენთ, რომ ჩვენ ყველანი ქარვაში გამომწყვდეული მწერები ვართ. „თავისუფალი ნება“ - ცოცხალი არსებებით დასახლებულ ოცდაცამეტ პლანეტაზე ვარ ნამყოფი ამ სამყაროში, ასზე მეტი პლანეტიდან მიმიღია ანგარიში და მარტო დედამიწელებს უყვართ თვისუფალ ნებაზე თავისი წმინდა გაგებით საუბარი." (კურტ ვონეგუტი სასაკლაო 5). თავისუფალი ნება თითქმის არ არსებობს იგი განპირობებულია არა მარტო სოციალური გარემო ფაქტორებით (მორალით, წეს–ჩვეულებებით, ტრადიციებითა თუ კანონებით) არამედ, ეგზისტენციალური ფაქტორებითაც. ჯაინიზმი, aინდუიზმი და ბუდიზმიც გეტყვით, რომ თავისუფალი ნების მოსაპოვებლად ჯერ საჭიროა თავისუფლება წარსული შთაბეჭდილებებისგან, წარსული ცხოვრებებისგან და გამოცდილებებისგან, ეს თავისუფლება კი სრული გაწმენდაა, მათ შორის, გენეტიკურ და უჯრედულ დონეზე , დეიდენტიფიკაციაა ყველაფერი ფიზიკურისგან რასაც კი უარსებია და გავლენა მოუხდენია ოდესმე შენზე. როცა წარსულის ამ ბარგს, მისგან გამომდინარე მომავლის პროექციას და ტვირთს ჩამოიხსნი, მაშინ გახდები სრულიად თავისუფალი და შენი ნებაც ნაკარნახევი იქნება ჭეშმარიტების წერტილიდან, თავად შენი ცენტრიდან. მაგრამ თუ საკითხს მეტაეთიკურად, კანონზომიერად და მატერიალური ყოფიერების ჩარჩოში მოვაქცევთ უდავო იქნება სოციალური ელემენტის ფაქტორი ადამიანის თავისუფალი ნების ფორმირების, გამოხატვისა და განხორციელების პროცესში. რამეთუ მსოფლიოში ვერ შეხვდებით სრულიად, სოციუმისგან დამისი გავლენებისგან მოწყვეტილ ინდივიდს. ამგვარი გამოყოფა ფაქტობრივად შეუძლებელია, შესაბამისად, გარდაუვალია გავლენებიც, ზემოქმედებები იმ არეალიდან, რომელშიც დაიბადა იქნება ეს მშობელი, მასწავლებელი, ნათესავი თუ ამავე სოციუმისთვის დამახასიათებელი სოციო–კულტურული, რელიგიური ჩვეულებები და თავისებურებები. შესაბამისად, ურთიერთქმედების ამ პროცესში, როცა სამყაროს მოვლენილი ადამიანი, გაჩენის დღიდანვე არათუ კრისტალიზაციის, არამედ, სოციუმის და გარემო განპირობებულობების, სიმბიოზის აქტორია, რთულია შემდეგ გამიჯნო, რა არის ინდივიდის წმინდა ცნობიერება და ამ ცნობიერებიდან გამომართული თავისუფალი ნების აქტი და რა დიფუზურად უკვე გარემო პირობების ანაბეჭდებით, წნეხითა თუ აღმზრდელობითი სამუშაოებით გამოვსებული გონება, რომელიც შემდეგ არაცნობიერში გადაისტყორცნება და ფაქტობრივად შეუძლებელია მომავალში ამ მახსოვრობის გაწმენდა. განპირობებულობების, ანუ მოცემულობების როლი, რომელშიც დავიბადეთ და თავად არ აგვირჩევია, პიროვნებაზე უდიდესია. იგი განსაზღვრავს უმეტეს შემთხვევაში ჩვენს თვისებებს, სურვილებს, მისწრაფებებსა და ტენდეციებს. შესაბამისად გარემო და ამ გარემოში თანამცხოვრები ადამიანები, წინარე ფაქტორს, ერთგვარ საფუძველსაც კი წარმოადგენენ ჩვენი არჩევანის გაკეთებისას. ამგვარ გადაჯაჭვულობასა და აღრევაზე წერდა შოპენჰაუერი თავის ესეში – „ ადამიანს შეუძლია გააკეთოს რაც ნებავს, მაგრამ როდი შეუძლია განაგოს საკუთარი ნება.“

შესაბამისად, სოციალური სინთეზის პროცესში, უფრო ზუსტად კი ჰაქსლის „საოცარი ახალი სამყაროს“ ჟამს, მაშინ როცა ნება და თავისუფლება გარკვეულწილად გადალოცვილი და მინდობილია სოციუმს, ასევე გაზიარებული უნდა იყოს პასუხისმგებლობა და შედეგი. თუმცა პასუხისმგებლობის პირდაპირი თუ ირიბი თანაზიარობის მიუხედავად, ნიშანდობლივია, დანაშაულებრივი ნების ფენომენი. რა შეფასებას და პასუხისმგებლობის წონას დავაკისრებთ კერძოდ ინდივიდსა და შემდეგ გარე საზოგადოებასა და მის კონსტრუქციას მაშინ როცა თავისუფალი ნება სულაც არ აღმოჩნდება ხოლმე „კეთილი ნება“. რა როლი აქვს გარემო ფაქტორებს და რამხელაა წვლილი თავად სუბიექტის?! პასუხები მრავალგვარია, და ხშირად ინდივიდუალურიც. დანაშაულის სოციოლოგია, რომელიც დევიანტურ ქმედებებს და მის გამომწვევ მიზეზებს შეისწავლის, თავისსავე სფეროს არეალში გამოყოფს სხვადასხვა მაპროვოცირებელ მიზეზებს. სოციოლოგიის ამ განშტოებიდან შემდეგ დახვეწა და დაბადება ჰპოვა სხვადასხვა თეორიებმა და მიმდინარეობებმა, რომლებიც ეძიებდნენ დანაშაულებრივი ქმედებების საწყისებს სოციალურ და თავად ადამიანის ბუნებით ფაქტორებში. დევიაციის სხვადასხვა ფორმების განხილვის მეშვეობით, იქნება ეს რობერტ მერტონის რეტრიტიზმის, თუ „დაძაბულობის თეორია“, ბიჰევიორული მიზეზების კვლევა, თუ საკითხზე სხვაგვარი მიახლებების ძიება, ფაქტია, რომ ურთიერთქმედება სამყაროში გარდაუვალი პროცესიაა. არავინაა ხელშეუხებელი, თუმცა საბოლოოდ მეტწილი პასუხისმგებლობა იმ ინდივიდს ეკისრება, რომელიც გარკვეულ ნებას ახორციელებს. როგორც, ჰაიდეგერი ამბობდა – „ ყველა ადამიანი იბადება, როგორც ბევრი, მაგრამ კვდება, როგორც ერთი.“

დეა ლომთაძე

Equality before the law

16.04.2021

      კანონის წინაშე თანასწორობის პრინციპი ერთ-ერთი კონსტიტუციური პრინციპია, რომელიც გამოხატულებას სისხლის სამართალშიც ჰპოვებს. საქართველოს სისხლის სამართლის კონსტიტუცია კატეგორიულად კრძალავს ადამიანთა თანასწორუფლებიანობის დარღვევას მათი რასის, კანის ფერის, ენის, სქესის, რელიგიისადმი დამოკიდებულების, აღმსარებლობის, პოლიტიკური და სხვა შეხედულებების, ეროვნული და ეთნიკური, სოციალური, რომელიმე წოდებისადმი კუთვნილების, წარმოშობის, საცხოვრებელი ადგილის ან ქონებრივი მდგომარეობის გამო. თანასწორობის ცნება პირდაპირ კავშირშია დისკრიმინაციის აკრძალვასთან. დისკრიმინაცია ადამიანებისადმი უთანასწორო და უსამართლო მოპყრობაა რაიმე ნიშნის გამო, რომელსაც არ აქვს ობიექტური და გონივრული გამართლება. შესაბამისად, არ შეიძლება კანონის გამოყენება ვინმეს დისკრიმინაციის მიზნით, ანუ კანონმა არ უნდა მოახდინოს ადამიანების დაუსაბუთებელი დიფერენცირება. კანონის წინაშე თანასწორობას შეიძლება ორგვარი განსაზღვრება ვუპოვოთ : კანონი ისევე მეხება მე, როგორც სხვა მოქალაქეებს, პრეზიდენტს, პრემიერს, სახელმწიფო ინსტიტუტებსა და დაწესებულებებს. ამას კანონის მოქმედების უნივერსალურობასაც უწოდებენ, მაგრამ ვფიქრობ ეს ნაკლებად ხორციელდება რეალურ ცხოვრებაში. ზოგთა მიმართ კანონი უფრო შემწყნარებლურად და კეთილმოსურნედ გამოიყენებოდა და დღესაც კი გამოიყენება. ხოლო მეორე მხარე არის თანასწორობა კანონშემოქმედებაში, რომელშიც ყველა თანაბარი ხარისხით მონაწილებს. არსებითად რომ შევხედოთ, ეს უკვე დემოკრატიაა, დემოკრატია, როგორც თანასწორობის შემადგენილი ნაწილი, რადან იგი გულისხმობს რომ ყველას შეუძლია მონაწილეობის მიღება იმ კანონის შექმნაში, რომელიც უშუალოდ მას შეეხება. ამის განხორციელება შეიძლება არაპირდაპირი გზით (ანუ, არჩევნებში მონაწილეობისას იმ ადამიანისთვის ხმის მიცემა, რომელსაც ვენდობით და ერთის მხრივ მისი მომავალში გატარებული ღონისძიებები და შემუშავებული სტრატეგიები ჩვენს მოსაზრებას ემთხვევა) და ასევე პირდაპირი გზითაც (მოქალაქეებს აქვთ კანონმდებლობით განსაზღვრული უფლება საკანონმდებლო ინიციატივის გამოჩენის უფლება, მაგალითად, საქართველოს მოქალაქეების მიერ შემუშავებულ ინიციატივას თუ 200 000 ხელმოწერა აქვს, ამ შემთხვევაში პარლამენტი ვალდებულია დღის წესრიგში შეიტანოს და განიხილოს ეს კანონპროექტი.)

    ვფიქრობ, როდესაც კანონის წინაშე თანასწორობაზე ვსაუბრობთ, შეუძლებელია არ ვახსენოთ ფრიდრიხ აუგუსტ ფონ ჰაიეკი, ნეოლიბერალების ერთ-ერთი მთავარი ვარსკვლავი და გამოჩენილი მოაზროვნე.  კანონის წინაშე თანასწორობის მნიშვნელობა ჰაიეკის ნააზრევში აშკარა ხდება მის პოლიტიკურ ნაშრომში „The constitution of the liberty”, სადაც იგი აღნიშნავს რომ თავისუფლებისთვის ბრძოლის მთავარი მიზანი იყო კანონის წინაშე თანასწორობა. მისი თქმით კანონის წინაშე თანასწორობის მოთხოვნის არსს წარმოადგენს, ის ფაქტი რომ ხალხს უნდა მოექცნენ თანაბრად, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი განსხვავებულნი არიან. არისტოტელე წერდა : „უფრო მართებულია, რომ კანონი მართავდეს ყველა მოქალაქეს“. ჰაიეკი მხარს უჭერდა შეზღუდულ მთავრობასა და კანონის წინაშე თანასწორობას არა მხოლოდ იმიტომ, რომ იგი ზნეობრივად სამართლიანად მიაჩნდა, არამედ იმიტომ, რომ მან აღიარა, რომ კანონის წინაშე მთავრობისა და თანასწორობის შეზღუდვა ხელს უშლის კორუფციას და ქმნის საფუძველს სპონტანური ბაზრის წესრიგისა და ნაყოფიერი ეკონომიკის პროცესი.

   როგორც ზევით ვისაუბრეთ, განსხვავებულობის არც ერთ ნიშანს, იქნება ეს რასა, კანის ფერი, პოლიტიკური შეხედულებები, სქესი თუ სხვა რამ არ აქვს რაიმე უპირატესობა სხვებთან შედარებით. ნებისმიერი დისკრიმინაცია, მიუხედავად იმისა თუ რა ნიშნის საფუძველზე ხდება ის, თანაბრად აკრძალულია. ამ თემაზე მახსენდება გენდერული კვოტირების საკითხი, რომელიც წარმოადგენს კანონით განსაზღვრულ ნორმას პოლიტიკურ ინსტიტუციებში - საკანონმდებლო თუ აღმასრულებელ ხელისუფლებაში ქალთა მონაწილეობის გასააქტიურებლად. იგი რეალურად ეფექტური საშუალებაა, იმ სიტუაციის გამოსასწორებლად, რომელიც დღევანდელ საქართველოშია წარმოდგენილი, როდესაც ქალთა უფლებები საგრძნობლად არის დარღვეული, ის რეალურად, ვფიქრობ, ერთ-ერთი ყველაზე ცუდი მექანიზმია ქალთა პოლიტიკაში მონაწილეობის გაზრდისა, მარა შედარებით უკეთესი ვარიანტი ვერ აღმოვაჩინეთ. იმ ფაქტისდა მიუხედავად, რომ ვფიქრობ თუ რაოდენ მნიშვნელოვანია გენდერული კვოტირება დღევანდელ სამყაროში, საერთო ჯამში ეწინააღმდეგება კანონის წინაშე თანასწორობის პრინციპს. ასევე საკმაოდ აქტუალურია  ქართული მიწების უცხოელებზე მიყიდვის პრობლემა. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის მეოთხე ნაწილის მიხედვით, სასოფლო- სამეურნეო დანიშნულების მიწა, როგორც განსაკუთრებული მნიშვნელობის რესურსი, შეიძლება იყოს მხოლოდ სახელმწიფოს, თვითმმართველი ერთეულის, საქართველოს მოქალაქის ან საქართველოს მოქალაქეთა გაერთიანების საკუთრებაში. იმისდამიუხედავად, რომ საჭირო გახდა ამ კანონის შემოღება, ვფიქრობ რომ ესეც ეწინააღმდეგება თანასწორობის კონცეფციას.

   საბოლოოდ, იმის თქმა მინდა რომ შეიძლება პრინციპი თეორიულად საკმაოდ სწორად იყოს აწყობილი, თითქოსდა იდეალურად, თუმცა დღესდღეისობით განვითარებული მოვლენებისდა გათვალისწინებით, ზოგჯერ ძნელია ამ პრინციპების რეალურ ცხოვრებაში გადმოტანა და მათი ასრულება.

 

ნანუკა სიმონიშვილი

კანონი გვზღუდავს თუ გვათავისუფლებს?

16.04.2021

საინტერესოა, კანონი იცავს ადამიანის თავისუფლებას თუ პირიქით ზღუდავს მას? ამ კითხვაზე მსჯელობის გასაგრძელებლად აუცილებელია განვმარტოთ, თუ რა არის კანონი და რა შეიძლება ჩაითვალოს თავისუფლებად, რაც დაგვეხმარება იმის განსაზღვრაში თუ რამდენად თავსებადია სრული თავისუფლება კანონმორჩილობასთან.

ადამიანები, როგორც კი ერთად დასახლებას და საზოგადოებრივი დაჯგუფებების წარმოქმნას იწყებენ, პარალელურად ქმნიან გარკვეულ სავალდებულო წესებს. ეგრეთ წოდებული ,,სოციალური კონტრაქტიც’’ სწორედ ამაზე მიუთითებს, რომ ინდივიდებმა გარკვეული თავისუფლებები დათმეს და ხელისუფლებას გადასცეს სხვადასხვა სიკეთის შესანარჩუნებლად, როგორიც არის უსაფრთხოება, წესრიგი და უფლებების დაცვა. 

მარტივად რომ განვმარტოთ, თავისუფლება არის ნებისმიერი იძულებითი ან შემზღუდავი ფაქტორის გარეშე გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობა. კანონი კი სწორედ ნორმებსა და რაციონალურ ქცევის წესებს ადგენს, რომელიც თავისთავად ზღუდავს და ფარგლებს უწესებს ადამიანებს. შესაბამისად, კანონის არსებობა ავტომატურად ნიშნავს თავისუფლების გარკვეულწილად შეზღუდვას. 

თუ კი ყველა ადამიანს ექნება ყველაფრის უფლება, მაშინ გამოდის რომ ყველას აქვს შეუზღუდავი თავისუფლება, რაც მოიცავს მათ შორის ისეთ მორალურად გაუმართლებელ ქმედბებს როგორიც არის მკვლელობა, ტყუილი, ქურდობა და ა.შ. სწორედ ამ მდგომარეობის თავიდან ასაცილებლად ადამიანები თმობენ თავისუფლებას უსაფრთხოების სანაცვლოდ. ადამიანი, როდესაც მორალურად გაუმართლებელ ქმედებას ჩაიდენს, შესაძლოა ინდივიდუალურად სარგებლიანი შედეგის მომტანი იყოს ეს მისთვის. თუმცა, თუ კი მის მიმართაც გამოიყენებს სხვა მორალურად გაუმართლებელი ქმედების თავისუფლებას, მისგან გამოწვეული შედეგი ბევრად უფრო უარყოფითი შედეგის მომტანია, ვიდრე პირველად განხილული შემთხვევის სარგებელი. შესაბამისად, აშკარაა, რომ ადამიანებს ნებისმიერ შემთხვევაში ურჩევნიათ დათმონ გარკვეული თავისუფლებები კანონის არსებობის სანაცვლოდ.

კანონის გარეშე შეუძლებელია ცივილიზებული საზოგადოების თანაცხოვრება და ინდივიდების უსაფრთხოების უზრუნველყოფა. სწორედ აქედან გამომდინარეობს, რომ ადამიანის თავისუფლებები მთავრდება იქ, სადაც იწყება სხვისი უფლებები. ამ პრინციპის მიზანს წარმოადგენს არა თავისუფლების შეზღუდვა, არამედ უფლებების დაცვა. ამისთვის კი ერთადერთ ეფექტურ მექანიზმს სწორედ თავისუფლების შეზღუდვა წარმოადგენს. 

აღსანიშნავია, რომ შეუძლებელია ადამიანის თავისუფლების უზრუნველყოფა იმ კანონების გარეშე, რომლებიც ერთი შეხედვით სწორედ მისი შეზღუდვის საფუძველზე არსებობენ. ბუნდოვანებას იწვევს სწორედ ის, რომ კანონი არსებობს თავისუფლების დაცვისთვის, ეს კი მხოლოდ თავისუფლების შეზღუდვით არის შესაძლებელი. შრომითი უფლებები, რომლებიც დღესდღეობით საკმაოდ აქტუალურია, მსგავს პრობლემას უკავშირდება. ერთი მხრივ გვაქვს კანონი, რომელიც მობილიზებულია ადამიანის თავისუფლების დაცვაზე, რათა არ მოხდეს ტრაგიკული ისტორიის განმეორება და რათა მონობისგან დაცული იყოს საზოგადოება, თუმცა მეორე მხრივ, ეს კანონი პირდაპირ ზღუდავს ადამიანის თავისუფლებას. კერძოდ, ინდივიდის თავისუფლება გამოიხატება იმაში, რომ აკეთოს ის, რაც უნდა. შრომა არის მორალურად გამართლებული ქმედების ერთობლიობა, რისი უფლებაც გარანტირებული უნდა ჰქონდეს ყველა ადამიანს. თუმცა, შრომითი უფლებების დაცვა გულისხმობს შრომის მაქსიმალური ხანგრძლივობის განსაზღვრას, რაც აშკარად წარმოადგენს მორალურად გამართლებული ქმედების აკრძალვას მიუხედავად იმისა, რომ ის სხვის თავისუფლებებს არ ხელყოფს. სწორედ მსგავს საკითხებზე მსჯელობის დროს ხდება აქტუალური კანონის არსზე მსჯელობა და მისი თავისუფლებასთან თავსებადობის განსაზღვრა.

რა საკვირველია, ზემოთ განვითარებული მსჯელობა ეფუძვნება არა კანონის ფორმალურ გაგებას, რომელიც უბრალოდ კანონმდებლის მიერ დადგენილი რეგულაციებით შემოიფარგლება, არამედ ისეთ კანონებს, რომელიც არის საყოველთაო, საჯარო, განჭვრეტადი, სამომავლო, არაორაზროვანი და სტაბილური რაციონალური ქცევის წესებით წარმოდგენილი. 

ბალანსი პიროვნულ თავისუფლებასა და საზოგადოებრივ წესრიგს შორის არის ის ოქროს შუალედი, რომლის მიღწევაც შესაძლებელია კანონის მიერ ზემოთ წარმოდგენილი კრიტერიუმების ზედმიწევნით გათვალისწინებით. 

ჯონ ლოკის სიტყვებს თუ გავითვალისწინებთ, კანონი არსებობს არა თავსიუფლების შესაზღუდად ან გასანადგურებლად, არამედ მის დასაცავად და შესანარჩუნებლად. შესაბამისად, იქ სადაც არ არის კანონი ვერც თავისუფლება იარსებებს.

 

ელენე კაჭარავა

როგორ საზღვრავს კანონი თავისუფლებას

16.04.2021

თავისუფლება არის ძალა ან უფლება იმოქმედო, ისაუბრო ან იფიქრო ისე, როგორც გსურს, დაუბრკოლებლად. ზღუდავს თუ არა კანონი ადამიანის თავისუფალ ქმედებას? ცხადია თავისუფლება არ მოიაზრებს სრულ თავშეუკავებლობას, რომელიც ქაოსსა და არეულობას უძღვის წინ, პირიქით, როგორც წესი, თავისუფლება განიმარტება თავშეკავებულ ქცევათა ერთობად, რომელსაც ადამიანი აანალიზებს. სწორედ ამ აზროვნების პროცესის ირგვლივ იქმნება კანონიც, რომელიც გარკვეულწილად აწესებს ლიმიტებს. ეს ლიმიტები მხოლოდ და მხოლოდ საზოგადოებრივი წესრიგისა და უსაფრთხოებისკენ არის მიმართული. უკეთესი საზოგადოების ჩამოყალიბება კი ზუსტად ამ გზით უნდა ხორციელდებოდეს. ადამიანის უნარი, იაზრებდეს, რომ კანონი არის ის, რაც აძლევს თავისუფლებას, დღევანდელ რეალობაში მეტად განვითარებულია. თავად თავისუფლების უფლებაც კანონით არის გარანტირებული, ისევე როგორც პოლიტიკური და სამოქალაქო თავისუფლება. შესაბამისად, კანონი გარკვეულ წილად ზღუდავს თავისუფლების აღქმის ერთ-ერთ ასპექტს, ხოლო მეორეს მხრივ თავად კანონი წარმოგვეჩინება თავისუფლების გარანტად. რა თქმა უნდა, კანონს უნდა ჰქონდეს კონტროლი და ბალანსი, მთავრობისთვის ანგარიშვალდებულებაა გამჭვირვალობა და შეზღუდვების არსებობა. ვინაიდან, როგორც ერთ კონკრეტულ პიროვნებას, ასევე მმართველ ორგანოს, არ შეიძლება განუზომელი თავისუფლება და შეუზღუდავი ძალაუფლება ენიჭებოდეს. მთავრობის კონტროლი აუცილებელი პირობაა დემოკრატიული მმართველობის სახელმწიფოსათვის, ვინაიდან ზუსტად ეს კონტროლი წარმოადგენს ბერკეტს ხალხის ხელში, არ მიეცეს ხელისუფლებას საშუალება გადაუხვიოს მმართველობის დადგენილ ნორმებსა და შეზღუდვებს. ეს იმიტომ ხდება, რომ კანონის დამცველებისთვის დამახასიათებელი ძალაუფლება, რომლითაც ისინი მართავენ კონკრეტულ სახელმწიფოს, წარმოადგენს საშიშროებას, რომ თავისუფლების მარეგულირებელი და გამაძლიერებელი კანონების საპირისპიროდ იქცეს - თავისუფლების შემზღუდველ და გამანადგურებელ კანონებად. ეს საშიშროება შეიძლება შეფასდეს, როგორც ჩვენი ადამიანური სიტუაციის პოლიტიკური პარადოქსი - ჩვენ გვჭირდება კანონები, რათა გავაძლიეროთ ყოველი ადამიანი, გავაუმჯობესოთ მათი უკეთ თანაარსებობის შანსები მეტად განვითარებულ და თავისუფალ სოციუმში, მაგრამ მთავრობის წარმომადგენლებისთვის ამ კანონების შექმნისა და აღსრულების ძალა თავად ნეგატიურად გადაქცევის საფრთხესაც შეიცავს. ამის მიუხედავად, არანაირი საფუძველი არ არსებობს, რის გამოც არ შეიძლება დაიწეროს კონსტიტუცია და შეიქმნას ისეთი სისტემა, რომელიც უზრუნველყოფს თავისუფლებას, ხოლო მთავრობის წარმომადგენლები უზრუნველყოფენ კანონის დაცვას და მის კონტროლირებად ხასიათს. მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ, რომ კაცობრიობისთვის არსებობს პრინციპები, რომლებიც უნივერსალურია. პიროვნული ღირსებები, ინტელექტი, თავისუფლება და ადამიანის უფლებები საზოგადოებიდან ჩნდება, რადგან ეს კონკრეტულად განასახიერებს მთელ მსოფლიოში კაცობრიობის ცივილიზაციისაგან  ჩამოყალიბებული კულტურული ფორმების სიმრავლეს. წარსულშიც არაერთი პირი წერს ამ თემის შესახებ საკუთარ მოსაზრებას მაგალითად, პლატონმა „სახელმწიფოში“ განაცხადა, რომ საზოგადოების მიზანი შეიძლება იყოს თავისუფლების პოპულარიზაცია, მაგრამ ეს თავისუფლება გამოიხატება კრეატიული და პროდუქტიული გზით, რაც ხელს უწყობს ცივილიზაციის განვითარებას როგორც უშუალოდ ინდივიდის განვითარების გზით, ასევე სოციუმის დიდ ნაწილებზე კონცენტრირებით. ჩვენი საზოგადოება თავისუფლების უფლებას იპოვებს ადამიანად დაბადებით, ნათელია რომ უფლებებისა და თავისუფლების განხილვა მცენარეთა და ცხოველთა სამყაროში იგივე ინტენსივობით არ მიმდინარეობს. შესაბამისად, კანონი უნდა ემსახურებოდეს მთლიანი სახეობის (ადამიანის) თავისუფლებას, იგი არ უნდა შემოიფარგლოს მხოლოდ სოციუმის ერთი ნაწილისათვის თავისუფლების მინიჭებით, მიუხედავად იმისა რომ მრავალი სოციალური ფენა არსებობს, მეტად განსხვავებული მატერიალური და კოგნიტური შესაძლებლობებით. ასევე, ვინაიდან თავისუფლებას ყოველი ინდივიდი სუბიექტურად აღიქვამს, კანონი უნდა უზრუნველყოფდეს მის უნივერსალურ გაგებას. თითოეული ადამიანი თავისთავად არის ღირებული და არა მისი მიღწევებისა და რაიმე წვლილის გამო. გერმანელი ფილოსოფოსი ჰანს იონასი სრულიად სწორად ამტკიცებს, რომ რომ თავისუფლება კოსმიური პროცესის შედეგად აღმოცენებული თვისებაა და რომ ჩვენ ვართ პასუხისმგებელი, დავიცვათ, შევინარჩუნოთ თავისუფლება და ვნახოთ, რომ იგი არ კვდება.

ნინო ლევერაშვილი

Law is enforced

16.04.2021

რა არის კანონი? - „კანონი არის სახელმწიფოს უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანოს მიერ განსაკუთრებული წესით მიღებული აქტი, რომელიც არეგულირებს უმნიშვნელოვანეს საზოგადოებრივ ურთიერთობებს." ერთი შეხედვით შეგვიძლია ჩავთვალოთ, რომ ეს რაღაც ტერმინი მთელს საყაროს ბედნიერებისა და სიხარულს მოუტანს. ნეტავ მართლა ასეა? კანონებით რეგულირდება, რომ არ მოკლა ვიღაც, არ მოიპარო, არ მიატოვო გასაჭირში მყოფი ადამიანი და ასე შემდეგ. აქედან გამომდინარე კი, რატომაც არა! ალბათ, სწორედ ესაა უტოპიის დასაწყისი. მაგრამ არსაიდან უცბად ამ ფერად სამყაროს სიშავე ფარავს! ნეტა, ეს გაუფერულება და სამყაროს სულიერი სიკვდილი სწორედ კეთილისმსურველმა კანონებმა ხომ არ მოუტანეს?

რა არის კანონი? ჩემთვის კანონი რკინის ღობეა, რომელიც არ მაძლევს საშუალებას გავიდე მის გარეთ, შევიცნო რა არის სინამდვილე, შეიძლება ბედნიერება დამხვდეს იქ ან შეიძლება არც და პირიქით, ვნახო რომ მართლაც საუკეთესოა ბარიერში ცხოვრება. მაგრამ რატომ არ უნდა ვიცოდე სინამდვილეში რა არის ამ კედლის იქით? ნუთუ მხოლოდ ჩემმა გონებამ უნდა იფიქროს, რომ აქაურობა არის არის ნამდვილი ბედნიერებისთვის საკმარისი? შეიძლება სრული სიმართლეც კია ეს, მაგრამ მჭირდება ზუსტად ვიცოდე, რა ხდება კედლის მიღმა.

რა არის კანონი? არა უტოპია, არამედ საპყრობილე. ეს არის წესები, რომლებიც მაიძულებს ის გავაკეთო რაც ჩემ ნებას ეწინააღმდეგება. რა არის თავისუფლება? ის ვაკეთეთო რაც მე მინდა, არა? გასაგებია იმ საზღვრებში, რომ სხვის თავისუფლებას არ შევეხო, მაგრამ მაინც პრიორიტეტული მე არ უნდა ვიყო ჩემი თავისთვის? მოდი, დამანახეთ რა ხდება საზღვრებს მიღმა, თუ დავინახავ, რომ იქ ღრმა უფსკრულის გარდა არაფერია, რა თქმა უნდა, უარს ვიტყვი კედლის გარეთ ცხოვრებაზე და ისევ დავბრუნდები დაუფიქრებლად. ამ დროისთის უკვე გააზრებული მექნება რომ კანონი შეიძლება არა მტერი, არამედ მეგობარი იყოს. მაგრამ როდესაც ამის გარკვევის საშუალება არ მაქვს, რა თქმა უნდა მტრად ჩავთვლი.

რა არის თავისუფლება? ჩიტივით ცაში ფრენა, რა მიმართულებითაც მენდომება იქით გაფრენა. თავისუფლება ის არის, რის გამოც ბრძოლა ღირს! რასაც არ უნდა დანებდე. ცხოვრების მთავარი მამამოძრავებელი უნდა იყოს. მაგრამ როდესაც რაღაც, რასაც კანონი ჰქვია ცდილობს ეს შემიზღუდოს, უკვე უსამართლობას ვაწყდებით, კანონს რომელიც რამდენიმეშრიანი დაბრკოლებაა.

რა არის თავისუფლება? თავისუფლება არის ის, რაც ბედნიერებას მომიტანს. ეს ისაა, რაც არა მარტო მე, არამედ სამყაროს გააბედნიერებს. მაგრამ ქაოსში იარსებებს ბედნიერება? შესაძლებელია ქაოსში ყველამ თავისი თავი იპოვოს? რატომღაც მგონია რომ არა.

გვჭირდება თავისუფლება? ადამიანს ამაზე მეტად მართლა არაფერი სჭირდება. როდესაც ხარ თავისუფალი, ხარ ის, ვინც სინამდვილეში ხარ. ავლენს იმას რაც გულში გაქვს, ისე რომ არ გეშინია ამის, ყველანაირი დამოკიდებულებას ცუდსაც და კარგსაც. ამით შენ შინაგანად იცლები და თავს ისე გრძნობ, როგორც ჰაერში გამოკიდებული არწივი, რომელიც მიიჩნევს, რომ მთელს ცას თავად აკონროლებს. მაგრამ ყველა არწივისთვის ერთი ცა საკმარისია?

გვჭირდება კანონი? გავიგეთ რომ თავისუფლება გვჭირდება, მაგრამ ამ კითხვაზეც აუცილებელია პასუხის გაცემა. საჭიროა ის კედლები რომელზეც აქამდე ვისაუბრეთ? რადგან ქაოსი თავისუფლება ვერასდროს იქნება, ალბათ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მაინც ეს ძალა, რასაც კანონი ჰქვია საჭიროა. საჭიროა ის იძულება, რომ ქაოისი ოდნავ მაინც დალაგდეს. ჯერ სამყაროში არ შექმნილა ისეთი სტრუქტურა, რომელიც სრულიად მომცემს თავისუფლებას, თან ამავდროულად დალაგებულ სამყაროს. ასეთი „paradise” შექმნას ემსახურება ეს კანონებიც და ეს კედლებიც, რომლებიც აშენდა. შეიძლება ოდესმე დაინგრეს ეს კედლები, რაც კაცობრიობისთვის მართლაც უდიდესი ნაბიჯი იქნება!

არის კანონი მაიძულებელი ორგანო და ზღუდავს ის ჩემ თავისუფლებას? ორივე კითხვაზე დადებითი პასუხი შეგვიძლია გავცეთ. მაგრამ ამის გამოსასწორებლად სხვა გზა უნდა ვიპოვოთ. რადგან ეს ორი ტერმინი ურთიერთგამომრიცხავია, ალბათ საჭიროა მესამის დაბადება, რომლითაც ეს პრობლემები გადაიჭრება. სამწუხაროდ მესამე ტერმინი ჯერ არსად ჩანს.

ჯაბა მაჩიტიძე

არიან თუ არა კანონები თავისუფლების წინააღმდეგ?

16.04.2021

ყოველდღიურ ცხოვრებაში ჩვენ სხვადასხვა სისტემასთან გვაქვს შეხება, რომლებიც თავის მხრივ მოწესრიგებულნი არიან სხვადასხვა კანონით, ე.ი. აუცილებლად დასაცავი თუ შესასრულებელი წესებით. იქნება ეს შრომითი ურთიერთობები, საგანმანათლებლო დაწესებულებები თუ სხვადასხვა კომერციული სახის ურთიერთობა, ეს ყოველივე სპეციალური კანონების "დაქვემდებარებაშია", რომლისგან გადახვევაც დაუშვებელია და საკუთარი თავისუფლების განხორციელების ფარგლებს სწორედ ამგვარი კანონები უდგენენ მათ. კანონი, რომელიც ამგვარ ურთიერთობებს აწესრიგებს, შეგვიძლია განვიხილოთ, როგორც საშუალება, რათა დასახული მიზანი, რომლებიც ამოძრავებთ ადამიანებს, ეფექტურად შესრულდეს და მაქსიმალური სარგებელი მიიღონ თავიანთი აქტივობიდან. ამასთან, სამართლიანობის პრინციპების დაცვით მოხდეს ეს ყველაფერი და არ დაირღვეს ის, რასაც დემოკრატიულ საზოგადოებაში ამხელა მნიშვნელობა აკისრია. ეს სახე აქვს კანონს, მაგრამ რამდენადაა ის სწორედ ასეთი სახის, იქნებ მიზანი, რომელიც კანონს აქვს, იმ საშუალებით მიიღწევა, რომელიც თავისუფლებას უქმნის საფრთხეს?

ნებისმიერი სახის ურთიერთობაში მონაწილეობა გულისხმობს იმას, რომ ადამიანმა თავისი თავისუფლებით ისარგებლოს, გამოიყენოს ის და საკუთარი მიზნები სწორედ თავისუფლად განხორციელებული ქმედებით დაიკმაყოფილოს. რამდენადაც სისტემურობა, რომელსაც კანონები ქმნიან, გარკვეულ სიტუაციაში შეიძლება წარმოჩინდეს, როგორც ერთგვარი "ციხესიმაგრე", რომლის შიგნითაც ოპერირების საშუალება ყველას აქვს, მაგრამ იგივეს გაკეთება მის გარეთ დაუშვებელია. ცხადია, ეს აჩენს განცდას, რომ თავისი არსით კანონი ადამიანის თავისუფლების დაცვას ვეღარ უზრუნველყოფს, პირიქით, მის თავისუფლებას გარკვეულწილად ზღუდავს და ამ შეზღუდვით თავის უმთავრეს მიზანს - საკუთარი მიზნები ეფექტურად განახორციელოს ადამიანმა ან ადამიანის ჯგუფმა, ეწინააღმდეგება. ეს ხომ ცნობილია, კანონის ბუნება შემზღუდავ ხასიათს ატარებს.

არის თუ არა ეს სამართლიანი? თავისუფლების შეზღუდვა ამ შემთხვევაში პირდაპირ უსამართლობად რომ არ ჩავთვალოთ, საჭიროა განვრცობა: თუ მოვითხოვოთ იმას, რომ კანონები არ ჩაერიონ ზედმეტად მსგავს ურთიერთობებში, ხოლო ადამიანები თავიანთი თავისუფლებიდან გამომდინარე თავად მოახერხებენ ყოველივეს, რისთვისაც კანონები იქმნებოდა, მაშინ აქ თავს იჩენს საკითხი, რომელიც ამგვარ ურთიერთობებს ფართოდ ეხება, მაგალითად, შრომითი ურთიერთობა და მისი მოწესრიგება თავად წარმოადგენს გარკვეულ სისტემას, აქვს მრავალწახნაგოვანი გარემოებები და თავისი არსით მუშაობისათვის მრავალ კომპონენტს საჭიროებს. ეს შეგვიძლია გადავიტანოთ სხვა ნებისმიერი დარგზეც. შესაბამისად, რასაც აქვს სისტემური სახე, სჭირდება თავად სისტემური მოწესრიგება, რომლის ყველაზე ეფექტურ საშუალებს სწორედ კანონები წარმოადგენენ, რაც თავის თავში მოიცავს გარკვეულ შეზღუდვებს, რომლებიც თავისუფლებებს ზღუდავს, რათა არსებულ ურთიერთობა ისე მოწესრიგდეს, რომ არ იყოს ქაოსი და მიზანიც ეფექტურად იქნეს მიღწეული. ზედაპირულ მსჯელობაზე დაყრდნობით კანონი ზღუდავს თავისუფლებას ამგვარი გაგებით, მაგრამ ვფიქრობ, რომ ამ "შეზღუდვით" კანონები თავად გვაძლევენ საშუალებას ჩვენივე მიზნები ისე იქნეს მიღწეული, რომ ისეთი პრინციპი, როგორიც არის სამართლიანობა, არ იქნეს დარღვეული.

საჭიროა თუ არა კონტროლი? რა თქმა უნდა. დემოკრატიულ საზოგადოებაში კონტროლის მექანიზმების არსებობა სწორედ ის მთავარი მიღწევაა, რომელიც განასხვავებს მას ავტორიტარული სპექტრისგან და ნებისმიერ კანონის ფართო კუთხით განხილვის საშუალებას გვაძლევს, რათა თავიდან იქნეს აცილებული ექსცესები (აქ, რასაკვირველია უმთავრესად იგულისხმება მთავრობის მიერ თავისი ძალაუფლების მეტად განვრცობის სურვილი), რომლებიც თავად ამ საზოგადეობას აზარალებს. კონტროლი საჭირო და აუცილებელია, თუმცა საჭიროა თავად ამ სისტემის, ამ კანონების კონტროლი და მისი შეფასებითი განხილვა. როცა ვამბობთ, რომ საჭიროა კონტროლი, ეს სწორედ კანონების კონტროლზე მიუთითებს, თუ არ არსებობს კანონები, არც მისი კონტროლია საჭირო. მთავარი გამოწვევა ამ კუთხით დგას იმაზე, თუ რამდენად რაციონალური და გამართლებული შეიძლება იყოს კანონის მიერ გარკვეული თავისუფლების შეზღუდვის მცდელობა, აქვს თუ არა მიზანს ლეგიტიმური ხასიათი და რა მოაქვს ამას სამართლიანობისათვის. ჩვენ ვცხოვრობთ და ვოპერირებთ სისტემაში, რომელსაც სჭირდება სისტემური მოწესრიგება. შესაბამისად, თუ პრობლემურია კანონები, უნდა დავსვათ კითხვები მის ხარისხზე და არა თავად კანონის, როგორც ასეთის, საჭიროების შესახებ, რადგან სწორედ ის არის ყველაზე ეფექტური საშუალება, სამართლიანობის პრინციპის დაცვით ჩვენი მიზნები ადეკვატურად იქნეს მიღწეული.

გიორგი მაკარაშვილი

კანონი ხშირად საკუთრების დაცვის მაგივრად გვძარცვავს

16.04.2021

Პირველ რიგში უნდა აღინიშნოს ის გარემოება, რომ კანონის ერთერთი მნიშვნელოვანი ფუნქცია არის დაიცვას საკუთრების უფლება. Საკუთრების უფლება არის აბსოლუტური და მნიშვნელოვანი უფლება. თითოეული ადამიანისთვის საკუთრების უფლება არის უსაფრთხოების, სოციალური და ეკონომიკური სიძლიერის გარანტია. საკუთრების უფლება ძალაუფლების შეზღუდვის ერთერთი წყაროა, ამ დროს ადამიანი წარმოადგენს დამოუკიდებელ, ძლიერ ინდივიდს, რომელსაც შესწევს უნარი აღუდგეს უსამართლობას და არ იყოს დამონებული სხვის მიერ, რადგან მას აქვს შესაძლებლობა არჩინოს საკუთარი თავი, ოჯახი და ამ დროს შეუძლებელია სახელმწიფოს მიერ მოხდეს ადამიანის გაჩუმება ეკონომიკური დამოუკიდებულების გამო. 

Მაგრამ დღესდღეობით კანონი საკუთრების დაცვის მაგივრად გვძარცვავს, რაც გამოიხატება უსაზღვროდ გაზრდილ გადასახადებში. Მაგრამ ხშირ შემთხვევაში კანონში პირდაპირ არ არის გაწერილი თუ როგორ ხდება ადამიანების ძარვცა, ხშირად კანონში ფარულად არის მითითებული მსგავსი ქმედებები. Სწორედ ამიტომ წარმოადგენს პრობლემას გარკვეული ჯგუფების მიერ კანონების მიღება. კანონები არის სოციალური უსაფრთხოების გარანტია და იქიდან გამომდინარე, რომ ადამიანი არის სოციალური არსება, მისი თავისუფლება აუცილებლად ინსტიტუციურ ხასიათს უნდა ატარებდეს. ეს კი შეუძლებელი იქნება თუ კანონის შემოქმედებაში საზოგადოების ფართო მასები მონაწილეობას არ მიიღებენ და საკუთრება დაცული არ იქნება კანონით, რადგან იგი არის პოლიტიკური თუ სოციალური ყოფის ფუნდამენტი.

Ჩნდება კითხვა, აღმოფხვრიდა თუ არა ამ პრობლემას ყველა ადამიანს რომ ჰქონდეს უფლება მიიღოს მონაწილეობა კანონის შექმნაში? ამ პრობლემის გადაჭრის ერთადერთი ეფექტური საშუალებაა საზოგადოებას მიეცეს უფლება მონაწილეობა მიიღოს კანონის მიღების პროცესში. კანონი იმ შემთხვევაში არის უფრო მეტად ეფექტური, თუ ის მორგებულია საზოგადოების საჭიროებებსა და მოთხოვნილებებზე, და არა კონკრეტული ინდივიდების სურვილებზე. კანონი უნდა მოერგოს მთლიანად საზოგადოებას, უზრუნველყოს მათი საკუთრების უსაფრთხოება, რაც შესაძლებელია ადამიანების მაქსიმალური ჩართულობით კანონპროექტის მიღების დროს. ასევე, ამ შემთხვევაში ნაკლები არის რისკი, რომ კანონმა გაძარცვოს ადამიანი. კანონის მიზანს არ უნდა წარმოადგენდეს ძარცვა. იმისათვის, რომ სიცოცხლე გავაგრძელო არ არის საკმარისი რომ ვიყო ცოცხალი, საჭიროა შესაძლებლობა იმისა რომ ვიზრუნო ჩემს სიცოცხლეზე, სხეულის გამოკვებაზე და ეს შეუძლებელია საკუთრების გარეშე, ამიტომ მე თუ საკუთრება არ მექნება, მე სიცოცხლეს ვერ შევინარჩუნებ. 

და ბოლოს უნდა  აღინიშნოს, რომ თანამედროვე სახელმწიფოს ქვაკუთხედი არის ხალხი და მათი უფლებები, მათ შორის საკუთრების უფლება. Როგორც საკუთრება, ასევე საკანონმდებლო რეფორმა მნიშვნელოვანია ადამიანისთვის, ხალხი უნდა იყოს კანონშემოქმედი, რადგან დემოკრატიულ საზოგადოებაშიც მნიშვნელოვანი როლი უჭირავს საკუთრებასა და კანონმდებლობას. Აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ საკუთრების უფლება ქვეყნის ეკონომიკური წარმატების განმაპირობებელია. Მნიშვნელობა არ აქვს სახელმწიფო რამდენს შესთავაზებს ქონების სანაცვლოდ, თუ ადამიანის ნება-სურვილის გარეშე მოხდა მისთვის საკუთრების ჩამორთევა ან ძარცვა, ეს ადამიანის უფლების შელახვა და ფეხქვეშ გათელვაა. Სწორედ ამიტომ არის საკთრების უფლება აბსოლუტური, ექსკლუზიური და სრული უფლება. ამის აღმოფხვრა კი შესაძლებელია მხოლოდ საკანონმდებლო ორგანოს  ხახლისთვის გაცემით.

 

გვერდები

 

ბლოგის ავტორები