ENG GEO

Search form

თამარი ხათრიძე

ცხოველების უფლებების დაცვა

14.04.2021

   დროის გასვლასთან ერთდ, თანამედროვე სამყარო უფრო და უფრო უტრირებს თანასოწორობისა და უფლებათა ექვივალენტურობის საკითხს. ასეთ, ერთ-ერთ ძირეულ, იდეათა რიცხვს კი ცხოველთა უფლებების დაცვაც მიეკუთვნება. საინტერესო იქნება ამ პრობლემის შესახებ კონსეკვენციალიზმის ჭრილში გვესაუბრა. აუცილებელია აღვნიშნო, რომ მოცემული ეთიკური თეორია მოიაზრებს რაღაც ქმედების ავკარგიანობის შეფასებას მისი შედეგის მიხედვით და სწორედ ამიტომ, ნებისმიერ საკითხზე მსჯელობისას, ორიენტირად საბოლოო ფაქტები უნდა ავიღოთ, შესაბამისად ამ საკითხზე მსჯელობაც შემდეგი კითვებით უნდა დავიწყოთ: რამდენად დადებითად იმოქმედებს ცხოველთა უფლებების დაცვის საკითხი სოციუმზე და რამდენად იქნება შესაძლებელი ადამიანებისა და ცხოველების თანაბარუფლებიანობის სასწორზე შეყენება.

   თანამედროვე მსოფლიო ძალიან ბევრ ვეგანსა და ვეგეტარიანელს ითვლის, ეს ცხოვრების სტილი მათი თავისუფალი არჩევანის ფარგლებში საკმაოდ მისაღები და გამართლებულია, რადგან ის, რომ ცხოველის ხორცს ან ცხოველურ საკვებს არ მიირთმევენ მათი სუბიექტური არჩევანია. ისინი ცდილობენ თავიანთი წილი შეიტანონ ჩვეულ რუტინაში და თავიანთი ხმა მიაწვდინონ სხვა ადამიანებს. მათი რიცხვი ყოველდღიურად იზრდება და ეს ნამდვილად დიდ ძალისხმევასთან და მოთმინებასთანაა დაკავშირებული. მიუხედავად ამისა, არსებობენ ადამიანები, რომელთა კვების რაციონიც სრულად ეფუძნება ცხოველურ საკვებს და შესაბამისად მათთვის ვეგეტარიანელთა იდეები მკაცრად მიუღებელია. კონსეკვენციალიზმი, როგორც შედეგებზე ორიენტირებული თეორია იტყვის, რომ ცხოველთა უფლებების დაცვა კარგი რამაა გამომდინარე იქიდან, რომ უდანაშაულო ცხოველები უმიზეზოდ აღარ დაიღუპებიან, და სწორედ ამიტომ ეს ყველაფერი ზედმეტად მორალური იქნება, თუმცა არ შეიძლება წესს, რომელიც ადამიანთა მოდგმას ჯერ კიდევ უძელესი ხანიდან მოსდევს, უწოდო ამორალური.

   მნიშვნელოვანია გავიაზროთ ის ფაქტიც, რომ ცხოველთა დაცვის უფლებების შემოღება, მხოლოდ რაღაც დონემდეა შესაძლებელი. მხედველობაში მაქვს ის ფაქტი, რომ ეს კანონი სავალდებულო ყველა ადამიანისთვის ვერ იქნება, გამომდინარე იქიდან, რომ შეუძლებელია ვიღაცას არჩევანის თავისუფლება შეუზღუდო და დაავალდებულო, რომ მხოლოდ მცენარეულით იკვებოს, რადგან კვების ტიპის შერჩევა უშუალოდ ინდივიდზე უნდა იყოს დამოკიდებული.

   საინტერესო იქნებოდა გვეხსენებისა ჯერემი ბენტამი, რომელიც ერთ-ერთ პირველ ცხოველების უფლებადამცველთაგანად გვევლინება. მიუხედავად იმისა, რომ იგი ცდილობდა მაქსიმალურად ჰუმანურად განესაჯა ცხოველთა უფლებები, იგი მაინც უტრირებდა იმას, რომ ცხოველების საკვებად გამოყენება არ წარმოადგენს ცხოველთა დაცვის კანონის ნაწილს, გამომდინარე იქიდან, რომ ეს ყველაფერი უფრო სუბიექტურობამდე დადის და არავის აქვს უფლება დაგიწესოს რას შეჭამ. აქვე გასათვალისწინებელია ის ფაქტიც, რომ ძალიან ბევრი ადამიანის სიცოცხლისთვის საჭიროა ის ვიტამინები, რომელსაც ცხოველური ორგანიზმი შეიცავს. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ფაქტზე ძალიან ბევრი კონტრარგუმენტი არსებობს, როგორებიცაა ვიტამინების და სხვა ხელოვნური დანამატების მიღება, ეს ყველაფერი მაინც სუბიექტურ დონემდე გადის, რადგან ყველას არ შეუძლია შეიძინოს მედიკამენტები და სხვა. მხოლოდ იმისათვის, რომ მას კვების თავისუფლება შეუზღუდეს.

   მაშინ, როცა ჩვენ ცხოველების უფლებებზე ვლაპარაკობთ და მაგალითად ვეგანები და ვეგეტარიანელები მოგვყავს, მნიშვნელოვანი იქნებოდა ყურადღება გაგვემახვილებინა იმ ფაქტზეც, რომ მაშინ ფრუტარიანელებსაც უნდა მოეხერხებინათ თავიანთი ხედვების პოპულარიზაცია და ხილისთვის და მცენარეებისათვის გამოეძებნათ უფლებები ან შეეზღუდათ რომელიმე ტიპის საკვების მიღება მხოლოდ იმოტომ, რომ ეს ეწინააღმდეგებოდა ბუნების წესებს, თუმცა მნიშვნელოვანია არ დაგვავიწყდეს, რომ ამ ყველა ფაქტორზე საუბრისას აუცილებლად ყურადღებამისაქცევი არის შედეგი, რომელიც ნებისმიერ შემთხვევაში უარყოფითია.

   საბოლოოდ, კონსეკვენციალიზმის თეორიის მიხედვით, ცხოველების საკვებად გამოყენების ფაქტის აკრძალვა, ნამდვილად მოიტანს მასობრივ აქციებსა და არუელობას, რადგან კვება არის ის საკითხი, რომლის არჩევანის შეზღუდვის უფლებაც არავის აქვს და მისი შედეგი სოციუმისთვის იქნება უარყოფითი.

ნანო კვარაცხელია

უტილიტარიზმი და სასჯელი

14.04.2021

უტილიტარიზმი ესაა ეთიკური თეორია, რომელიც გვეუბნება, რომ ზნეობრივად გამართლებულია ,,ჯამური ბედნიერების“ მომტანი ქმედება. ამ უკანასკნელის მორალური ღირებულება განისაზღვრება შედეგით, ამიტომ ეს ეთიკური თეორია წარმოადგენს კონსეკვენციალიზმის ნაწილს. ისე უნდა მოვიქცეთ, რომ მივიღოთ ბედნიერება. სიკეთის საზომი კი არის ის, მოაქვს თუ არა გარკვეულ მოვლენას/მოქმედებას მაქსიმალური ბედნიერება მაქსიმალურად ბევრი ადამიანისთვის. უტილიტარისტული თეორია დამნაშავეობასა და სასჯელს თავისებურად უყურებს, თუმცა იმისათვის, რომ სწორად გავაანალიზოთ უტილიტარისტთა ხედვები ამ საკითხებთან დაკავშირებით, საჭიროა ვიცოდეთ ის ,,კომპონენტები“, რომლისგანაც შედგება უტილიტარიზმი. პირველი, ესაა ჰედონიზმი, მეორე - აგრეგაცია. სასჯელზე საუბრისას ყველაზე საინტერესო აგრეგაციაა, ვინაიდან, ის გვეხმარება უკეთ გავაანალიზოთ უტილიტარისტთა ნაკლოვანებები სასჯელზე მსჯელობისას. თუ ჰედონიზმი გვეუბნება, რა არის კარგი ინდივიდუალურად ერთი ადამიანისთვის, აგრეგაცია გვიჩვენებს, როგორ ვაქციოთ ეს ,,კარგი“ საერთო შედეგად მაქსიმალურად ბევრი ადამიანისთვის. ანუ, აგრეგაცია ერთგვარი ჯამია, საერთო სურათია. სწორედ ეს ჯამი არის ის, რაც უტილიტარისტულ თეორიაში სასჯელის გაგებას ხდის პრობლემურსა და ბუნდოვანს. მარტივ მათემატიკურ ამოხსნაში რომ გადავიყვანოთ აგრეგაციის, როგორც ჯამის ცნება, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ შესაკრებთა გადანაცვლებით ჯამი არ იცვლება. ახლა წარმოვიდგინოთ ორგვარი მოცემულობა. ორივე მათგანში, პირობითად მოქალაქე A არის ბოროტი, ეგოისტი, მატყუარა და გარკვეული თვისებების გამო ჩადის დანაშაულს. ხოლო მოქალაქე B კეთილი, მეგობრული ადამიანი და შესაბამისადვე იქცევა. პირველ მოცემულობაში A მოქალაქე დააკავეს, ვინაიდან ის თვისებებიდან გამომდინარე დანაშაულს ჩადის, ხოლო B მოქალაქე იღებს თანხას, ერთგვარ საჩუქარს, ეს მას აბედნიერებს. მეორე მოცემულობაში პირიქით ხდება: A მოქალაქე ღებულობს თანხას, ხოლო B დააპატიმრეს. მას არაფერი დაუშავებია, თუმცა მაინც ის დააკავეს. აგრეგაციის თეორიის თანახმად, ორივე მოცემულობა არის ერთნაირად კარგი, რადგან ჯამი იდენტურია. თუ თანხის მიღება ანიჭებს ბედნიერების გარკვეულ ხარისხს ნებისმიერ ადამიანს (პირობითად, +5) , ხოლო დაპატიმრება უბედურს ხდის (-5), ორივე შემთხვევაში ჯამი იქნება 0. სწორედ ეს იგულისხმება, როცა აგრეგაციას უწოდებენ ჯამს. ალბათ, ბევრი იფიქრებს, რომ ამგვარი მსჯელობა არასწორია. განაწილება, ანდაც შესაკრებები მნიშვნელოვანია. ადვილი შესამჩნევია, რომ ამგვარ მსჯელობაში ადამიანი, როგორც ინდივიდი საკუთარი, პიროვნული მახასიათებლებით, სრულად იგნორირებულია. ყურადღება კი გამახვილებულია მხოლოდ შედეგზე, ის კი ჩემ მიერ მოყვანილ მაგალითში, ორივე მოცემულობაში არის 0.

ამასთან, არ შეიძლება უგულებელყოფა იმ ფაქტისა, რომ უტილიტარისტულ თეორიაში აბსოლუტური თეორიებისგან განსხვავებით, სასჯელს არ აქვს შურისმაძიებლური სახე. ანუ დამნაშავე არ ისჯება იმის გამო, რომ წარსულში ჩადენილ დანაშაულზე აწმყოში უნდა აგოს პასუხი. უტილიტარისტები ფიქრობენ, რომ სასჯელი ყოველთვის არის ,,ცუდი“ და არასდროსაა ბედნიერების მომტანი. ერთადერთი მდგომარეობა, რომელშიც შეიძლება მისი გამართლება, ესაა მომავალში ,,ჯამური ბედნიერება“ ბევრი ადამიანისთვის. სასჯელი იმაზე მეტად უნდა იყოს ბედნიერების მომტანი, ვიდრე ტკივილისა. ანუ, პირობითად, 1 ადამიანის მკვლელობა მისაღებია, თუ ეს გადაარჩენს 50 ადამიანს. ასევე, უტილიტარისტები მიიჩნევენ, რომ სასჯელს უნდა ჰქონდეს ერთგვარი მაგალითის ფორმაც. სხვები თუ დაინახავენ როგორ ისჯება კონკრეტული ადამიანი, ეს გარკვეულწილად შეიძლება იყოს გარანტი იმისა, რომ მომავალში რაც შეიძლება ცოტა ადამიანი ჩაიდენს მსგავს დანაშაულს. უტილიტარისტულ თეორიაში მრავალი საინტერესო დეტალია სასჯელთან დაკავშირებით. ის, რომ სასჯელი უნდა იყოს დანაშაულის პროპორციული ან ბავშვები და მენტალური დაავადებების მქონე პირები არ უნდა ექვემდებარებოდნენ სასჯელს, ძალიან ჰუმანური მოსაზრებებია. ყურადღებას გავამახვილებდი იმაზეც, რომ უტილიტარისტების შეხედულება, რომ არ უნდა დასჯილიყვნენ ის ადამიანები, რომლებსაც აქვთ არატრადიციული სექსუალური ურთიერთობები, იმ ეპოქისთვის ძალიან პროგრესულია, ვინაიდან, რიგი სახელმწიფოები სჯიდნენ ადამიანებს ამ მიზეზით. ასევე, უტილიტარიზმის თეორია ამბობს, რომ ადამიანი არ უნდა დაისაჯოს იმ დანაშაულისთვის, რომლის ჩადენის მომენტშიც ეს ქმედება არ მიიჩნეოდა უკანონოდ, დანაშაულად. ჩემ მიერ ზემოთ ჩამოთვლილი მოსაზრებები მართლაც ჰუმანურია, თუმცა მინდა გავამახვილებ ყურადღება იმაზე, რომ უტილიტარისტთა არც ერთი შეხედულება არ არის ნაკარნახევი ,,სამართლიანობის აღდგენით“, არ განიხილავს თითოეულ ადამიანს, როგორც ცალკეულ ინდივიდს და არც მის ბედნიერებას აფასებს. ის, რომ უტილიტარისტულ თეორიაში ჰომოსექსუალი არ უნდა დაისაჯოს იდენტური სქესის მქონე ადამიანთან ურთიერთობის გამო, ახსნილია არა იმით, რომ ყოველ ინდივიდს აქვს უფლება იცხოვროს ისე, როგორც სურს და რომ ვერც ერთი კანონი ვერ ჩაერევა ადამიანის პირად ცხოვრებაში, თუ ის, რა თქმა უნდა, სხვებს არ აყენებს ზიანს, არამედ იმით, რომ ჰომოსექსუალთა არსებობა და მათი ურთიერთობები არ უქმნის საფრთხეს ,,ჯამურ ბედნიერებას“. საზოგადოება არ ზარალდება, არც ბედნიერების დამატებით ხარისხს იღებს და არც აკლდება ის. იგივეს თქმა შეიძლება იმ შეხედულებაზე, რომლის მიხედვითაც დაუშვებელია ბავშვებისა და მენტალური დაავადებების მქონე ადამიანების დასჯა. ეს მოსაზრება ეფუძნება არა იმას, რომ მოცემული ჯგუფები, განსაკუთრებით მენტალური პრობლემების მქონე, წარმოადგენს უმცირესობას და რომ შეუძლებელია მათ მოვთხოვოთ საღად მოქმედების უნარი, იმის გამო, რომ საკუთარ თავზე ვერ არიან პასუხისმგებელნი, არამედ იმიტომ, რომ სწორედ ამ შეზღუდულობის გამო, ამ ჯგუფების დასჯას აზრი არ აქვს. სხვა ბავშვები და მენტალური დაავადებების მქონე პირები ვერ გამოიტანენ დასკვნებს, მაშინ როცა ნახავენ დასასჯელის პოზიციაზე მათ მსგავს პირებს. ისინი ვერ აკონტროლებენ სრულად ქმედებებს. სხვავარად რომ ვთქვათ, 5 წლის ბავშვმა თუ ნახა, როგორ ისჯება 11 წლის ბიჭი ქურდობის გამო, ეს მისთვის არაფერს ნიშნავს, ვინაიდან 5 წლის ბავშვი ვერ არის პასუხისმგებელი საკუთარ ქმედებებზე. შესაბამისად, 5 წლის ბავშვის დასჯა ,,ჯამურ ბედნიერებას“ სამომავლოდ ვერც ვერაფერს შემატებს ან მოაკლებს.უტილიტარიზმი აგრეგაციის ,,წყალობით“ ივიწყებს შესაკრებებს. ის, რაც კონკრეტულ სიტუაციაში ჰუმანურად გვეჩვენება, სხვა მოცემულობაში შესაძლოა არალოგიკური ან არაჰუმანურიც კი იყოს. არაა გამორიცხული, შესაკრებები იმგვარად შეიცვალოს, როგორც ჩემ მიერ ზემოთ მოყვანილ მაგალითში.

მარიამ პაჭკორია

ფსიქოლოგიური ეგოიზმი და უანგარო სიკეთე

14.04.2021

ეთიკური ეგოიზმის ერთ-ერთი ძირითადი არგუმენტი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული სამეცნიერო თეორიაზე, რომელიც ფსიქოლოგიური ეგოიზმის სახელით არის ცნობილი. ფსიქოლოგიური ეგოიზმი საკმაოდ მარტივად ხსნის ყველა ჩვენი ქმედების მოტივს, ის ამბობს რომ ადამიანის ყოველი ქმედება ემსახურება საკუთარ ინტერესს. არის თუ არა ეს საკმარისი ეთიკური ეგოიზმის დასამტკიცებლად სხვა საკითხია, მე მაინტერესებს რამდენად შეესაბამება სიმართლეს ფსიქოლოგიური ეგოიზმის თეორია.

მიუხედავად იმისა რომ თეორიას მარტივი შინაარსი აქვს, აღმოჩნდა რომ, აზრები ყოველთვის ორად იყოფა და არ მგონია რომ ეს მომავალში შეიცვლება. ყოველდღიურ ცხოვრებაში უამრავი მაგალითი გვხვდება, როდესაც ადამიანები საკუთარი ინტერესების დასაცავად მოქმედებენ და ვფიქრობ სწორედ ამიტომ ჰყავს ამ თეორიას ამდენი მხარდამჭერი. ის რომ პიროვნება საკუთარ თავზე ზრუნავს გასაკვირი არ არის, მაგრამ იმის დაჯერება რომ ყველაფერი რასაც ვაკეთებთ, მათ შორის წესით არა ეგოისტური საქციელები, ქველმოქმედება და სიკეთეც საკუთარ ინტერესებს ემსახურება, ერთი შეხედვით არარეალური ჩანს. მაგრამ მოდით უფრო ღრმად გავიაზროთ სხვისთვის მიძღვნილი ქმედებები, ქველმოქმედება საკმაოდ გავრცელებული გზაა იმიჯის შესაქმნელად, პოპულარობის და მადლიერების მოსაპოვებლად, ბევრ ბიზნესმენს, პოლიტიკოსს და საზოგადოების სხვადასხვა წევრს სურს სიკეთის კეთებით დაამახსოვროს ხალხს თავი და ეს ქველმოქმედება სწორედ მათ ინტერესებს ემსახურება. შეიძლება იგივე ითქვას მოხალისეობრივ საქმიანობაზეც, უმეტესად მთავარი მიზანი საკუთარი რეზიუმეს მრავალფეროვნებაა, ან იმის დამტკიცება რომ საზოგადოებისთვის სარგებლის მოტანა შეგიძლია. თეორიის მხარდამჭერებს სწამთ რომ ის სიკეთეც კი, რომელის შესახებაც შეიძლება მხოლოდ შენ იცოდე, არ გამოდის უანგარო, რადგან სიკეთის კეთებას ყოველთვის ახლავს თვითკმაყოფილების შეგრძნება რომელიც თავს კარგად გაგრძნობინებს და შეიძლება იმაზე მეტადაც გაგიხარდეს, ვიდრე იმას, ვისაც გაუკეთე ეს სიკეთე. სწორედ ასე ხსნიან ყველა ქმედებას, რომელიც ერთი შეხედვით საკუთარ ინტერესებს არ ემსახურება. არ აქვს მნიშვნელობა რას გააკეთებ, მაშინაც კი თუ თავს გაწირავ, ან შენს სიცოცხლეს საფრთხეში ჩაიგდებ უცხო ადამიანის გადასარჩენად, ვერ ჩაიდენ უნგარო სიკეთეს, რადგან ის არ არსებობს, ყველა შენი საქციელის მოტივი შენივე კეთილდღეობაა.

თეორიის მოწინააღმდეგეები ასახელებენ იმ მრავალ მავნე ჩვევას, რომლებიც ადამიანებს ახასიათებთ და რომლებსაც არანაირი კეთილდღეობა არ მოაქვთ მათთვის, მაგალითად სიგარეტი, ნარკოტიკები... მაგრამ რაც მთავარია ისინი უარყოფენ ჩემი აზრით ყველაზე მნიშვნელოვან რწმენას, რასაც ფსიქოლოგიური ეგოიზმის თეორია ეფუძნება, ისინი ამბობენ რომ არსებობს უანგარო სიკეთე, რადგან ის კმაყოფილების შეგრძნება, რომელიც შენს ქმედებას მოყვება არ იყო შენი ქმედების მთავარი მოტივი, ის არის შედეგი, რომელიც მას შემდეგ ხდება რაც შენ სიკეთეს სხვისთვის ჩაიდენ, ამიტომ ის ადამიანი რომელიც სხვის გადასარჩენად საკუთარ თავს საფრთხეში ჩაიგდებს, სხვისი სიცოცხლის დასაცავად მოქმედებს და არა საკუთარი კმაყოფილებისთვის. ფილოსოფოსი ჯოელ ფეინბერგი ექსპერიმენტის სახით ადამიანის მთავარ მოტივად ბედნიერების ძიებას აქცევს, ეს ადამიანი ვერ იპოვის იმ ბედნიერების და კმაყოფილების შეგრძნებას, რაც სხვა მოტივის შემთხვევაში შეიძლებოდა მარტივად ეპოვნა, ეს ექსპერიმენტი უარყოფს ამ თეორიის ჭეშმარიტებას.

ფსიქოლოგიური ეგოიზმის მართებულობა სადაო საკითხია, ისევე როგორც უანგარო სიკეთის არსებობა თუ არ არსებობა. როგორც უკვე ვთქვი არ მგონია ამ მიმართულებით რამე შეიცვალოს, შესაბამისად ეს არგუმენტი ეთიკური ეგოიზმის დასაცავად არ გამოდგება

 

ნათია მეტონიძე

Would You Take The Red Pill?

14.04.2021

ფილოსოფოსები უძველესი დროიდან ცდილობენ ახსნან თუ რა არის ჩვენი ცხოვრების მიზანი. ამ საკითხზე უამრავი განსხვავებული მოსაზრება არსებობს, შესაძლოა იმდენიც კი, რამდენი ადამიანიცაა სამყაროში. ერთ-ერთი მათგანია ჰედონიზმი, რომლის მიხედვითაც ცხოვრების მიზანს უდიდესი სიამოვნების და სიტკბოების მოპოვება წარმოადგენს. ჰედონისტური ეთიკის სულისჩამდგმელი არისტიპუსი თვლიდა, რომ ბედნიერებისკენ გზა სიამოვნების გაზრდასა და ტკივილისგან თავის არიდებაში მდგომარეობს. ჰედონიზმს მრავალი ფილოსოფოსი და მოაზროვნე ეწინააღმდეგება, ვინაიდან, არის შემთხვევები, როდესაც ადამიანს სიამოვნების მიღებისთვის ამორალური საქციელის ჩადენა უწევს, ამისთვის კი ყველა მზად არ არის, მით უმეტეს ის პიროვნებები, რომელთათვისაც მორალი სიამოვნებაზე მაღლა დგას.

ჰედონიზმის ვალიდურობის პრობლემას ვაწყდებით რობერტ ნოზიკის აზრით ექსპერიმენტშიც, რომელსაც გამოცდილების მანქანა (Experience Machine) ეწოდება. აზრითი ექსპერიმენტი გვთავაზობს წარმოვიდგინოთ ისეთი დანადგარი, რომლის საშუალებითაც შეგვეძლება გადავინაცვლოთ სიმულაციურ რეალობაში, სადაც უარყოფით ემოციებს არ განვიცდით და მხოლოდ პოზიტიურ გამოცდილებებს ვიღებთ. ამ სიმულაციურ რეალობაში დადებით ემოციებს ვაგროვებთ და მაქსიმალურ სიამოვნებას განვიცდით. რაკი ჰედონიზმის მიხედვით ცხოვრების მიზანი უდიდესი სიამოვნების მიღებაა, მსგავსი სიმულაციური რეალობა ყველასთვის სასურველი უნდა იყოს, თუმცა ნოზიკის აზრით, არსებობს მიზეზები იმისა, თუ რატომ არ აირჩევს ყველა ადამიანი ამ სიმულაციურ რეალობას. ამით, ის ცდილობს დაამტკიცოს, თუ რატომ ცდებიან ჰედონისტები, როცა ცხოვრების მიზნად მხოლოდ მაქსიმალური სიამოვნების მიღებას განიხილავენ.

ნოზიკი ასახელებს რამდენიმე მიზეზს იმისა, თუ რატომ შეიძლება ადამიანმა უარი თქვას სიმულაციურ რეალობაში გადასვლაზე.

პირველ რიგში, ის ამბობს, რომ ადამიანებს სურთ რომ რეალურად იმოქმედონ და არა მხოლოდ კონკრეტული ქმედების გამოცდილება მიიღონ. ასევე, აღნიშნავს, რომ გამოცდილების მანქანაზე შეერთებისას ჩვენი შესაძლებლობები იზღუდება, რადგან უბრალო ადამიანის მიერ შექმნილ სამყაროში გადავინაცვლებთ, რომელსაც არ აქვს უფრო ღრმა აზრი. ბევრ ადამიანს კი სურს, რომ სამყაროში ნამდვილად არსებობდეს რაღაც ფარული მნიშვნელობა და აზრი, ისეთი რამ, რაც თავად ადამიანზე მეტია, ხოლო ეს ყველაფერი ჩვენს მიერ შექმნილ სიმულაციურ გარემოში არ იარსებებს. ცნობილი ფილმი „მატრიცის“ პერსონაჟი ნეოც მსგავსი მიზეზის გამო ამბობს უარს მატრიცაში დარჩენაზე და მოჩვენებით სამყაროში ცხოვრებას სიმართლის გაგებას არჩევს. თუმცა, ნეო გამონაკლისია იმ მრავალ ადამიანს შორის, რომელიც მის ადგილას წითელი აბის ნაცვლად ლურჯ აბს აირჩევდა.

ვფიქრობ, ნოზიკის მიერ დასახელებულ მიზეზებს მეტი სიზუსტე და მტკიცება სჭირდებათ და ისინი არც ისე ძლიერი არგუმენტებია. მაგალითისთვის, სიმულაციურ რეალობაში გადასული ადამიანი ერთმანეთისგან ვერ გაარჩევს რეალურ ქმედებას და ქმედების გამოცდილებას. მას მართალია არ ეცოდინება მის სამყაროში არსებობს თუ არა რაღაც მალული აზრი, მაგრამ, ეს ხომ არც ჩვენ ვიცით დანამდვილებით და არც იმის გარანტია გვაქვს, რომ ახლაც მსგავსი ექსპერიმენტის ნაწილი არ ვართ და რომ ჩვენი სხეულები სადღაც, სხვა სამყაროში, გამოცდილების მანქანასთან არ არიან დაკავშირებულნი.

ვფიქრობ, ნოზიკი აპელირებს აზრითი ექსპერიმენტის მიერ დასმული პირობებით, რომლის მიხედვითაც ადამიანს თავად უწევს მკაცრი გადაწყვეტილების მიღება - აირჩიოს რეალური სამყარო, თუ მიატოვოს ყველაფერი, რაც მისთვის ნაცნობი და საყვარელია და სამუდამოდ უარი თქვას თავის ძველ ცხოვრებაზე. რა თქმა უნდა, ამ არჩევანის გაკეთება რთულია, თუმცა, არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ადამიანებს რეალური ქმედება ურჩევნიათ მხოლოდ გამოცდილების მიღებას, არამედ, იმიტომ, რომ ჰედონისტური სამყაროს ასარჩევად მათ თავიანთი ცხოვრების უცაბედად, მტკივნეულად დატოვება უწევთ, შესაბამისად აქ უბრალო ადამიანური სენტიმენტები დიდ როლს თამაშობს.

ნოზიკის აზრითი ექსპერიმენტის გამოცდილების მანქანა რომ სხვა რამით, თუნდაც, აბებით ჩავანაცვლოთ, რომელიც ჩვენივე სამყაროში უარყოფით გამოცდილებებს თავიდან აგვარიდებს და მხოლოდ მაქსიმალურ სიამოვნებას მოგვანიჭებს, ვფიქრობ, ამას ადამიანების უმეტესობა დაუფიქრებლად დათანხმდებოდა.

„მატრიციდან“ ჩემთვის ჰედონიზმთან ასოცირდება პერსონაჟი, რომელიც ერთი შეხედვით ფილმის ანტაგონისტია, თუმცა ვფიქრობ, რომ ის სწორედ ისეთი ადამიანის მაგალითია, რომელიც ნოზიკის ექსპერიმენტშიც კი გამოცდილების მანქანაში შეერთებას აირჩევდა. საიფერმა, რომელმაც თავის დროზე მატრიცას თავი დააღწია და წლების განმავლობაში მკაცრი რეალობა აღიქვა, გადაწყვიტა, რომ ასეთ ტანჯვით სავსე ცხოვრებას მატრიცაში დაბრუნება და „ყალბი“ ბედნიერებით ცხოვრება ერჩია - “I know this steak doesn't exist. I know that when I put it in my mouth, the Matrix is telling my brain that it is juicy and delicious. After nine years, you know what I realize? Ignorance is bliss.”

იმის მიუხედავად, რომ ნოზიკის ეს ექსპერიმენტი ჩემს თვალში ჰედონიზმს ვერ ამარცხებს, ის მაინც გვაფიქრებს იმაზე თუ რა შინაგანი ღირებულება აქვს რეალურ ცხოვრებას თითოეული ჩვენგანისთვის, თუკი მას სიამოვნებისგან დავცლით და ღირს თუ არა ტანჯვის ატანა მხოლოდ იმიტომ, რომ ჩვენს მიერ მიღებული გამოცდილებები “რეალური” იყოს. 

ელიზაბედ ზასლავსკაია

რატომ არის ეთიკური ეგოიზმი წარმატების მიღწევისთვის საჭირო ერთ-ერთი მთავარი ელემენტი, და როგორ უპირისპირდება ის ალტრუიზმს, რომელიც პირიქით ხელს გვიშლის.

14.04.2021

ჩემი აზრით, ეთიკური ეგოიზმი არის ერთ-ერთი  ყველაზე მოსახერხებელი “მოქმედების გეგმა ” ნებისმიერი ადამიანისთვის.  მნიშვნელოვანია, ეთიკური ეგოიზმის ფსიქოლოგიური ეგოიზმისგან განსხვავება. ფსიქოლოგიური ეგოიზმი არის თეორია იმის შესახებ თუ როგორ ვმოქმედებთ, ხოლო ეთიკური ეგოიზმი არის თეორია იმის შესახებ თუ როგორ ვიმოქმედოთ.

ნებისმიერი ადამიანისთვის მნიშვნელოვანია წარმატება, წარმატება ბევრი სხვადასხვა კუთხით. შესაძლოა, ვინმეს არ აინტერესებდეს კარიერული ზრდა და სურდეს პიროვნული (ადამიანური) წარმატების მიღწევა.  ჩემი აზრით, ნებისმიერი ტიპის წარმატების მისაღწევად, ერთ-ერთი მთავარი ელემენტია ეთიკური ეგოიზმი, ხოლო ალტრუიზმი, პირიქით, უკან გვხევს და უფრო რთულს ხდის წარმატების მიღწევის პროცესს, ხანდახან კი სრულიად შეუძლებელს. ამ შემთხვევაში მინდა ვისაუბრო წარმატებაზე 3 სხვადასხვა ასპექტში, რომელიც უმეტესობისთვის არის მეტად სასურველი XXI საუკუნეში - კარიერული, ფინანსური და პრიროვნული და როგორ მიემართება ამ სამს ეთიკურად ეგოისტური ქმედებები.

კარიერული წარმატების მისაღწევად ადამიანი გადის ბევრ რთულ ეტაპს - იღებს განათლებას, გადის გასაუბრებას, იცვლის სამუშაო ადგილებს,  იბრძვის დაწინაურებისთვის, რომ საბოლოოდ კარიერულ კიბეზე მიაღწიოს სასურველ საფეხურს. ამავდროულად, ყველა საფეხურზე ის იღებს გადაწყვეტილებებს და მოქმედებს ამ გადაწყვეტილებების შესაბამისად.  იმის მიხედვით თუ როგორი იქნება ეს გადაწყვეტილება, განისაზღვრება გადადგამს თუ არა ადამიანი ნაბიჯს წინ, დარჩება იმავე ადგილზე თუ საერთოდ უკან დაიხევს. ეთიკური ეგოიზმის შემთხვევაში, ადამიანი მოქმედებს 100% საკუთარი, პირადი ინტერესებიდან გამომდინარე, ხოლო სხვების ინტერესებს აყენებს უკანა ფლანგზე. შესაბამისად, მიღებული გადაწყვეტილებაც მას წინ წასწევს, ხოლო თუ ის იქცევა ალტრუისტულად, იგი ხარჯავს დროსა და ენერგიას სხვებზე, შესაბამისად, ეს პროცესი ჭიანურდება. ხშირად, ბედის ირონიიდან გამომდინარე, შესაძლოა იმან, ვისზეც პირველმა პიროვნებამ დახარჯა თავისი დრო, მიიღოს ეს ეთიკურ ეგოისტური გადაწყვეტილება და წავიდეს წინ ხოლო ის პიროვნება ჩამოიტოვოს უკან. მნიშვნელოვანია გვესმოდეს, რომ ეთიკური ეგოიზმი არ ნიშნნავს იყო ცუდი ან ბოროტი ადამიანი,  უბრალოდ, გულისხმობს საკუთარი თავის პირველ პრიორიტეტად გამოცხადებას. იმისათვის, რომ უფრო გასაგები იყოს რაზე ვსაუბრობ მარტივი მაგალითია სამუშაო სივრცეში უნიკალური უნარის სხვებისთვის არ გაზიარება იმისათვის, რომ დარჩე შეუცვლელ თანამშრომლად, ან რაიმე ინფორმაციის საკუთარი თავისთვის დატოვება, რაც საბოლოოდ წაგადგება შენ. ამით სხვას არაფერს აკლებ, ხოლო საკუთარ თავს პოზიციონირებ უნიკალურად.

მეორე ასპექტი არის ფინანსური წარმატება, რომლის მიღწევაც ასევე რთულია და დიდად არის დამოკიდებული ქვეყანაში არსებულ ფინანსურ მდგომარეობაზე, თუმცა ბევრი სხვადასხვა “სწორი” გადაწყვეტილების მიღებით, ზუსტად ამ მდგომარეობის გათვალისწინებით, შესაძლოა ბევრად უფრო დიდ წარმატებას მივაღწიოთ ამ კუთხით, ვიდრე ველოდით. ფინანსურ საკითხებში, ჩემი აზრით, ალტრუიზმი ზოგადად თითქმის მიუღებელია. მაგალითად, ვალების გაცემით, სხვების უბრალოდ დახმარებით და საკუთრი ქონების გახარჯვით და არა ინვესტირებით წარმატებას ნამდვილად ვერ მივაღწევთ. გადაწყვეტილებები უნდა მივიღოთ კერძო, მატერიალური ინტერესიდან გამომდინარე, რომელიც სასიკეთოა ჩვენთვის. კიდევ ერთხელ განვმეორდები, რომ ეთიკურად ეგოისტური ქმედებები არ ნიშნავს სხვისთვის საზიანო ქმედებას. შესაბამისად, ამ შემთხვევაში მსგავსი ნაბიჯები საუკეთესო ვარიანტია. განვიხილოთ ყველასთვის ნაცნობი და მარტივი მაგალითი: ტაქსები და მიწოდების სერვისი - ის ფაქტი რომ ტაქსის მძღოლები ხშირად არ ისვამენ მგზავრებს მოკლე მარშრუტებზე, ან ცუდ ამინდსა და საცობში მგზავრობის ტარიფები აწეულია, შესაძლოა მომხმარებლისთვის იყოს არაკომფორტული, თუმცა ამ შემთხვევაში, ვინაიდან სერვისზეა საუბარი, მიმწოდებელს აქვს სრული უფლება იყოს ეთიკურად ეგოისტური და მოითხოვოს უფრო მაღლაი ანაზღაურება. ცუდ ამინდში შესაძლოა დაზიანდეს სატრანსპორტო საშუალება, ხოლო მოკლე მანძილზე  შეიძლება მეტი ღირებულების საწვავი დაიხარჯოს, ვიდრე მძროლის გასამრჯელოა.

და ბოლოს განვხილოთ პიროვნული წარმატება, წინსვლა და განვითარება, რისთვისაც ეთიკურად ეგოისტური გადაწყვეტილებები, ალბათ, ყველაზე მეტად არის გამოსადეგი. შესაძლოა ეს გასაკვირი იყოს, რადგან როდესაც ვსაუბრობთ ადამიანობაზე, ურთიერთობებზე და პიროვნებაზე, ეგოიზმი გაგვყავს იმ ცუდ თვისებებში, რომლებიც არ უნდა ახასიათებდეს ადამიანს, ხოლო ალტრუიზმი კი პირიქით. მარტივად რომ ვთქვათ: “თუ სხვებზე ფიქრობ, ესეიგი კარგი ადამიანი ხარ”. ჩემი აზრით, ეს არასწორია. როდესაც ადამიანი იღებს ეთიკურად ეგოისტურ გადაწყვეტილებებს და მოქმედებს ის,ე როგორც სასიკეთოა მისთვის, იგი აყალიბებს თავის პიროვნებას. მსგავსი ქმედებები ეხმარება თვითგანვითარებას, თვითკმაყოფილების გრძნობის გაჩენას ადამიანში, თვითშეფასების ამაღლებას და როდესაც ადამიანი მიაღწევს ყოველივე ამას, მაშინ ის იწყებს ურთიერთობებს სურვილიდან გამომდინარე და არა საჭიროებიდან, ამის შემდგომ უკვე იწყებს ალტურისტულ ქმედებებს  და სხვაზე ფიქრს. მას მერე რაც პიროვნებამ საკუთარი თავი ჩამოაყალიბა, გადადგა ნაბიჯები საკუთარი თავისთვის და დაიკავა თავისი ადგილი სოციუმში, ის  ხდება სოციუმის ბევრად უფრო წარმატებული წევრი, ვიდრე ის ვინც  არ იღებდა ეთიკურად ეგოისტურ გადაწყვეტილებებს.

მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს ,რომ ეთიკური ეგოიზმი და ალტრუიზმი ერთმანეთის გამომრიცხავი თეორიები არ არის და არ იგულისხმება, რომ თუ ადამიანი მოქმედებს ერთის მიხედვით, ის ვერ იმოქმედებს მეორეს მიხედვითაც. ვფიქრობ, როდესაც საქმე ეხება ადამიანს რომელიც ცხოვრობს თანამედროვე სამყაროში და საზოგადოებაში, ეგოიზმი არის უფრო მნიშვნელოვანი და აუცილებელი იმასთვის, რომ მან მიიღოს ის რაც სურს და მიაღწიოს წარმატებას.

მარიამ კალანდია

საზოგადოებრივი კანონი კონსეკვენციალიზმის პირობებში

14.04.2021

კონსეკვენციალიზმი არის მორალის თეორია, რომლის მთავარი პრინციპი მდგომარეობს იმაში, რომ ნებისმიერი პირობისას პირმა უნდა აირჩიოს ის ვითარება, რომელიც საზოგადოებისთვის ყველაზე ხელსაყრელი იქნება. ასეთი ფილოსოფია გულისხმობს, რომ ადამიანების მიზანია საყოველთაო კეთილდღეობა და ნებისმიერი გადაწყვეტილების მიღებისას მათ ამ იდეით უნდა იხელმძღვანელოს. კონსეკვენციალიზმს რამდენიმე განხრა გააჩნია, რომელიც სხვადასხვანაირად განსაზღვრავს, როგორც კეთილდღეობის მნიშვნელობას, აგრეთვე მათ, ვისი კეთილდღეობაც არის გასათვალისწინებელი ყველაზე მეტად. მაგალითად, არსებობს ე.წ „ეგოისტური“ მორალური თეორია, რომლის მიხედვითაც, პირი საკუთარ კეთილდღეობაზე უნდა ამახვილებდეს ყურადღებას, თუმცა ამის თაობაზე აზრები იყოფა, ეკუთვნის თუ არა იგი კონსეკვენციალიზმს.

კონსეკვენციალიზმი გულისხმობს, რომ არსებობს ფიქრის კონკრეტული ლოგიკა, რომლის მიხედვითაც ადამიანებმა უნდა იმოქმედონ, რათა ბედნიერებას მიაღწიონ. ბედნიერების საზომი ადამიანების კეთილდღეობაა. მაგალითად, თუ ადამიანმა უნდა აირჩიოს ხალხის ორ ჯგუფს შორის, რომელს მისცემდა ფულის დიდ თანხას, კონსეკვენციალიზმის მიხედვით, ის აირჩევს ჯგუფს, რომელშიც მეტი ხალხია. ამ შემთხვევაში უფრო მეტი ხალხი იხეირებს.

მიუხედავად იმისა, რომ კონსეკვენციალიზმი აღიარებს, რომ ხალხის კეთილდღეობა უპირატესია, მის წესს რომ მივყვეთ, ადამიანებისთვის სანდო გარემო ვერ შეიქმნება. მხოლოდ ამ წესის დაშვებით საზოგადოებას ვერ ექნება იმის გარანტია, რომ ადამიანი მისი ინტერესებისთვის ყველაზე ხელსაყრელ გადაწყვეტილებას მიიღებს. ეს ფილოსოფია გულისხმობს, რომ ნებისმიერ სიტუაციაში მისი აღიარებული სწორი არჩევანი უნდა გავაკეთოთ. ყურადღებამისაქცევია, რომ ეს არჩევანი შესაძლოა კანონსაც კი ეწინააღმდეგებოდეს. კონსეკვენციალიზმი ამბობს, რომ რაიმე კონკრეტული ვითარებისას შესაძლოა, ადამიანმა ისეთი ქმედება ჩაიდინოს, რომელიც კანონს, დადებულ პირობას ან საზოგადოების სხვა ტიპის შეთანხმებას ეწინააღმდეგება, თუ ეს საზოგადოების სასიკეთოდაა მიმართული. შესაბამისად, საზოგადოებისთვის კანონი აღარაა უზენაესი და ის ინდივიდუალურ გადაწყვეტილებებზე უნდა იყოს დამოკიდებული. სწორედ ეს გამოიწვევს იმ არასანდო გარემოს.

საქმე ისაა, რომ სოციუმს უნდა გააჩნდეს რაიმე შეთანხმება, რომელიც რაღაც ტიპის ღირებულებებზეა დაფუძნებული. მართალია, კანონი ვერ გაითვალისწინებს ყველა ცხოვრებისეულ სიტუაციას, თუმცა ვერც კონსეკვენციალიზმის მოწოდება ვერ დააკმაყოფილებს მთელ საზოგადოებას, ვინაიდან ყველას ზოგადი კეთილდღეობის თავისი ხედვა გააჩნია.

იმისათვის, რომ კონსეკვენციალიზმის იდეამ იმუშავოს ყოველდღიურ ცხოვრებაში, ის აგრეთვე საზოგადოების შეთანხმებაზე უნდა იყოს დაფუძნებული. ეს შეთანხმება უნდა იგებოდეს იმ ღირებულებებისა და გადაწყვეტილებების საფუძველზე, რაც ხალხს გააჩნია ზოგად კეთილდღეობასთან დაკავშირებით. ამის მაგალითად, შეგვიძლია ავიღოთ ის, რომ თანამედროვე ტექნოლოგიების (თვითმართვადი მანქანების, დრონების) შემუშავებისას, მათ უნდა გააჩნდეთ მორალური კოდი, რომლის მეშვეობითაც ავარიულ სიტუაციებში იმოქმედებენ. მასაჩუსეთსის უნივერსიტეტმა შეიმუშავა ტესტი, რომელშიც ადამიანი სხვადასხვა ავარიულ სიტუაციას ეცნობოდა და ირჩევდა იმას, თუ როგორ უნდა ემოქმედა მანქანას ამ თუ იმ ვითარებაში. ტესტმა საკმაოდ საინტერესო შედეგი აჩვენა. სხვადასხვა ქვეყანა განსხვავებულ ფაქტორებს ანიჭებდა უპირატესობას. ეს ნიშნავს, რომ მორალური კოდი შეიძლება განსხვავებული იყოს გეოგრაფიული ადგილმდებარეობის, სოციალური ფენის ან რაიმე სხვა ფაქტორების გათვალისწინებით. სინამდვილეში კი, ნებისმიერი ეროვნებისა თუ სოციალური ფენის ადამიანს ერთნაირი უფლებები და თავისუფლებები უნდა ჰქონდეს, რასაც მხოლოდ კანონი უზრუნველყოფს.

შესაბამისად, ადამიანების კეთილდღეობის მაქსიმალური დაცვა შესაძლებელია მათი ხედვისა და კანონის მაქსიმალური დაახლოების გზით.

მარიამ კალანდია

ნინო კოპტონაშვილი

If we can create greater happiness for a greater number, should we?

13.04.2021

„რაც შეიძლება მეტი ადამიანის სწრაფვა რაც შეიძლება მეტი ბედნიერებისკენ“ - თუმცა კი რა არის ეს ბედნიერება და როგორ შეგვიძლია ის გავზომოთ? ერთი თეორიის მიხედვით, ბედნიერება კავშირშია სიამოვნების მიღებასა და ტკივილის მაქსიმალურად შემცირებასთან. ამ შემთხვევის განსახილველად საჭიროა სიამოვნებას შეფასება და გაზომვაც. სიამოვნება წარმოადგენს კოგნიტური აზროვნების შედეგად მიღებულ ემოციებსა და განცდებს. ის შესაძლოა მხოლოდ ჩვენი ქვეცნობიერისგან იყოს გამოწვეული, რაც ზრდის მისი არარეალურობისა და ილუზორულობის ალბათობას. ამ ბედნიერებით ადამიანები ილუზიაში გადადიან და კარგავენ ყოფითობისა თუ სინამდვილის განცდას, რასაც მივყავართ იქამდე, რომ საზოგადოებისთვის სასიკეთო შედეგებს ვეღარ ვხედავთ და ამის საპირისპიროდ მხოლოდ ზიანსღა ვიღებთ. თუ სიამოვნებას თუნდაც პატარა კავშირი მაინც აქვს ადამიანის არაცნობიერთან, გამოდის, რომ ის ყველა ადამიანისთვის განსხვავებულია და სუბიექტურად აღიქმება. ამ ჯაჭვს უკან თუ გავყვებით, მივდივართ იმ დასკვნამდე, რომ ბედნიერების აღქმა ძალზედ სუბიექტურია და სათანადოდ ვერ შევძლებთ მის შეფასებას ან გაზომვას. ბედნიერების შესახებ არსებული მეორე თეორიის მიხედვით, ბედნიერება ჩვენი სურვილების დაკმაყოფილებას წარმოადგენს და უკავშირდება სხვადასხვა ცხოვრებისეულ ასპექტს. იმის მიუხედავად, რომ ზოგჯერ ეს სურვილები შეგვიძლია საზოგადოდ კარგად მივიჩნიოთ, მაინც რჩება იმის ადგილი, რომ ეს შემთვევაც ითვალისწინებს ადამიანის პირად გრძნობებს, ემოციებსა და სუბიექტურ დამოკიდებულებებს. მართალია, უმეტესად ადამიანებს აქვთ საერთო მისწრაფებები, თუმცა ეს არ გამორიცხავს იმას, რომ არსებობს ბევრი ინდივიდუალური სურვილიც და მათი ხარისხების ერთმანეთთან შედარება არ შეგვიძლია. მესამე თეორიის მიხედვით, არსებობს ბედნიერების ობიექტური აღქმა და ყველა ადამიანი უნდა მიისწრაფოდეს იმისკენ, რომ მიიღოს კარგი განათლება, დასაქმდეს, შექმნას ოჯახი და სხვ, თუმცა ეს თეორია არ ითვალისწინებს ადამიანურ ბუნებას და პიროვნების შინაგან მიდრეკილებებსა თუ მისწრაფებებს.

ბედნიერებას ადამიანები ვუყურებთ დადებითი მხრიდან და მისკენ ვისწრაფვით სწორედ იმ პოზიტიური შედეგების გამო, რომლებსაც მისგან მოველით. თუმცა არ არის აუცილებელი ბედნიერებას ყოველთვის დადებითი შედეგები მოჰყვებოდეს. თუ დავუშვებთ ვარაუდს, რომ შეგვიძლია შევქმნათ საზოგადოების უმეტესობისთვის სასურველი ბედნიერება, მართლა მიზანშეწოლილი იქნება თუ არა ამის გაკეთება? ინგლისელი ფილოსოფოსი ოლდოს ჰაქსლი მიიჩნევდა, რომ უმრავლესობის ბედნიერება მიიღწევა ადამიანთა მანიპულაციის და გონების კონტროლით. მისი აზრით, ბედნიერი მოქალაქეები წარმოადგენენ ახლომხედველ მონებს, რომლებსაც არ შეუძლიათ მთლიანი რეალობის აღქმა და ვერ აცნობიერებენ საკუთარ მდგომარეობას. ასეთ სიტუაციებში, როცა ადამიანები კარგავენ რეალობის სიღრმისეულად აღქმის უნარს, ხდებიან შედარებით არაკრეატიულები და განიცდიან კრეატიული და ანალიტიკური აზროვნების უნარის ნაკლებობას. კლებულობს უპასუხისმგებლობის ხარისხიც, ხოლო ეს ყველაფერი, თავის მხრივ, ვერ ჩაითვლება დადებით შედეგად. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ თუ ჩავთვლით, რომ ის, რაც უმრავლებოსითვის ბედნიერების მომტანია, დადებითი ხასიათის მატარებელია და ამართლებს ქმედებას, მაშინაც კი ვერ ავუვლით გვერდს იმ ფაქტს, რომ ეს დებულება ამართლებს დიქტატურას, მონობასა და სხვა ადამიანებით მანიპულაციას. ამ უკანასკნელი დასკვნით ჩანს, რომ ბედნიერება უპირისპირდება თავისუფლებას და ირღვევა ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ადამიანური ღირებულება და ბედნიერების მაქსიმალიზაცია აუცილებლად ნეგატიურად შეეხება სხვა ღირებულებებსა და ფასეულობებს. უტილიტარიზმის იმ პრინციპს, რომ უნდა ვისწრაფვოდეთ საზოგადოების უმრავლესობის ბედნიერებისკენ აქვს პრაგრატული და მორალური გარღვევები, რომლებსაც მსჯელობის დროს ბევრ პრობლემამდე მივყავართ. 

ლიზი ნოზაძე

უტილიტარული შეხედულებები ცხოველთა კეთილდღეობასთან დაკავშირებით

13.04.2021

 ,,კონსეკვენციალიზმი” და ,,უტილიტარიზმი” ერთმანეთთან გაიგივებული ცნებებია, თუმცა ეს ორი ტერმინი ნაწილობრივ განსხვავდება.
უფრო კონკრეტულად რომ ვთქვათ, ,,უტილიტარიზმი” რამდენიმე შეხედულებით ემიჯნება ,,კონსეკვენციონალიზმს”, რომელთაგანაც ყველაზე მნიშვნელოვანი ე.წ ,,საყოველთაო კეთილდღეობაა” (რაშიც მოიაზრება როგორც ადამიანთა, ისე ცხოველთა კეთილდღეობა).
    უტილიტარიზმი, როგორც ეთიკური თეორია, კარგსა და ცუდს განასხვავებს იმის მიხედვით, თუ რამდენად სიკეთისა და ბოროტების მომტანია პიროვნების ესა თუ ის ქმედება. მაშასადამე, ეს კონცეფცია შედეგზე ორიენტირებულია და ადამიანის მორალს სარგებლობის პრინციპით განსაზღვრავს. ერთი შეხედვით, ფილოსოფიურ-ეთიკური მოძღვრება, მართლაც რომ იდეალისტურია, თუმცა მსგავსად ბევრი თეორიისა, მასაც გააჩნია სუსტი მხარეები. ზოგადი მოცემულობებით რომ ვისაუბროთ, შეუძლებელია იმის მტკიცებას მივყვეთ, რომ ყველა ჩვენი ქმედების შედეგი პროგნოზირებადია, ანდაც ვისაუბროთ ინდივიდიალური უფლებების შელახვაზე და სხვ., მაგრამ ჩემი თემა არ შეეხება ამ საკითხებს, არამედ ამ მოძღვრების ერთგვარ წინააღმდეგობას საკუთარ პრინციპებთან, უფრო კონკრეტულად, ცხოველთა კეთილდღეობის საკითხს.
  ერთი შეხედვით, უტილიტარული მოძღვრება ამბობს,  რომ ცხოველთა კეთილდღეობა იმდენადვე მნიშვნელოვანია, რამდენადაც ადამიანთა საყოველთაო კეთილდღეობა, მაგრამ, ვფიქრობ, არ ითვალისწინებს ადამიანთა ,,ზემდგომ” სტატუსს, რომელიც ბევრ სიტუაციაში უყურადღებოდ ტოვებს ამ მოჩვენებით თანასწორობას. უტილიტარიზმის მიმდევარი გააკრიტიკებს ხორცის ჭამას ერთ შემთხვევაში და გაამართლებს - მეორეში, რაც, ცხადია, შედეგების მიხედვით გადაფასდება. რასაკვირველია, შედეგების შეფასება ადამიანის მხრიდან მოხდება, რაც კიდევ ერთხელ გვიჩვენებს, თუ რამდენად აბსურდია იმის მტკიცება, რომ ადამიანთა და ცხოველთა კეთილდღეობა თანაბრად გათვალისწინებულია.
  ამ საკითხთან დაკავშირებით განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პიტერ სინგერის მოსაზრება, რომელსაც ნეგატიური უტილიტარული შეხედულებები გააჩნია. ის ამბობს, რომ აუცილებელია, სამყაროში ტანჯვის საერთო რაოდენობა დასული იყოს მინიმუმამდე, ეს შეხედულება ეხმიანება ბუდას მოსაზრებას სამყაროში არსებული ბედნიერების შესახებ, რაც მხოლოდ და მხოლოდ ტანჯვის მინიმალიზებით იქნება შესაძლებელი. წეღან აღვნიშნე, რომ უტილიტარული შეხედულების მიხედვით, ხორცის ჭამა ზოგიერთ შემთხვევაში გამართლებულია, რასაც პიტერ სინგერი რადიკალურად ეწინააღმდეგება. ერთადერთი რამ, რაც გათვალისწინებული უნდა იყოს, ამ თემაზე საუბრისას, არის ცხოველის ტანჯვა და არა გარემო, ადამიანის ჯანმრთელობა და სხვ.
  უტილიტარიზმის კრიტიკა, როგორც დასაწყისში აღვნიშნე, ინდივიდუალური ფასეულობის არ არსებობით შეიძლება დაიწყოს, ეს კონკრეტული ვრცელდება ცხოველებზეც. მაშასადამე, მე არ უნდა შევჭამო ცხოველი არა იმიტომ, რომ ამ ცხოველს ჰქონდა სიცოცხლის უფლება, არამედ იმიტომ, რომ ეს ყველაფერი საბოლოო ჯამში შეამცირებს სამყაროში არსებულ ტანჯვას. ცხადია, ეს შეხედულება იმით შეიძლება იქნას გაბათილებული, რომ ყველა არსებას, მემკვიდრეობითი, თანდაყოფილილი უფლება აქვს არსებობის და მისი სიცოცხლე არ უნდა იყოს რელატიური, არამედ ცალკე აღებულსაც უნდა გააჩნდეს ღირებულება.
  უტილიტარიზმის მიხედვით, ყველა სახის სიამოვნება თანაბრად მნიშვნელოვანია. მაგალითად ავიღოთ ხარების ბრძოლა, რომლის დროსაც ადამიანთა დიდი ნაწილი სიამოვნებას განიცდის, მაგრამ აქვე უნდა შევაფასოთ ხარების ტანჯვა, რომელიც შესაძლებელია, ვერ გადაწონიდეს ასი ადამიანის სიამოვნებას. მე თუ იმაზე მეტ სიამოვნებას ვიღებ ხარების ბრძოლის ყურებისას, ვიდრე, მაგალითად, ფეხბურთის, მაშინ მე მორალურად ვალდებულიც კი ვარ, რომ ხარების ბრძოლას ვუყურო, თუკი ვერანაირად ვერ შევამცირებ ხარების ტანჯვას - ამ იდეას ისევ იქამდე მივყავართ, რომ საბოლოოდ ყველაფერი დაიყვანება სამყაროში საერთო სიტუაცია  ,,გაუმჯობესებისაკენ” და არ ეხმიანება კეთილდღეობას, რომელსაც ასე ,,გამეტებით” იცავს უტილიტარიზმი. ამ კონკრეტულ სიტუაციაშიც, როგორც ჩანს, ადამიანთა სიამოვნებამ  გადაწონა ცხოველების ტანჯვით მიყენებულ ზიანი, რაც პირდაპირ უპირისპირდება მათი თანასწორობის იდეას.
    ხარვეზები არსებობს ყველა არსებულ თეორიაში, თუმცა ეს კონკრეტული კიდევ უფრო მეტად ართულებს სიტუაციას, რადგან დამოკიდებულია შედეგზე, რომელიც ხშირ შემთხვევაში ვარაუდის დონემდე დაიყვანება და, შესაბამისად, იწვევს მრავალ გაუგებრობას.

 

სალომე ინაშვილი

Utilitarianism between justice and morality

13.04.2021

ადამიანის უფლებები ხელშეუხებელი და უნივერსალურია და ზოგიერთი მათგანი - აბსოლუტურიცაა. ზოგადად, უფლებათა უპირატესი დანიშნულება იმაში დარწმუნებაა, რომ უმცირესობის ხარჯზე უმრავლესობას ბენეფიტი არ აქვს. თუკი სახელმწიფო ან სოციუმი სწირავს ინდივიდის ან უმცირესობის ინტერესს კოლექტიური სარგებლისათვის, ეს ადამიანის უფლებებს ეწინააღმდეგება, არადა უტილიტარიანიზმი სწორედ იმას გულისხმობს, რომ ადამიანთა ბედნიერება შეიძლება გაიწიროს, თუკი ეს ქმედება უფრო მეტ ადამიანს მოუტანს სარგებელსა და ბედნიერებას. ამის გამო, ზოგიერთი ამბობს, რომ უტილიტარიანიზმი ეწინააღმდეგება ძირითად უფლებებს. ამ უფლებათა მხარდაჭერა ნიშნავს იმას, რომ ადამიანებს მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან გვწამს, რომ მათ სარგებელი და სიკეთე მოაქვთ და ეს რწმენა ვაკუუმიდან არ წარმოშობილა. ისტორია მუდამ იმას იმეორებს, რომ ადამიანის უფლებათა შელახვას კატასტროფულ შედეგებამდე მივყავართ (მაგ, მონობა), ამიტომ მათი დაცვა ყველას მთავარი პრიორიტეტი უნდა იყოს. კაცობრიობას დიდი დრო დასჭირდა იმისათვის, რომ ერთი ადამიანიც ისეთივე ღირებულად და მნიშვნელოვნად ჩაეთვალა, როგორიც ათიათასობით. უტილიტარისტმა კი მონობა - რომელიც თანამედროვე ლიბერალური საზოგადოებისათვის ყოვლად მიუღებელია - შეიძლება, გაამართლოს არგუმენტით, რომ მონათა არსებობა საზოგადოებრივ სარგებელს ქმნის, უფასო მუშახელს სიკეთე მოაქვს. მრავალთა აზრით, უტილიტარისტული ღირებულებათა სისტემა არის ამორალური და ეწინააღმედება სამართლებრივ პრინციპებს თუ კანონს.
პირველ რიგში, საკამათო საკითხია ზნეობრივია თუ არა უტილიტარისტების თვალით დანახული სამყარო, რადგანაც მათ მორალიდან გადახვევაში ,,ედებათ ბრალი“. ხშირად, ის რაც კანონში წერია, მორალურად სწორია ადამიანებისათვის. არადა, ისეთ სამყაროში ვცხოვრობთ, რომელშიც უამრავი დილემაა გადასაჭრელი და პარადოქსული, რთული გადაწყვეტილებების მიღებაში მორალი საქმეს კი არ ამარტივებს, არამედ უფრო ართულებს. თანაც, ზოგიერთი უტილიტარისტი ადამიანს სულაც არ მიაწერს ხოლმე ზნეობრიობას და ფიქრობს, რომ გარედან თავსმოხვეული რამაა მორალი, რომელიც თეორიულად კი კარგი ეჩვენება ყველას, მაგრამ მოქმედებაში ყოველთვის ყველაზე რთულია, დარჩე ზნეობრივად. ამასთან, ყველა ადამიანი სუბიექტურია და ცნებებიც ყველას სხვადასხვანაირად ესმის. ვინ განსაზღვრა მორალი, ვისთვის რა არის მორალური/ამორალური, არის თუ არა იგი რეალურად საჭირო - ამ კითხვებზე უამრავი პასუხის მოძებნა შეიძლება და ვერანაირად ვერ დავადგენთ, რომელია ზუსტი. ამიტომაც უტილიტარისტების ხედვით, სულაც არ არის ამორალური ის, რომ ერთის გაწირვით უამრავი გადაარჩინო. თუკი შეგიძლია, ერთი სიცოცხლის გაწირვით ოცი სიცოცხლე იხსნა, ეს უნდა გააკეთო. ამან კი ნიცშეანური ხედვაც შეიძლება გაგვახსენოს - თუკი რაღაც დანიშნულება გაქვს, თუკი რეალური მიზანი გაგაჩნია და ამაში სხვა ხელს გიშლის, მაშინ იგი უნდა გაწირო და ადამიანებმა დანიშნულების ადგილს უნდა მივაღწიოთ, სარგებელი უნდა ვამჯობინოთ ალტრუიზმს.


ამგვარად, ჩანს, რომ უტილიტარული ხედვით ინდივიდის უფლება და თავისუფლება ილახება, თუკი იგი საზოგადოებისათვის დიდ სარგებელს მოიტანს. კანონი კი სწორედ იმისათვის შეიქმნა, რომ უმცირესობას, ჩაგრულებს დაეხმაროს და ყველა ადამიანი თანასწორი გახადოს. თუმცა, რა თქმა უნდა, ამ საკითხსაც შეიძლება განსხვავებული პერსპექტივიდან შევხედოთ. თუკი მოძალადე, ტერორისტი, დამნაშავე, საფრთხეს უქმნის უამრავი ადამიანის სიცოცხლეს, მისი მოკვლა არ დაისჯება, მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანის სიცოცხლე მნიშვნელოვანია და მისი წართმევა- ამორალური. ამ საკითხს სამართალიც კი უტილიტარულად უყურებს, ამიტომაც არ არის სიცოცხლის უფლება აბსოლუტური და სიცოცხლის მოსპობა სხვისთვის ყოველთვის დასჯადი არ არის. ზოგ ქვეყანაში მიუღებელია სიკვდილით დასჯაც და ეს წარმოუდგენელი დანაშაულია, ამერიკის ზოგიერთ შტატში კი - მიღებული.

საბოლოოდ, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ არ შეიძლება, ცალსახად ითქვას, რომ უტილიტარისტული ხედვა კანონსა და მორალს ეწინააღმდეგება, რადგან მრავალ ქვეყანაში კანონიც განსხვავებულია და მორალის გაგება და აღქმაც სხვადასხვანაირია. ჩემი აზრით, რადიკალურად არც დაპირისპირება შეიძლება უტილიტარიანიზმთან, რადგან, რიგ შემთხვევებში ეს ღირებულებათა სისტემა გამოსადეგარიც შეიძლება იყოს, და არც ცალსახად დათანხმება, რადგან აქვს მას ისეთი მიუღებელი ლაფსუსები, რომლებიც ეფექტიანობას აკარგვინებს თანამედროვე ლიბერალური საზოგადოების თვალში.

 

მარიამ ნავროზაშვილი

კონსეკვენციალისტური ჰედონიზმი

13.04.2021

 

Კონსეკვენციალიზმი არის ეთიკური თეორია, რომელიც გვთავაზობს სწორისა და არასწორის შემდეგნაირ განმარტებას: სწორია ყველაფერი, რასაც სასიკეთო შედეგი მოაქვს, არასწორია ყველაფერი, რასაც არ მოსდევს ამგვარი შედეგი. Თითქოს საქვეყნოდ აღიარებულია, რომ ტყუილი ცუდია, მატყუარა ადამიანი - ცუდი ადამიანი, მაგრამ კონსეკვენციალისტების აზრით, თუ ტყუილი აუცილებელია, ვთქვათ, სიცოცხლის გადასარჩენად, მაშინ გამართლებულია ის. Და პირიქით - როცა ტყუილს ვამბობთ, რადგან ვინმესთვის გულის ტკენა არ გვინდა, ეს თითქოს გამართლებული საქციელია, მაგრამ ასეთ შემთხვევაში სიმართლის თქმა უფრო სასიკეთო იქნებოდა. 

Მოკლედ, კონსეკვენციალიზმი თითქოს არაფერ განსაკუთრებულს არ ამტკიცებს და საერთოდაც ძალიან მარტივი თეორიაა, მაგრამ მას ცალკეული განშტოებები აქვს, რომლებიც ამ მოძღვრების უბრალო განმარტებას, როგორიც ზევით დავწერე, უფრო კომპლექსურს ხდის. Კონსეკვენციალიზმის ერთ-ერთი სახე არის ჰედონიზმი. Სწორედ კონსეკვენციალისტურ ჰედონიზმზე, მისი მოწინააღმდეგეების შეხედულებებზე ვაპირებ ვისაუბრო და მათ დავუპირისპირო ზოგიერთი თეორეტიკოსის და პირადად ჩემი არგუმენტები, რითაც დავიცავ ჰედონიზმს, როგორც ფილოსოფიას, რომელსაც ადამიანისთვის ბედნიერების მეტი არაფერი ემეტება. 

Ნებისმიერი ლექსიკონი ჰედონიზმს განმარტავს, როგორც იდეალისტურ მიმდინარეობას, რომლის მიხედვითაც ადამიანის ცხოვრების მიზანს მაქსიმალური სიამოვნების მიღება წარმოადგენს. Ვინც მხოლოდ ამ განმარტებით დაკმაყოფილდება, აუცილებლად შეექმნება ისეთი შთაბეჭდილება, თითქოს ჰედონიზმი ძალიან ზედაპირულ, მორალურობისგან დაცლილ, მარტივ გზას გვთავაზობს ცხოვრების წარმართვის. Დაახლოებით ასეთსავე აზრზე იყო თავის დროზე ჰედონიზმის რამდენიმე კრიტიკოსიც. Ისინი მიიჩნევდნენ, რომ ჰედონიზმი ზედმეტად მარტივი ფილოსოფია იყო და არ შეიძლებოდა ასეთი მოძღვრების მიხედვით გაელია ადამიანს თავისი სიცოცხლის შეგნებული წლები. Სინამდვილეში, ჰედონიზმი სულაც არაა ასეთი მარტივი, მიუხედავად იმისა, როგორ უბრალოდაც არ უნდა ჟღერდეს თეზისი - ადამიანმა სიამოვნებისთვის უნდა იცხოვროს. Უპირველესად იმიტომ, რომ ჰედონიზმი მხედველობაში იღებს როგორც სიამოვნებას, ისე ტკივილსაც. Ერთი მეორის არარსებობა კი არაა, როგორც, მაგალითად, დეკარტი განმარტავს სიცივეს სითბოს არარსებობად, არამედ ეს ორი ცნება თუ მოვლენა დამოუკიდებელია ერთმანეთისგან. Ასეა იმიტომ, რომ ადამიანის გრძნობები საკმაოდ გადახლართულია ერთმანეთში - ერთდროულად ის შეიძლება გრძნობდეს სიამოვნებასაც და ტკივილსაც. 

Ალბათ იმის გამოც, რომ სიმარტივეს მიაწერდნენ, ჰედონიზმზე შეიქმნა შეხედულებაც, თითქოს მას ადამიანი ცხოველის დონეზე ჩამოჰყავდა. Ასე ფიქრობდა, მაგალითად, ინგლისელი ფილოსოფოსი ჯერემი ბენთჰემი და ამბობდა, რომ ჰედონისტებს რომ დავუჯეროთ, გამოვა, ნებისმიერი გასართობი თამაში (არა ინტელექტუალური) იმდენადვე ღირებულია, როგორც კარგი პოეზია. Ამაზე ჰედონისტების პასუხია, რომ უმეტეს შემთხვევაში, პოეზია უფრო ფასეულია, რადგან კარგი ლექსის წაკითხვის თანმდევი სიამოვნება უფრო ცხადია, უფრო წმინდა და სხვა სიამოვნებებსაც უხსნის გზას. Ჩემი აზრით, არაა სწორი გადაჭრით იმის თქმა, რომ პოეზია უფრო მაღალღირებულია, ვიდრე ნებისმიერი დროის გასაყვანი თამაში ზუსტად იმიტომ, რომ მთავარი ადამიანის ინდივიდუალური სიამოვნებებია, არ შეგვიძლია ცალკეული ადამიანების სასიამოვნო გამოცდილებები ავიღოთ, შევკრიბოთ და ჯამი გამოვაცხადოთ ჭეშმარიტებად. Ან რაიმე ნიშნით ავარჩიოთ, ვისი სიამოვნებები უფრო ღირებულია და ის ვაღიაროთ საყოველთაო სიამოვნებად. Როგორც ნიცშე ამბობდა, არაა სწორი ჩემი ჭეშმარიტება სხვას მოვახვიო თავს, ამგვარად თვითონ იმასაც დავუკარგავ ღირებულებას, რაც ჩემთვის ჭეშმარიტებაა. Მაგალითად, სიკეთე ჩემთვის არაა აუცილებელი იყოს სიკეთე საზოგადად. Იგივე ვრცელდება სიამოვნებაზეც. 

Ჰედონიზმს ეწინააღმდეგებიან მთელ რიგ საკითხებში, რისი ერთგვარი შეჯამებაც არის ნოზიკის ე.წ experience machine. Ამ მოწყობილობის მთელი აზრი ისაა, რომ ადამიანებს საშუალებას აძლებს, გამოსცადონ ისეთი სიკეთეები, რაც სინამდვილეში არასდროს შეუგრძვნიათ, ეს შეიძლება იყოს საყვარელ ადამიანებთან დროის გატარება, ოლიმპიური მედლის, ნობელის პრემიის მოპოვება, საყვარელ ადამიანთან სექსუალური ლტოლვების დაკმაყოფილება. Მოკლედ, ყველაფერი, რაშიც ტკივილისა და სიამოვნების მათთვის მისაღები თანაფარდობაა. Ამ არგუმენტით ამბობენ, რომ თუკი მართლაც სიამოვნებაა მთავარი ცხოვრებაში, რატომ არ გადავსახლდეთ ამ მანქანაში? Ის ხომ იმავე გრძნობებს გვაძლებს, რასაც სინამდვილეში განვიცდიდით, რომ შეგვძლებოდა? Ჰედონისტები მიიჩნევენ, რომ ეს არგუმენტი თავად ჰედონისტური ფილოსოფიის არასწორმა ინტერპრეტაციამ დაბადა. Მართლაც, მოწყობილობას შეუძლია დადებითი ემოციების აღძვრა ადამიანში რეალური გამოცდილების არსებობის გარეშე, მაგრამ არსებობს სხვა ტიპის სიამოვნება, რომელსაც პროპოზიციონალურ სიამოვნებას უწოდებენ. Ასეთი სიამოვნებაა, მაგალითად, Როცა დედა ბედნიერია შვილის კარგი ქულებით. Ამ შემთხვევაში ხომ თავად დედას არ მიუძღვის როლი საკუთარ ბედნიერებაში, არამედ - შვილს. Ასეთი დადებითი ემოციები კი, ცხადია, მხოლოდ მაშინ გაჩნდება, როცა რაღაც გარკვეული გარემოება მართლაც იარსებებს (შვილი მიიღებს კარგ ქულას). Შესაბამისად, ის ჰედონისტები, რომელთათვისაც უფრო ღირებული პროპოზიციონალური სიამოვნებაა, უარყოფენ, რომ ნოზიკის მანქანა ქმნის ადამიანური სიამოვნებების შექმნისთვის საჭირო უფრო მეტ რესურსს.

Საბოლოოდ, ჰედონიზმი, როგორც თეორია, თუნდაც მხოლოდ იმიტომ შეიძლება ღირებული იყოს, რომ ის გვთავაზობს გზას ინდივიდუალური ბედნიერების მაქსიმიზაციისთვის და, შესაბამისად, განსაზღვრავს ადამიანის ყოველდღიურ ქცევას, მოტივებს და ა.შ. Ვფიქრობ, მთავარი სიტყვა აქ “ინდივიდუალურია” - ჰედონიზმი ფოკუსირდება კონკრეტულ “პროექტზე” ანუ ადამიანზე და აღიარებს მომავალი კეთილდღეობის მაქსიმიზაციის ყოველი ადამიანისთვის უნიკალურ მეთოდს.

 

გვანცა მელიქიშვილი

Რომელი უფრო მნიშვნელოვანია: კოლექტიური ბედნიერება თუ ინდივიდუალური?

13.04.2021

უტილიტარიზმის მთავარი იდეა და არსი მდგომარეობს იმაში, რომ მორალურად მართებული ქმედება სწორედ ისაა, რომლის მოტანილი ჯამური ბედნიერებაც ყველაზე მეტია სხვა შესაძლო ვარიანტებიდან. ამ ცნების ასახსნელად ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მაგალითია პაციენტების შემთხვევა. დავუშვათ, გვაქვს წამლის ხუთი აბი და გვყავს პაციენტი, რომლის სიცოცხლის გადასარჩენადაც ხუთივე საჭიროა. Მეორე მხრივ, გვყავს ხუთი სხვა პაციენტი, რომელთა გადასარჩენადაც თითო-თითო აბიც საკმარისია. Რას გააკეთებს უტილიტარიზმის მიმდევარი? Რა თქმა უნდა, გადაარჩენს იმ ხუთ პაციენტს, რადგან ხუთი ადამიანის გადარჩენა უფრო მეტი ჯამური ბედნიერების მომტანი იქნება, ვიდრე ერთის. Ჩემი აზრით, ამ თეორიაში ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ბზარია ის, თუ რა პრინციპით ვზომავთ სარგებელს, სარგებელთან ერთად კი - ბედნიერებას? 

ჩვენ ცალსახად ვერასდროს ვიტყვით, ამ კონკრეტული ხუთი ადამიანის სიცოცხლე ჯობია იმ ერთისას თუ არა. იქნებ, ეს ხუთი ადამიანი სერიული მკვლელია და მომავალში უამრავი უდანაშაულო ადამიანის სიცოცხლეს შეიწირავს. ანდაც, ის ერთი ისეთი გენიოსია, რომ მომავალში ძალიან ბევრი ადამიანის ცხოვრებას შეცვლის უკეთესობისკენ და გააბედნიერებს, ამით ხომ ჯამური ბედნიერებაც გაიზრდება. Სწორედ ამიტომ, არასწორი მგონია ადამიანების ღირებულებათა ხარისხის ამგვარად შეფასება. 

რადგანაც ადამიანთა მნიშვნელობების შეკრება-გამოკლება არარელევანტურია ამიტომ მიმაჩნია, რომ თუნდაც სასწორის ერთ მხარეს ერთი ადამიანი გვყავდეს, მეორეზე კი - მილიონი, მაინც ვერ ვიტყვით, თუ რომელი გადაწონის. Მსგავსი განტოლება არ ემორჩილება მათემატიკურ კანონებს. 

ასევე რა ხდება მაშინ, როცა ადამიანთა მიერ გაღებული მსხვერპლი არის განსხვავებული ერთმანეთისგან. Მაგალითად, როცა ერთ ადამიანს ადგება ფიზიკური აუტანელი ტკივილი, მეორე მხრივ კი მილიონი ადამიანი უბრალოდ გაბრაზებული და უკმაყოფილოა? შეგვიძლია შემოვიღოთ რაიმე რიცხვითი ერთეული, რომელიც დისკომფორტის დონეს განსაზღვრავს, შემდეგ ამ ერთეულს გავამრავლებთ ადამიანთა რიცხვზე და მივიღებთ საერთო უბედურების ოდენობას? Ჩემი აზრით, მსგავსი მსჯელობაც აბსურდამდე მიგვიყვანს, რადგან შეუძლებელია გაზომო შეგრძნებები და ემოციები, შემდეგ კი ამის მიხედვით დაადგინო, თუ რომელი მხარის მსხვერპლად შეწირვა ღირს. 

ვფიქრობ, მსგავსი მიდგომა ადამიანებს გარკვეულწილად უსულო საგნებად აქცევს და პიროვნების ინდივიდუალურობას სრულიად უსვამს ხაზს. ამ განსაზღვრებამ შესაძლოა მოგვაგონოს სოციალისტური რეჟიმი, რომელიც თავის თავში ერთიანობისკენ და საერთო სიკეთისკენ სწრაფვას მოიაზრებს. და მიუხედავად იმისა, რომ მისი თავდაპირველი იდეა საკმაოდ კეთილშობილურია, მაინც ვეჩეხებით გზაში ისეთ პრობლემებს, როგორებიცაა ადამიანის ინდივიდუალურობის გაუფასურება, სწორხაზოვნობა, ერთფეროვნება და ზედაპირულობა. უტილიტარიზმის იდეაც სწორედ ამდაგვარ ჩიხში შედის. 

ისტორიაში უამრავი მაგალითის მოძიება შეგვიძლია, რომელთა მიხედვითაც კოლექტიური ბედნიერება სულაც არ ყოფილა კეთინდღეობის მომტანი, თუნდაც საბჭოთა კავშირის ან ნაცისტური გერმანიის მაგალითზე. Ბედნიერება ზედმეტად აბსტრაქტული ცნებაა იმისთვის, რომ მისი გაზომვა შევძლოთ ან დავწმუნდეთ იმაში, ცრუა ის თუ ნამდვილი. მეორე მხრივ, ადამიანს ვერ უბრძანებ, თუ რითი იყოს ბედნიერი და რითი არა. Შესაძლოა, ერთ ადამიანს ის აბედნიერებდეს, რაც მეორეს აუბედურებს და ჩვენ ვერ გავიგებთ, რომელი უფრო მართებული ბედნიერებაა. ეს კი კიდევ ერთი მიზეზია იმისა, რომ ბედნიერებებებზე მათემატიკური კალკულაციების ჩატარება აბსურდამდე მიგვიყვანს.

სწორედ ამიტომ, ყველა ქეისი ინდივიდუალურია და თითოეული ადამიანის ბედნიერება იმდენადვე შეიძლება იყოს მნიშვნელოვანი, როგორც ასეულობით და ათასეულობით ადამიანის ერთად აღებული.

თამარი თავდუმაძე

უტილიტარიზმი და ინდივიდუალურობა

13.04.2021

   უტილიტარიზმი, როგორც ყველაზე გავრცელებული ფორმა კონსეკვენციალიზმისა, წარმოადგენს ნორმატიულ ეთიკურ სისტემას,  რომლის ფარგლებშიც ქცევის მორალურობა განსაზღვრულია მისი საბოლოო ეფექტით ადამიანთა საერთო კეთილდღეობაზე. უტალიტარიზმის ეს განმარტება წარმოშობს გარკვეული სახის სიძნელეეებს, რომლებიც დაკავშირებულია ადამიანის ინდივიდუალურ გადაწყვეტილებებთან. ამის ფარლებში კი ისმის კითხვა: რამდენად წარმოაგდენს ადამიანური არსება უტყუარ საზომს საკუთარი ქმედებისა და რა გავლენა შეიძლება იქონიოს  მისმა ინდივიდუალიზმმა მიზნის რეალიზებისას?

   ინდივიდუალურ გადაწყვეტილებებზე ხშირად სუბიექტურ გავლენას ზოგადი მოსაზრებებები ახდენს. საზოგადოება აყალიბებს  გადაწყვეტილების მიღების უნარის მქონე სუბიექტს, რომელზეც მნიშვნელოვან  ზეგავლენას ახდენს  კონკრეტული სოციალური გარემოცვა. შესაბამისად, ინდივიდს უჩნდება გარკვეული პრეფერენციები გარკვეულ სოციალურ კონტექსტში, მათ შორის, რელიგიას, პოლიტიკასა და კულტურაში. Სწორედ ამ პრეფერენციებზე დაყრდნობით, ადამიანური არსება იღებს როგორც სუბიექტურ ასევე ობიექტურ გადაწყვეტილებებს. Შესაბამისად, გადაწყვეტილების მიღებს ნებისმიერ ფორმაზე, უმთავრესად კი უტილიტარიზმე, მრავალმნიშვნელოვანად ზემოქმედებს სოციალური ასპექტები, რომლებსაც აქვს უდიდესი პოტენციალი საბოლოო შედეგის ფორმირებისა. 

   ტერორისტული ორგანიზაციების ქმედება უმთავრესად უკავშირდება სამყაროს სუბიექტურ ინტერპრეტაციას. Პოლიტიკური და სოციალური გარემოს აღქმა ფორმულირებულია რწმენებსა და დამოკიდებულებებზე დაყრდნობით. Თუ ტერორისტულ აქტებს განვიხილავთ წმინდა რელიგიურ კონტექსტში და ჩამოვაშორებთ ყოველგვარ პოლიტიკურ მიმართებას, ტერორისტული აქტები წარმოგვიჩნდება როგორც უტილიტარისტულ მორალზე აღმოცენებული ქმედება, რომლის ფარგლებშიც მონაწილენი ცდილობენ მიაღწიონ მაქსიმალურ საერთო კეთილდღეობას ღმერთის სახელით მოქმედების საფუძველზე. Მათი სამყაროსეული აღქმა დაიყვანება ღმერთისადმი მსახურების აღსრულებაზე, ანუ რომ ნებისმიერი ქმედებას აღსრურლებულს ღმერთის სახელზე, კაცობრიობსათვის უფრო მეტი კეთილდღეობა მოაქვს, ვიდრე ასობით ათასი ადამიანის სიკვდილის მიერ მონიჭებული დანაკარგია. Ამგვარად, მიუხედავად იმისა, რომ აქტივიზმების მიერ ეს ძალადობრივი ქმედებები აღქმულია როგორც საბოლოო საერთო კეთილდღეობის მაქსიმიზება, მას სრულიად საზოგადოებისათვის შეიძლება უარყოფითი საერთო შედეგი ჰქონდეს. Რელიგიის სუბიექტურმა გავლენამ და მათმა შინაგანმა ბედნიერებს აღქმამ სრულიად დააშორა ისინი ობიექტურ რეალობას. 

   აქვე, შესაძლოა განვიხილოთ ის ტერორისტული დაჯგუფებები, რომლებიც რელიგიას ანიჭებენ პოლიტიკური იარაღის დატვირთვას. Ამგვარ მიმართულებას წარმოაგდგენს. Მასში ერთიანდება ნაციონალისტური-სეპარატისტული ტერორიზმი  და ახალი მემარცხენეების სოციალისტური რევოლუციონერი ტერორისტები. ნაციონალისტური-სეპარატისტული ტერორიზმი ძირითადად ნაციონალიზმის იდეებითაა მართული, ესწრაფვის ავტონომიას და შეიძლება შეიცავდეს ძალადობას ემიგრანტების მიმართ ქვეყანაში. Ამ მიმართულების აქტივისტების მიერ აღქმული საერთო კეთილდღეობის იდეაც მეტად სუბიექტურია, უგულებელყოფს რა ის განსხვავებული ნაციონალობის მქონე ინდივიდებს და ავლენს შინაგან სუბიექტურ პრეფერენციებს. Მეორე მხრივ კი-  ახალი მემარცხენეების სოციალისტური რევოლუციონერი ტერორისტები, რომლებიც გარეგანი ობიექტური საჭიროებების მიხედვით მოქმედებენ.

   Საბოლოოდ, შეიძლება ითქვას, რომ უტილიტარისტულ ეთიკურ სისტემათა  მოქმედ ტერორისტულ დაჯგუფებებთან დაკავშირების საფუძველზე შეიძლება დავასკვნათ, რომ თავდაპირველად დასმულ კითხვას (,,რამდენად წარმოაგდენს ადამიანური არსება უტყუარ საზომს საკუთარი ქმედებისა და რა გავლენა შეიძლება იქონიოს  მისმა ინდივიდუალიზმმა მიზნის რეალიზებისას?”) პასუხი გაეცა და დადასტურდა, რომ ადამიანის ინდივიდუალური გადაწყვეტილებები მეტად დიდ გავლენას ახდენს საბოლოო კეთილდღეობის ფორმრებაში და შესაძლოა, გარკვეულმა ადამიანურმა ცდომილებებმა, უარყოფითი საზოგადოებრივი რეზულტატი გამოიღოს იმისდა დამოუკიდებლად, რომ მოტივი ქმედებისა კეთილშობილურია. Ამასთან, გამოიყო ოთხი მიმართულება, რომლებიც შეიძლება კომპასის ოთხ მიმართულებად აღვიქვათ: ბედნიერების სუბიექტური შინაგანი აღქმა, სიამოვნების ობიექტური შინაგანი აღქმა, გამოვლენილი სუბიექტური პრეფერენციები და ობიექტური საჭიროებები- მათზე მიკუთვნებამ თითოეული ტერორისტული მიმდინარეობისა, მეტად ნათლად აჩვენა ის გაღვევები, რომლებმაც განაპირობეს საბოლოო საზოგადო კეთილდღეობის შემცირება.

ვიკა კახიძე

კონსეკვენციალიზმი

13.04.2021

ბოლო წლებში განსაკუთრებით აქტუალური გახდა ნარკოტიკების დეკრიმინალიზაციისა და ლეგალიზაციის საკითხები. მსგავს პირობებში, როდესაც ნარკოტიკულ ნივთიერებებზე დაწესებული შეზღუდვების შემსუბუქების ირგვლივ აქტიური დებატები მიმდინარეობს, საინტერესოა რა ზეგავლანას მოახდენს ამ თემასთან დაკავშირებული სხვადასხვა კანონის, რეგულაციის მიღება ან პირიქით - გაუქმება. მაგალითად, გამართლებულია თუ არა, რომ სახელმწიფომ სრულად მოხსნას კონტროლი ნარკოტიკებზე? აღნიშნული საკითხი განვიხილოთ ერთ-ერთი ეთიკური თეორიის, კონსეკვენციალიზმისა და მისი ერთ-ერთი ფორმის, უტილიტარიზმის, მიხედვით. კონსეკვენციალიზმი ეყრდნობა მოსაზრებას, რომ ჩვენი ქმედების სისწორისა და მორალურობის მთავარი განმსაზღვრელია შედეგი. ხოლო უტილიტარიზმი არის ეთიკური მოძღვრება, რომელიც ცდილობს მოახდინოს სიამოვნების მაქსიმიზება. ამ ეთიკური მოძღვრების მიხედვით, გამართლებული და სასურველია განხორციელება ქმედებისა, რომელსაც ყველაზე დიდი საზოგადო სარგებლის შექმნა შეუძლია. სარგებლის მხრივ, განსაზღვრისას, უნდა გავითვალისწინოთ კონკრეტული ქმედების განხორციელებით მიღებული სიამოვნებისა და ტკივილის თანაფარდობა: რამდენად იქნება სიკეთისა და ბედნიერების მომტანი და რამდენად აგვაცილებს თავიდან ტკივილს. ნარკოტიკული ნივთიერებები ხსნიან ან ამცირებენ ტკივილს, ამაღლებენ გუნება-განწყობილებას. შესაბამისად ადამიანები, რომლებიც ნარკოტიკებს მოიხმარენ ამით გარკვეულ სიამოვნებას იღებენ. როგორც ავღნიშნე, კონსეკვენციალიზმის / უტილიტარიზმის მიხედვით, მნიშვნელოვანია შედეგი და რა სიამოვნების მომტანი იქნება ქმედება. შესაბამისად, ერთი მხრივ ნარკოტიკებზე ყოველგვარი შეზღუდვის მოხსნა სასარგებლო და გამართლებულია, რადგან საზოგადოების ნაწილი მათი გამოყენებით სიამოვნების მაქსიმიზებას ახდენს. მაგრამ ასევე უნდა გავითვალისწინოთ ნარკოტიკული ნივთიერებების მავნე ზემოქმედება ადამიანის ჯანმრთელობაზე და მისი თვისება, რომ ჩამოუყალიბოს ინდივიდს მისი მიღების უკონტროლო, დაუძლეველი სურვილი. ნარკოტიკის მიღებისას ადამიანი თმობს საკუთარ ჯანმრთელობასა და სიცოცხლეს. აღნიშნულის გათვალისწინებით, ერთგვარი დილემა იქმნება და ართულებს, რომ კონსეკვენციალიზმის/ უტილიტარიზმის მიხედვით ობიექტურად შევაფასოთ სახელმწიფოს მიერ ნარკოტიკებზე ყოველგვარი კონტროლის მოხსნის შედეგი. ამ საკითხის განხილვისას მნიშვნელოვანია ჩავუღრმავდეთ სიამოვნების მაქსიმიზაციის საკითხს. ნარკოტიკებს აქვთ უნარი მყისიერი სიამოვნების მინიჭებისა, მაგრამ, ვფიქრობ, ეს რაოდენობა ნაკლებია დამოკიდებულების გარეშე მთელი ცხოვრების განმავლობაში განცდილ სიამოვნებაზე. უტილიტარიზმის მოწინააღმდეგეები აღნიშნავენ, რომ ეს ეთიკური მოძღვრება ბევრ სიტუაციაში ათავისუფლებს ინდივიდს მორალური პასუხისმგებლობისაგან და მას მხოლოდ შედეგზე ორიენტირებულად აქცევს. ამ შეხედულებას შეგვიძლია დავუპირისპიროთ უტილიტარიზმის ერთ-ერთი წარმომადგენელის, ჯონ სტიუარტ მილის აღწერილი ფაქტორები: მილი წერს, რომ უტილიტარიზმს შეუძლია დააწესოს ყველა ის სანქცია, რომელიც სხვა მორალურ სისტემას შეუძლია. აღნიშნავს, რომ არსებობს გარეგანი და შინაგანი სანქციები: გარე სანქციებისას ადამიანზე ზემოქმედებას ახდენენ სხვა ადამიანები ან გარეგანი ფაქტორები. ასეთია მაგალითად, ნარკოდამოკიდებულების შიში, რომ საზოგადოება მათ უარყოფს, გარიყავს ან მოხდება მათი სტიგმატიზაცია. შინაგანი სანქციები, გამომდინარეობს სინდისიდან. ამ ტიპის სანქციებს განეკუთვნება გრძნობები, რომლებიც აღიძვრებიან და პირს უქმნიან დისკომფორტს, როდესაც ადამიანი არღვევს მოვალეობებს, დამკვიდრებულ ნორმებსა და წესებს. ასეთია მაგალითად დანაშაულისა და სინანულის შეგრძნებები. ნარკოდამოკიდებულებში სტიგმატიზაციის რისკი, კომუნიკაციის ნაკლებობა, დამოკიდებულებით გამოწვეული ფსიქიკური და ფიზიკური ჯანმრთელობის პრობლემები ნარკოტიკული ნივთიერებების მომხმარებლებში ამწვავებს დანაშაულისა და სინანულის გრძნობებს, რაც ტკივილისმომტანია ინდივიდისათვის. მილის აზრით, მსგავსმა გრძნობებმა, შინაგანმა სანქციებმა შეიძლება გავლენა მოახდინონ ინდივიდის მოქმედებებზე, თუკი ადამიანის ზნეობრივი ბუნება საკმარისად არის განვითარებული. მართლაც, შიდა სანქციები უფრო ძლიერია, ვიდრე ნებისმიერი გარე სანქცია. განხილული საკითხის სხვადასხვა კუთხით გაანალიზებისას ცხადი ხდება, რომ ირღვევა სიამოვნებასა და ტკივილს შორის თანაფარდობა: ამ ქმედებას ბევრად მეტი ტკივილი მოაქვს ინდივიდისათვის ვიდრე სიამოვნება. აღნიშნულის გათვალისწინებით თუ უტილიტარიზმის მხრიდან შევხედავთ ამ კანონს კეთილდღეობის მომტანი არ იქნება ნარკოტიკული ნივთიერებების მომხმარებელი პირებისათვის, საზოგადოებისათვის.

ანა მენაბდე

უკიდურესი და შეზღუდული უტილიტარიზმი

13.04.2021

ჩვენ, ადამიანები, ცხოვრების განმავლობაში არაერთ სირთულეს ვაწყდებით. გამუდმებით ვექცევით სიტუაციებში, სადაც დილემის წინაშე აღმოჩენილებმა სწორი გადაწყვეტილება უნდა მივიღოთ. მთავარ სირთულე კი იმაში მდგომარეობს, რომ გავარკვიოთ: მაინც რას ნიშნავს სწორი, რა იქნებოდა მართებული გამოსავალი? ზოგისთვის სწორი არჩევანის გაკეთება მორალური წესების მკაცრად დაცვას გულისხმობს, ზოგისთვის კი მართებულობა, მორალური წესებიდან გადახვევის საფუძველზე, მხოლოდ სასიკეთო შედეგზე ორიენტაციით განისაზღვრება. ცხადია, მნიშვნელოვანია ისიც რა სახის ღირებულებების მატარებელია დილემის წინაშე აღმოჩენილი ადამიანი და რა სუბიექტური წინააღმდეგობების გადალახვაზეა წამსვლელი სწორი გზის მისაგნებად. ერთ-ერთი თეორია, რომელიც ამგვარი დილემების გადაჭრის გზებს გვთავაზობს არის უტილიტარიზმი.

უტილიტარიზმი, როგორც თეორია ეფუძნება ცუდის კარგისაგან გარჩევის იდეას, იმის მიხედვით, თუ რამდენად სასიკეთო შედეგის მომტანი იქნება კონკრეტული ქმედება ადამიანთა უმრავლესობისთვის, რამდენად აღემატება მიღებული სიკეთე ქმედებით გამოწვეულ ტკივილს. სწორედ შედეგზე ორიენტირება არის უტილიტარიზმის და საზოგადოდ კონსეკვენციალიზმის მთავარი მახასიათებელი. ამ თეორიის განხილვას, კვლევასა თუ კრიტიკას მიეძღვნა არაერთი ფილოსოფოსის ნაშრომი. მათ შორის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ეკუთვნის ჯეკ სმარტს, რომელშიც იგი განიხილავს უკიდურეს და შეზღუდულ უტილიტარიზმს და თითოეულის კონცეფციის არგუმენტირებული დაპირსპირების საფუძველზე აყალიბებს მეტად საინტერესო მსჯელობას.

უკიდურესი უტილიტარიზმი გამოირჩევა იმით, რომ მისთვის მნიშვნელოვანია არა ზოგადად სოციუმის, არამედ, კონკრეტული ინდივიდის ქცევა. ცხადია, სხვების მსგავსად ამ თეორიაშიც აღიარებულია კონკრეტული ემპირიული წესების არსებობა, მაგრამ საინტერესო ის არის, რომ უკიდურეს უტილიტარიზმში მათი დარღვევა გამართლებულად მიიჩნევა. თუმცა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, როცა ზოგადი ქცევის წესების დარღვევით მიღებული სარგებელი, წესების დაცვით მიღებულ სარგებელზე მეტია. მაგალითად, ავიღოთ უბრალო ყოველდღიური წესი, როგორიცაა დაპირების შესრულება ან საიდუმლოს შენახვა. ამ თეორიის საფუძველზე თუ ჩვენ ვიცით რომ დაპირების არ შესრულებით და საიდუმლოს გამჟღავნებით მიღებული შედეგის სარგებელი გარდაემეტება იმ ტკივილის, რომელსაც ეს ქმედება სხვებს მიაყენებს, ან თუ ამ ორი წესის დარღვევით მიღებული შედეგი ფასდება უფრო მაღალი სარგებლიანობით ვიდრე მისი დაცვის შედეგი, მაშინ ჩვენ უნდა გავამჟღავნოთ საიდუმლო და არ შევასრულოთ დანაპირები. თუმცა, ყველაფერი ასე მარტივად როდია.

განვიხილოთ მაგალითი. დავუშვათ ექიმს ჰყავს ოთხი მომაკვდავი პაციენტი, რომელბიც ორგანოს გადანერგვას ელოდებიან. საავადმყოფოს კარის წინ კი ერთი უსახლკარო მოხუცი კაცი მოწყალებას ითხოვს. სასწაულებრივად მისი ორგანოები თავსებადია ექიმის ოთხივე პაციენტისთვის. გამართლებული იქნება თუ არა თუ ჩვენ ერთი ადამიანის სიცოცხლეს გამიზნულად გავწირავთ ოთხის გადასარჩენად? უკიდურესი უტილიტარიზმის თანახმად დიახ, გამართლებული იქნება, რადგან სრულდება მთავარი მოთხოვნა: ქმედების სარგებლიანობა არის მეტი, ვიდრე, იქნებოდა არჩადენის შემთხვევაში (ერთი სიცოცხლე < ოთხი სიცოცხლე).  ერთი შეხედვით ყველაფერი მარტივი და არც თუ ისე არაჰუმანურია, მაგრამ რა მოხდება საზოგადოებაში, სადაც არა ერთი ან რამდენიმე უტილიტარიზმის მიმდევარი, არამედ ათობით ათასობით ასეთი ადამიანი ცხოვრობს. ექიმები უბრალოდ გავლენ ქუჩაში და დაიწყებენ უდანაშაულო ხალხის ხოცვას ორგანოებისთვის. თითქოს ჩაიდენენ ქმედებას, ორიენტირებულს კარგზე, რაც შეიძლება ბევრისთვის, მაგრამ ეს ფატალურ შედეგით დასრულდება.  საბოლოოდ უკიდურესი უტილიტარიზმის შესაბამისი მსჯელობა სასურველის საწინააღმდეგო შედეგამდე მიგვიყვანს. საზოგადოებას, სადაც უმრავლესობას ქუჩაში ორგანოებისთვის ხოცავენ ხომ გაცილებით ნაკლები სარგებლიანობა აქვს, ვიდრე საზოგადოებას სადაც ადამიანებს არ ეშინიათ ქუჩაში გასვლა.

მეორე მხარეს გვაქვს შეზღუდული უტილიტარიზმი, რომლის მიხედვითაც მთავარია არა შედეგი, არამედ აუცილებლობა, რომ ქმედება ჯდებოდეს მორალის და მორალური ნორმების ფარგლებში. ამიტომ ზემოთ ხსენებულ მაგალითში მიღებული გადაწყვეტილება, გაიწიროს ერთი, ბევრის გადასარჩენად, ყოველმხრივ მიუღებელი იქნებოდა შეზღუდული უტილიტარიზმის მიმდევრებისთვის. არ აქვს მნიშვნელობა, რომ ერთი შეხედვით უსახლკაროს სოციალური როლი და საზოგადოებრივ განვითარებაში შეტანილი წვლილი გაცილებით ნაკლებია, წვლილზე რომლის შეტანასაც ოთხი ადამიანი გადარჩენის შემთხვევაში შეძლებდა, ყველა სიცოცხლე თანაბრად მნიშვნელოვანია. შეზღუდული უტილიტარიზმის მომხრე ფილოსოფოსები მიიჩნევენ, რომ მორალური წესები, რომლის ფარგლებშიც უნდა ჯდებოდეს თითოეული ქმედება, არის რაღაც უფრო მეტი, ვიდრე უკიდურესი უტილიტარიზმის ემპირიული წესები. ისინი თვლიდნენ, რომ ზოგადი მართებულობის განსაზღვრების ჩამოყალიბება შესაძლებელია არა  ქმედების შედეგების გამოკვლევით, არამედ იმის გარკვევით ექვემდებარება თუ არა ეს ქმედება კონკრეტულ წესს. ხოლო იმას, მიიჩნევა თუ არა კონკრეტული წესი მორალურ წესად, წყვეტს ამავე წესთან ადაპტირებული ქმედების შედეგზე დაკვირვება. ქმედება ფასდება წესით, წესი კი შედეგებით.

განვიხილოთ აბორტის მაგალითი. შეზღუდული უტილიტარიზმისთვის მნიშვნელოვანია რომ მორალური წესი შემუშავებული იქნას წინასწარ, ქმედების ჩადენამდე. ამ შემთხვევაში -  უნდა იყოს თუ არა აბორტი დასაშვები? ჯდება თუ არა ეს ქმედება მორალურ ფარგლებში? იმ შემთხვევაში თუ აბორტს მივყავართ უფრო დიდ სიკეთემდე  ვიდრე მის არ გაკეთებას, თუ შედეგის სარგებლიანობა აჭარბებს ქმედების ჩადენით გამოწვეულ ტკივილს, მაშინ აბორტის გაკეთება ჩაითვლება მორალურ წესს დაქვემდებარებულად. ამრიგად ქმედება (აბორტი) განისაზღვრა წესით (მორალურია თუ არა ის), წესის მორალურობა კი შეფასდა შედეგით, რომელიც აბორტის გაკეთებას მოჰყვება.  იმისთვის, რომ წესი ჩაითვალოს მორალურად იგი უნდა უზრუნველყოფდეს, უნდა იცავდეს საზოგადოების მაქსიმალურ ბედნიერებას. სწორედ საზოგადოებრივი ბედნიერება უნდა იქნას მიღწეული ამ მორალური კანონებით. თუ დედას არ უნდა შვილის გაჩენა, მაშინ ბავშვისთვის იმის შეგრძნება  რომ ის არასასურველია და დედისთვის შვილის გაჩენა მისი სურვილის საწინააღმდეგოდ, იქნება უფრო დიდი ზიანის მომტანი ვიდრე აბორტის გაკეთება. ამრიგად აბორტი დასაშვებია, იმიტომ რომ ჯდება მორალურ ფარგლებში და ჯდება მორალურ ფარგლებში იმიტომ, რომ მისი შედეგის სარგებლიანობა ჩადენისას აღემატება შედეგს, არ ჩადენის შემთხვევაში.

ამრიგად, მიუხედავად იმისა, რამდენი დილემის თეორია, რამდენი მორალის ფილოსოფია, რამდენი ნაშრომი და იდეოლოგია არსებობს სწორი გადაწყვეტილების მიღების შესახებ, საბოლოოდ მაინც არ არსებოს უტყუარი პასუხი კითხვაზე - რა არის მართებული? მისი პასუხი   დამოკიდებულია სიტუაციაზე, ადამიანის მსოფლმხედველობაზე, ღირებულებებზე, სუბიექტურ შეხედულებებზე და ბევრ სხვა ფაქტორზე.

და თქვენთვის? თქვენთვის რა არის მართებული?..

 

გვერდები

 

ბლოგის ავტორები