ENG GEO

Search form

ნატა გოგიტიძე

არის თუ არა ქველმოქმედება ადამიანის მორალური ვალდებულება?

13.04.2021

     

საზოგადოება ხშირად გვევლინება ინდივიდის შემბოჭავ ფაქტორად: უწესებს საზღვრებს მის ქმედებებს, ადგენს დაუწერელ წესებს, რომელსაც თითოეული ადამიანი უნდა დაემორჩილოს, ასევე ქმნის მორალურ ვალდებულებებს, რომელთა შესრულებაც თითოეული მათგანის ვალია. რთულია, მოარგო წესები მრავალფეროვანი ინდივიდებისგან შემდგარ საზოგადოებას და ამასთან, განსაზღვრო რაღაც საერთო მორალი, რომელზეც ყველანი ერთპიროვნულად შევთანხმდებით. თუმცა უნდა ვაღიაროთ, რომ არსებობს გარკვეული საკითხები, რომლებზეც ყველანი ერთხმად ვთანხმდებით, მაგალითად, ადამიანის პირადი თავისუფლებისა და სიცოცხლის ხელშეუხებლობა, რომელიც უნივერსალური უფლებაა. ამის საპირისპიროდ კი დავის საგნად ბევრი რამ იქცევა, რომელზეც არ არსებობს ერთი შეჯერებული აზრი. მაგალითად, მორალურად ვალდებულია თუ არა ადამიანი, ეწეოდეს ქველმოქმედებას.
ამ საკითხის გარშემო კონცენტრირდება ერთ-ერთი ფილოსოფიური მიმდინარეობა უტილიტარიზმი, რომლის ერთ-ერთი განშტოება ეფექტური ალტრუიზმი მოიაზრებს იმას, რომ ადამიანების მორალური პასუხისმგებლობაა, უანგაროდ დავეხმაროთ იმათ, ვისაც ეს ყველაზე მეტად სჭირდება, რათა ასე გავაუმჯობესოთ მათი ცხოვრება. თუ ამ საქმეში ერთიანი ძალით ჩავერთვებით, შეგვიძლია სამყარო თითოეული ინდივიდისთვის უკეთეს საცხოვრებელ გარემოდ ვაქციოთ. სწორედ ამ საკითხს მიუძღვნა პიტერ სინგერმა თავისი ნაშრომი “Famine, Affluance and Morality”, რომელიც ქველმოქმედებას მორალურ პასუხისმგებლობად წარმოაჩენს. ჩემი აზრით, ქველმოქმედებას ადამიანს ვერანაირად ვერ დავავალდებულებთ და სიღარიბითა თუ შიმშილობით გამოწვეული გლობალური პრობლემების აღმოფხვრა (ერთობლივი ძალისხმევითაც კი) ზედმეტად უტოპიური მგონია.
არსებობს გარკვეული საკითხები, რომლებშიც რადიკალური მხარე არ უნდა დავიჭიროთ და ერთ-ერთია კონკრეტული ქმედების მორალურ ვალდებულებად გადაქცევა, რომლის დროსაც აუცილებელ პირობად უნდა იყოს გათვალისწინებული ის, რომ არ დაირღვეს ადამიანის ბუნებითი უფლებები და თავისუფლებები, მათ შორის, კერძო საკუთრების უფლება. ინდივიდი თავად უნდა წყვეტდეს, თუ როგორ გადაანაწილოს საკუთარი შრომით მოპოვებული შემოსავალი. ადამიანი მორალურად ცუდ საქციელს არ ჩადის, როცა საკუთარი სიამოვნებისთვის ხარჯავს ფულს: ყიდულობს მანქანას, სახლს, მოგზაურობს... მსგავს დანახარჯებში გადის ქველმოქმედებაც, რომელიც სიამოვნების მიღების ერთ-ერთი სახეა ხალხის გარკვეული ნაწილისთვის. რადგანაც ადამიანი თავად განკარგავს საკუთარ ქონებას, საზოგადოებაში დამკვიდრებული მორალური ღირებულებების გამო კერძო საკუთრების უფლება უხეშად არ უნდა დარღვეს. ქველმოქმედება უნდა გავიაზროთ მხოლოდ როგორც კეთილი ნება, რომელსაც სურვილისამებრ ან ჩაიდენ, ან არა. ცალკეული ადამიანი არაა პასუხისმგებელი იმაზე, რომ სხვა ადამიანი შიმშილობს. შესაბამისად ვერ დავავალდებულებთ მას, პირადი საკუთრებიდან რაიმე გასცეს და სიამოვნება მოიკლოს იმის გამოსასწორებლად, რაშიც არანაირი წვლილი არ მიუძღვის. ამასთანავე, თუ ერთი ადამიანი მეორეზე ოდნავ უკეთ ცხოვრობს, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ მას ნაკლები საჭიროება, გასაჭირი, პრობლემა ან მისი გადაწყვეტის უფრო მეტი გზა და საშუალება აქვს.
ვერავინ განსაზღვრავს იმას, თუ ვინ რამდენი უნდა შესწიროს საქველმოქმედო ფონდს, რომელიც მიზნად ისახავს, მაგალითად, აფრიკაში სიღარიბეში მცხოვრები ბავშვების დახმარებას, რადგან წარმოუდგენელია, შეაფასო თითოეული ადამიანის საჭიროება. გარდა ამისა, რთულია და შეუძლებელიც, დააკვირდე იმ შედეგებს, რომლებიც შენმა გულმოწყალებამ გამოიწვია. ძირითადად, ამის მიზეზია განსხვავებული გეოგრაფიული არეალები და ასევე ინფორმაციის ნაკლებობა იმის შესახებ, თუ რაში და როგორ გამოიყენება ქველმოქმედებაში ჩადებული რესურსები. მსგავსი გაურკვევლობები კიდევ ერთი მიზეზია იმისა, თუ რატომ ვერ დავაკისრებთ ადამიანებს ვალდებულებას, ჩადონ მათი რესურსები ისეთ საქმეში, რომლის შედეგებიც მათთვის ნათელი არაა. მით უმეტეს, შესაძლოა ადამიანმა ეს რესურსები უფრო მიზანშეწონილად გამოიყენოს და სხვა სფეროში დახარჯოს, რამაც საზოგადოებრივად უფრო მეტად სასარგებლო და ცხად შედეგებამდე მიგვიყვანოს, ვიდრე ეს დადგებოდა ქველმოქმედების შემთხვევაში. უტილიტარისტები მიიჩნევენ, რომ მოქმედების მორალური ღირებულება განისაზღვრება მისი შედეგით. ამგვარად, თუ ვინმეს ასარჩევად აქვს ორი ვარიანტი: წამოიწყოს საკუთარი ბიზნესი (რისი მიზანიც მხოლოდ და მხოლოდ მისი პირადი მატერიალური მდგომარეობის გაუმჯობესება და სხვა სიკეთეების მიღებაა), რომლითაც შეძლებს 1 000 ადამიანის დასაქმებას, რომელთაც ამით საარსებო მინიმუმს შეუქმნის ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში და გადაარჩენს გაჭირვებისგან, ან ის რესურსი, რაც ამ წამოწყებაში უნდა ჩაედო, დახარჯოს ქველმოქმედებაში, რომლითაც მხოლოდ 100 ადამიანს იხსნის რამდენიმე დღით შიმშილობისგან (რისი რეალური გარანტიაც არ აქვს), რომელი ქმედების განხორციელება იქნება უფრო მორალური საქციელი? რა კრიტერიუმებით უნდა ვიხელმძღვანელოდ არჩევანის გაკეთებისას? სავარაუდოდ, უტილიტარისტები და საერთოდ ადამიანთა უმეტესი ნაწილი პირველ ვარიანტს მიანიჭებდა უპირატესობას, თუმცა მაინც ბუნდოვანი რჩება, თუ რა არის მორალურად მისაღები საქციელი და რა - არა, რადგან ადამიანთა სიცოცხლეს ერთმანეთს ვერ შევადარებთ და ვერ გადავწყვეტთ, ვისი სიცოცხლე არის უფრო მეტად ღირებული. რადგანაც მსგავს წინააღმდეგობას ვაწყდებით, ვფიქრობ, სწორედ ამ მიზეზით ვერ მოვაქცევთ გარკვეულ ქმედებებს მორალური ვალდებულების ჩარჩოებში.
ამრიგად, რთულია საზღვრის გავლება მორალურ ვალდებულებასა და ადამიანის კეთილ ნებასა და საზოგადოებრივად საკეთილდღეო საქმეს შორის, მაგრამ, ჩემი აზრით, ისინი მკაცრად უნდა გაიმიჯნოს. ქველმოქმედების არსი სწორედ ადამიანის პირადი სურვილი, ნებაა, ჩაიდინოს ალტრუისტული ქცევა, იძულება კი ამ მოტივს აქრობს და უბრალო ვალდებულად აქცევს, რასაც არაეფექტურ შედეგებამდეც მივყავართ.

ნინო ლომიძე

საზოგადოების მრავალფეროვანი ფორმები უტილიტარიზმში

13.04.2021

 

საზოგადოების თანაცხოვრებისა და მოწყობის უტილიტარისტული მიდგომა გულისხმობს აქცენტს ქმედებების შედეგებზე, მათ ხეირიანობასა და წმინდა საერთო სარგებლიანობაზე. ამ ეთიკური თეორიის მიხედვით, მთავარია თუ რას ვიღებთ შედეგად, რამდენად ვიხეირებთ და ამ ტიპის ანალიზის საფუძველზე მიიღება გადაწყვეტილებები საზოგადოებაში.

   თუმცა, საინტერესო ცნებაა საზოგადოება, ერთი შეხედვით ცხადი, მაგრამ ამავდროულად ბუნდოვანიც. საზოგადოება არ არის მონოლითური და ფიქსირებული რამ. მის განსაზღვრებაში მარტივი ადამიანური აღმით ექცევა ადამიანების რაღაც ერთობა, სადაც არაა ფიქსირებული არც ამ ერთობის ფორმა, მასშტაბი, კავშირები თუ სხვა მახასიათებლები. ფაქტობრივად, საზოგადოებად შეიძლება ჩაითვალოს ადამიანების ერთობის წარმოუდგენლად მრავალფეროვანი ფორმები. საზოგადოების ცნების ამგვარი ბუნდოვნება შესაძლებელია რიგ საკითხებში იქცეოდეს პრობლემატურ რგოლად, განსაკუთრებით ეთიკური თეორიების განხილვისას, რომლებიც თავისთავად საზოგადოებებსა და მათი მოწყობის პრინციპებს ეხება. 

   როდესაც განვიხილავთ უტილიტარისტულ ფილოსოფიას ერთ-ერთ ძირითად მახასიათებლად ვიღებთ პრინციპს, რომ მთავარი ამოცანაა საზოგადოებისთვის შედეგების წმინდა სარგებლიანობის მაქსიმალიზება და მაქსიმალური ხეირი პოვნა. თამაშის ყველა წესი თუ ქმედება უნდა მიემართებოდეს აღნიშნული მიზნისკენ - შედეგების მაქსიმალურ სარგებლიანობამდე. თუმცა, ამ შემთხვევაში საინტერესოა თუ რას ვგულისხმობთ საზოგადოებაში მაშინ, როდესაც არ გვაქვს მისი ფიქსირებული ფორმა ან სტრუქტურა. საზოგადოება შესაძლოა იყოს ძალიან მცირე მასშტაბის, მაგალითად სამეზობლო, თუმცა ეს საზოგადოება ერთიანდებოდეს შედარებით უფრო დიდ საზოგადოებაში (მაგ: უბანში), თავის მხრივ ეს უკანასკნელი კიდევ უფრო დიდი საზოგადოების ნაწილი იყოს და ა.შ. როდესაც ვსაუბრობთ საზოგადოების უტილიტარისტულ ქცევაზე, ისმის კითხვა, არის თუ არა შესაძლებელი რომ აღნიშნული საზოგადოებებისა და ქვე-საზოგადოებების წმინდად უტილიტარისტული ქცევები ურთიერთ-წინააღმდეგობრივი აღმოჩნდეს, იმის მიუხედავად რომ ქვე-საზოგადოებები უმცირესიდან უდიდესისკენ ერთმანეთის ნაწილებს წარმოადგენენ. 

     მაგალითად განვიხილოთ ოჯახი, როგორც საზოგადოების ერთგვარი მინიმალისტური მოდელი. უტილიტარისტული ეთიკური თეორიიდან გამომდინარე, უნდა აირჩეს კონკრეტულ დღეს ოჯახის, ანუ საზოგადოების, ისეთი ქმედება/პოლიტიკა რომელიც მოახდეს სარგებლის მაქსიმალიზებას. დავუშვათ, რომ ასეთი ქმედება ოჯახისთვის აღმოჩნდა დასასვენებლად გამგზავრება ზაფხულის მიწურულს. უტილიტარიზმის ფილოსოფიის თანახმად, საჭიროა ამ აქტის განხორციელება სწორედ მისი სარგებლიანობიდან გამომდინარე, თუმცა ამავე დროს შესაძლოა ამ გეგმას შეეწიროს ოჯახის ერთ-ერთი წევრის გეგმები, რომელსაც დავუშვათ რომ აღნიშნულ პერიოდში მისთვის ინდივიდუალურად ყველაზე სარგებლიანი ქმედება - სწავლა ჰქონდა დაგეგმილი. როგორც ჩანს, ოჯახის ანუ თავის მხრივ საზოგადოების უტილიტარისტულ ინტერესს შეიძლება „შეეწიროს“ მისი ერთ-ერთი წევრის- ქვე-რგოლის ინტერესები. ამ მაგალითის მსგავსად, შეგვიძლია განვიხილოთ ანალოგიური მაგალითები სხვა მასშტაბებისა და ფორმების საზოგადოებებისთვის, სადაც ასევე შესაძლოა აღმოჩნდეს წინააღმდეგობა მრავალფეროვანი და თან ერთმანეთთან დაკავშირებული საზოგადოებების სარგებლიანობებს შორის, იმის მიუხედავად, რომ თითოეული მათგანი იქნება უტილიტარისტულ ფილოსოფიაზე დაფუძნებული და შესაბამისად მიზანი იქნება შედეგების მაქსიმალური მომგებიანობა.

   საინტერესოა, რა ხდება ზემოთ განხილული „საზოგადოებების“ ინტერესთა კონფლიქტის დროს, კონკრეტულად რა ტიპის ან ფორმის „საზოგადოება“ შეიძლება იყოს უტილიტარიზმისთვის, როგორც ფილოსოფიისთვის პრიორიტეტული, ასეთის არსებობის შემთხვევაში. როგორ უნდა გავიგოთ უტილიტარისტულად სწორია თუ არა კონკრეტული ქმედება, საზოგადოების რომელი რგოლის, ფორმის ან ტიპის შედეგებს უნდა დავაკვირდეთ მისი სარგებლიანობის შეფასებისთვის და საბოლოოდ, შეიძლება რომ აღნიშნული საკითხი ამ ეთიკური თეორიის ერთ-ერთ სუსტ წერტილად ჩაითვალოს?

 

 

მარიამი მედოიძე

უტილიტარიზმის დადებითი და უარყოფითი მხარეები

13.04.2021

უტილიტარიზმი, თავისი არსით, გულისხმობს სოციალური ცხოვრების განხილვასა და გააზრებას მორალური პრინციპების შესაბამისად. ადამიანები, ვინც ამ თეორიას აღიარებენ, თვლიან, რომ ყოველი ქმედება და გადაწყვეტილება ორიენტირებული უნდა იყოს საზოგადო სიკეთისა და კეთილდღეობის შექმნასა თუ შენარჩუნებაზე. რაღაც ქმედებამ და გადაწყვეტილებამ შედეგად უნდა მოიტანოს მაქსიმალური სარგებელი, რომ რაც შეიძლება მეტი ადამიანი დარჩეს კმაყოფილი და ნასიამოვნები, თუნდაც ამის მისაღწევად საზოგადოებაში უმცირესობის ან სუბიექტების პირადი ინტერესების გაწირვა გახდეს საჭირო. საქმე საქმეზე რომ მიდგება, რთულია, უცებ გადაწყვიტო და გაიაზრო, კონკრეტული დილემის წინაშე მდგარი როგორ მოიქცე - ისე, როგორც უტილიტარისტი მოიქცეოდა თუ სხვაგვარად. დიდი ალბათობით, უმრავლესობა სწორედ უტილიტარულ ქმედებას განახორციელებდა, რადგან ბევრის ბედნიერება ჯობს ცოტას უბედურების ხარჯზე და არა პირიქით, ცოტას გაბედნიერება ბევრის უბედურების ხარჯზე.

უტილიტარისტული გაგებით ქმედება მაშინ არის სწორი და გამართლებული, თუ მის მიერ გამოწვეული შედეგი მაქსიმალური სარგებელის მომტანი გახდა და პირიქით, ქმედება თუ გადაწყვეტილება არასწორად და გაუმართლებლად ჩაითვლება მაშინ, თუ სარგებელი, ანუ ბედნიერება არ არის მაქსიმილიზებული. აქვე იკვეთება პრობლემა - როგორ აღიქმება სიამოვნება უტილიტარიზმში? როგორ შეუძლია ამ მიდგომას ერთი საერთო სიკეთისა თუ სარგებლის ქვეშ გააერთიანოს საზოგადოების უდიდესი ნაწილი და გადაუწყვიტოს, რა იქნება მისთვის კარგი და სასარგებლოა მაშინ, როცა ეს საზოგადოება სუბიექტებისაგან შედგება, ეს სუბიექტები კი სრულიად სხვადასხვაგვარად აღიქვამენ და გაიაზრებენ ბედნიერებასა და სიამოვნებას. ამის ერთადერთი გამართლება ალბათ არის ის, რომ რაღაც კონკრეტულ საკითხებში საზოგადოების დიდი ნაწილი რაღაცნაირად თანხმდება და ერთ აზრზე დგება, ანდაც, უბრალოდ, სხვა გზა არ აქვთ გარდა ერთ საკითხზე შეთანხმებისა.

უტილიტარიზმი დემოკრატიულ პრინციპებზეა დაფუძნებული - ითვალისწინებს უმრავლესობის ინტერესებს და გადაწყვეტილების მიღების პროცესში იყენებს
ობიექტური მოდგომის პრინციპებს. სწორედ ობიექტურობაა განმაპირობებელი ფაქტორი უტილიტარიზმის დემოკრატიულ თარგზე მორგებისა. ყველას ბედნიერება ჩემს ბედნიერებაზე უპირატესია, უმრავლესობის სიამოვნება ჩემს პირად სიამოვნებაზე პრიორიტეტულია, ქვეყნის კეთილდღეობა ჩემს კეთილდღეობაზე მნიშვნელოვანია. მირჩევნია, ჩემი დანაზოგი ქველმოქმედებას გადავცე და ამით ათასობით უსახლკაროს დავეხმარო, ვიდრე, ვთქვათ, ჩემს მეზობელს ბანკის ვალების გადახდაში დავეხმარო. ფაქტია, ორი ალტერნატივა მაქვს, მაგრამ ვარჩევ და ვაკეთებ იმას, რაც, ჩემი აზრით, უფრო მეტს მოუტანს სარგებელს და უფრო ბევრს გაახარებს. მაგრამ, აქაც იკვეთება ერთი პრობლემა - მიუხედავად იმისა, რომ ჩემი ეს ქმედება ორიენტირებულია მაქსიმალურ სარგებელზე, შედეგები გარანტირებული არასდროს არაა და შესაძლოა, სარგებლის ნაცვლად, უფრო მეტი ზიანი მოგვიტანოს. მაგალითად, ამ ქმედების გამო ჩემი მეზობელი იმდენად განრისხდა და გამინაწყენდა, რომ ადგა და ჩემი სახლიდან დაწყებული, მთელს სამეზობლოს წყალი ჩაუჭრა. ეს სამეზობლო გაბრაზდა და ჩემზე მოიტანეს იერიში, შენ რომ მას დახმარებოდი, ჩვენ ასე არ დაგვემართებოდაო. იმ უსახლკაროებმა კი, ვის დასახმარებლადაც მთელი ჩემი დანაზოგი გავიღე, იმის ნაცვლად, რომ ბინები ექირავათ, თანხა კაზინოებში გაანიავეს და იმაზე უარეს მდგომარეობაში ჩაცვივდნენ, ვიდრე ჩემს დახმარებამდე იყვნენ. ცხადია, მე მათ ქმედებებზე პასუხისმგებელი არ ვარ, თუმცა ფაქტი ერთია- ამ ყოველივემ სარგებელზე მეტი ზიანი მომიტანა არა მხოლოდ მე, ჩემს გარშემომყოფებსაც. უტილიტარიზმის დემოკრატიულ პრინციპებზე დაფუძნების კიდევ ერთი უარყოფითი მხარე მაშინაც გამოიკვეთება, თუ უტილიტარისტულ ქცევებს სამართლებრივი გადმოსახედიდან შევხედავთ. მაგალითად, თუ ქვეყანაში კანონი კანონობს და მის წინაშე ყველა თანასწორია, ერთის გაწირვა ან მისი ინტერესების უგულვებელყოფა უმრავლესობის საკეთილდღეოდ კანონთან შეუსაბამობაში მოდის და გაუმართლებელია.

თითქოს, რახან უტილიტარისტული მიდგომა საყოველთაო კეთილდღეობაზეა ორიენტირებული, ყველასათვის მისაღები და მოსაწონი უნდა იყოს. ასეთი რამ რეალურად ვერ ხორციელდება, რადგან ყველა ადამიანი განსხვავებულია, აქვთ სრულიად განსხვავებული შეხედულებები სხვადასხვა საკითხებზე, სხვადასხვაგვარად აღიქვამენ სიამოვნებას, ბედნიერებას, სხვადასხვაგვარად იაზრებენ მორალის პრინციპებსა და ზნეობას. ის, რაც ერთისათვის მოსაწონია, შესაძლოა, მეორისათვის სრულიად მიუღებელი და დაგმობილ იქნეს. ისე ჩანს, თითქოს უტილიტარიზმი რაღაც აბსტრაქტულ ცნებებზეა დაფუძნებული- ბედნიერება, სიამოვნება, კეთილდღეობა, სარგებელი- თოთოეული მათგანი საკმაოდ ზოგადი და განუსაზღვრელი ცნებაა, ყველა თავისებურად აღიქვამს, ყველას თავისებურად აქვს გააზრებული მათი მნიშვნელობა.

ელენე ფირანიშვილი

პიტერ სინგერი პოზიტიური მოვალეობის შესახებ

13.04.2021

არ მახსენდება დღე, რომელსაც ცუდი ამბის გაგების გარეშე ჩაევლოს. რა არის თქვენი რეაქცია, როდესაც იგებთ რომ ოკეანის მეორე მხარეს უბედურ შემთხვევას რამდენიმე ახალგაზრდის სიცოცხლე ემსხვერპლა? ან სოციალური ქსელის თვალიერებისას გადააწყდებით სამწუხარო, ზოგჯერ ძალიან მძიმედაც წასაკითხ ინფორმაციას? დარმწუნებული ვარ, რომ გულგრილს არ გტოვებთ, თუმცა რამდენ ხანს გაგყვებათ შეშფოთება და მწუხარება იმის შესახებ, რაც თქვენგან ძალიან შორს მოხდა ან ახლაც მიმდინარეობს? შესაძლოა რამდენიმე საათი ან დღეც კი. ისიც შესაძლებელია, რომ მხოლოდ ერთი ამოხვნეშით შემოიფარგლოთ. როგორ ფიქრობთ რატომ? პიტერ სინგერი გიპასუხებდათ, რომ ამის მიზეზი თქვენსა და მომხდარ ამბავს შორის არსებული დისტანციაა. თქვენ არ შეგეძლოთ ამ უბედურების თავიდან აცილება, ამიტომ ნაკლებად განიცდით მომხდარს.  ფაქტი, რომ თქვენსა და სამწუხარო მოვლენას შორის მრავალ კილომეტრიანი დაშორებაა, განაპირობებს იმას, რომ მორალური განცდა იკლებს.

პიტერ სინგერი აყალიბებს პრინციპს პოზიტიური მოვალეობის შესახებ. ის ფიქრობს, რომ თუ ადამიანს შეუძლია თავიდან აირიდოს რაიმე ცუდი, ისე რომ სანაცვლოდ არ უწევდეს მორალურად უფრო ცუდის მსხვერპლად გაღება, მაშინ ის ვალდებულია, რომ აიცილოს მოსალოდნელი შედეგი. ანუ კარგის კეთებას, ჯობია ცუდი ავირიდოთ, ოღონდ ისე, რომ ჩვენი მსხვერპლი მასზე დიდი არ იყოს. ერთადერთი რა საფრთხეც გვემუქრება ის არის, რომ ჩვენი მცდელობა შესაძლოა კრახით დასრულდეს და მაშინ ვიგრძნოთ შედეგისგან გამოწვეული სრული მწუხარება, რომელიც ჩვენი ცხოვრების მანძილზე არ დაგვავიწყდება. ერთი შეხედვით, ეს პრინციპი არ არის აცდენილი ჭეშმარიტებას, თითქოს მორალურადაც გამართლებული უნდა იყოს, თუმცა კერძო მაგალითების განხილვის საფუძველზე ვხვდებით, რომ შესაძლოა დავდგეთ ისეთი დილემის წინაშე, როდესაც ეს პრინციპი სწორ არჩევანს არ გაგვაკეთებინებს და შესაძლოა ზიანის მომტანიც იყოს.

წარმოიდგინეთ სიტუაცია, რომ მისეირნობთ ქუჩაში. შენიშნეთ, რომ ქუჩის ბოლოს მოხდა ავარია, ადამიანი სისხლისგან იცლება და მისი გადარჩენა მხოლოდ თქვენ შეგიძლიათ. თქვენთვის უკვე ცნობილია სინგერის პრინციპი, ამიტომ მის დასახმარებლად მიდიხართ, რადგან თქვენთვის გაწეული მსხვერპლი ამ ადამიანის გადასარჩენად, მხოლოდ რამდენიმე ზედმეტი კილომეტრის გარბენა თუ იქნება, ადამიანის სიკვდილი კი მასზე გაცილებით ცუდი შედეგის მომტანია. თქვენ მორალურად ვლდებული ხართ, რომ ადამიანი გადაარჩინოთ, რადგან ამის შესაძლებლობა გაქვთ, დაინახეთ და ახლა გვერდის ავლა ამორალურ ადამიანად გაქცევთ. ამ სიტუაციაში ნათელია, რომ პიტერ სინგერის პრინციპი სრული ჭეშმარიტებაა და შეიძლება ვიფიქროთ, რომ მთელი კაცობრიობა სწორედ ამ იდეით უნდა ცხოვრობდეს. თუმცა ვცადოთ წარმოდგენილი სიტუაციის გართულება და განვრცობა.

თქვენ მირბიხართ, რათა ადამიანი სისხლსიგან დაცლას გადაარჩინოთ, თუმცა სანამ ქუჩის ბოლომდე მიხვედით, დაინახეთ, რომ სახლი იწვის, ამ სახლიდან კი ისმის ადამიანის ხმა, რომელიც შველას ითხოვს. მაშინ რას მოიმოქმედებდით? თქვენ დგებით დილემის წინაშე, თუ ვინ გადაარჩინოთ. გააგრძელებთ სირბილს და გადაარჩენთ ადამიანს, რომელიც ავარიის მსხვერპლია, რადგან ის პირველი შენიშნეთ? მაგრამ ცეცხლმოკიდებულ სახლში გამომწყვდეული ადამიანის სიცოცხლეც ხომ უკვე თქვენს ხელშია. მისთვის გვერდის ავლა ხომ მაინც ცუდ ადამიანად გაქცევთ. იქნებ გირჩევნიათ, რომ ცეცხლმოკიდებულ სახლში შევარდეთ, რადგან ის უფრო ახლოსაა.  ვინ დაადგენს რომელია სწორი არჩევანი, რომლის სიცოცხლის გადარჩენა უფრო მეტადაა მორალურად გამართლებული? სამწუხარო პასუხია, რომ ვერავინ. ასეთ სიტუაციში მოგვიწევს სხვა, უფრო პრაქტიკული პრინციპებით სარგებლობა და მათი მიხედვით გადაწყვეტილების მიღება.

არ არსებობს პრინციპი, რომელიც სრულყოფილად მოერგება ყველა სიტუაციას, ყველა შემთხვევას, რადგან ჩვენთვის არ არის ცხადი შედეგი, ადამიანს კი არ შეუძლია რაიმეს სრულყოფილად პროგნოზირება, ყველაფრის ზუსტად გათვლა და ყოველთვის სწორი გადაწყვეტილებების მიღება. შესაძლოა რაღაც მოვლეონა ჩვენთან ძალიან ახლოს იყოს, გვქონდეს მისი თავიდან აცილების საშუალება, თუმცა ეს მაინც ვერ მოვახერხოთ. თუმცა ეს არ გვხდის ნაკლებად მორალურებს. 

 

სოფი მუხიგული

Სუბიექტური და ობიექტური კონსეკვენციალიზმი - ვიგრძნობ ოდესმე თავს უდანაშაულოდ?

13.04.2021

Ადამიანთა მთელი ცხოვრება გადაწყვეტილებები და მათგან გამომდინარე შედეგებია.  Მაშინაც კი, როცა არჩევანს არ ვაკეთებთ, გადაწყვეტილებას ვიღებთ, რომელიც არამარტო ჩვენზე, არამედ სხვებზეც ახდენს გავლენას. Ყველაფერი უფრო მარტივი იქნებოდა, მთელი ჩვენი არსება წარსული შედეგებისგან რომ არ შედგებოდეს, თუმცა ჩვენი სწორი და არასწორი გადაწყვეტილებების მორალური წნეხი მუდმივად თან გვდევს. Სწორედ ამიტომ კონსეკვენციალიზმი, რომელიც ქმედებებს მათი შედეგის მიხედვით აფასებს, სვამს კითხვას - როდის არის ჩვენი გადაწყვეტილება მორალურად გამართლებული? Შეიძლება თუ არა, საშინელი შედეგის მიუხედავად, ჩვენი გადაწყვეტილება მორალურად სწორი იყოს, თუ მე ვარ დამნაშავე? 

Სუბიექტური და ობიექტური კონსეკვენციალიზმი სწორედ ამ კითხვებზე ცდილობს პასუხის გაცემას. Სუბიექტური კონსეკვენციალიზმი ადამიანს შანსს აძლევს, გაამართლოს მისი ქმედებიდან გამომდინარე უარყოფითი შედეგები. Უფრო კონკრეტულად კი, სუბიექტური კონსეკვენციალიზმის მიხედვით თუ ადამიანი, რომლის ქმედებასაც უარყოფითი შედეგები მოჰყვა, მოქმედებდა კეთილი განზრახვებით და გულწრფელად ეგონა, რომ სწორად იქცეოდა ვინაიდან მას უბრალოდ სრული ინფორმაცია არ გააჩნდა,  შეიძლება გამართლებული იყოს. Ასეთ შემთხვევაში სუბიექტური კონსეკვენციალიზმი ადამიანს მორალურ ვალდებულებას ხსნის და მათ უდანაშაულოდ აღიარებს მაშინ, როცა ობიექტური კონსეკვენციალიზმი არ აღიარებს განზრახვას, უყურებს მხოლოდ უარყოფით შედეგს და ქმედებას უბრალოდ არასწორს უწოდებს, რადგან ამ იდეისთვის მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ის, რაც გავითვალისწინეთ, არამედ ყველაფერი, რაც შეიძლებოდა გაგვეთვალისწინებინა. 

Ორივე მიდგომა საკმაოდ რთულია, ვინაიდან ორივე საკმაოდ ბევრი სისუსტით, ამავე დროს დადებითი მხარით ხასიათდება. Კერძოდ კი, სუბიექტური კონსეკვენციალიზმის მიხედვით, შეიძლება თუ არა გავამართლოთ ყველაზე საშინელი მოქმედებაც კი მხოლოდ იმიტომ, რომ სუბიექტს არ გააჩნდა სრული ინფორმაცია? Მეორე მხრივ, შესაძლებელია ყველა პოტენციური შედეგი გავითვალისწინოთ ყველა ნაბიჯის გადადგმამდე?

Ამასთან ერთად, სუბიექტური კონსეკვენციალიზმი ინდივიდზე კონცენტრირდება, მის სისუსტებს აღიარებს და მორალურ წნეხს ხსნის, ობიექტური კი ფიქრისკენ და დაკვირვებულობისკენ მოგვიწოდებს, ვინაიდან მხოლოდ შედეგია ძირითადი. 

 

Ჩემი აზრით, ადამიანები საკმაოდ ხშირად უშვებენ შეცდომებს სხვადასხვა ფაქტორის გამო, იყოს ეს ემოციები, იმპულსები, დაუფიქრებლობა და სხვა. Მიუხედავად იმისა, რომ სრულად ვაცნობიერებ ამ სისუსტეებს, ჩემი აზრით, სუბიექტური კონსეკვენციალიზმი ადამიანთა თვითდამშვიდებასა და მორალური თავისუფლების მინიჭებაზეა კონცენტრირებული. Ის მათ ამართლებს, საშუალებას აძლევს თავი კარგად იგრძნონ, სინდისი გაისუფთავონ და ცხოვრება ჩვეულებრივ გააგრძელონ. Ესაა იდეა, რომლის მიხედვითაც მხოლოდ იმიტომ, რომ კარგი განზრახვები გვქონდა და ჩვენი აზრით მორალურად სწორად მოვიქეცით, ყველანაირი ქმედების გამართლება შეიძლება, რაც არ უნდა საშინელი იყოს მისი შედეგები. Მაშინ, როდესაც გადაწყვეტილების წინაშე ვდგავართ, ჩვენი მიზანი რეალური შედეგებია და არა ჩანაფიქრი. Თუმცა ობიექტური კონსეკვენციალიზმი საკმაოდ მკაცრად განსჯის ადამიანებს, აიძულებს ყველაფერი იწინასწარმეტყველონ, არ ორიენტირდება ადამიანის განზრახვებსა და გრძნობებზე, ის ადამიანს მოუწოდებს გაითვალისწინოს რაც შეიძლება მეტი შესაძლებლობა და უარყოფითი შედეგები მხოლოდ თავის თავზე აიღოს, მაშინ, როცა სუბიექტური ჩვენი პირადი “მეს” გამართლების საშუალებას გვაძლევს. 

Სუბიექტური კონსეკვენციალიზმის მიხედვით, ყველა ადამიანი სწორია მორალურად, მაგალითად სტალინი, რომელსაც გულწრფელად სჯეროდა, რომ კარგ საქმეს აკეთებდა. Ჩემი აზრით, Მორალურ შვებას მაშინ იმსახურებს ადამიანი, როდესაც სწორად მოიქცევა და შედეგებიც ამაზე იმეტყველებს. Ჩემი აზრით, რაც არ უნდა რთული იყოს, არ შეიძლება პასუხისმგებლობის არიდების გზები ვეძებოთ. Რაც არ უნდა კარგი იყოს უარყოფითი შედეგების არიდების საშუალება, საჭიროა იმ ქმედებებზე დაფიქრება, რომლებიც მთელ ჩვენ ცხოვრებას მოიცავენ და განსაზღვრავენ. Მიუხედავად იმისა, რომ აწმყოში ყველაფრის განსაზღვრა და გათვალისწინება შეუძლებელია, ზოგჯერ ვერ გავქცევით დანაშაულს, ზოგჯერ ჩვენი გადაწყვეტილება უბრალოდ არასწორი იყო. 

Საბოლოო ჯამში, ორივე მოსაზრება ადამიანური მორალის სისწორის შესახებ საკმაოდ კომპლექსურია, ორივეში ვხვდებით აშკარა სირთულეებს და დადებით მხარეებსაც, თუმცა გადაწყვეტილების მიღების პროცესს არცერთი ამარტივებს. Ჩემი აზრით, მიუხედავად იმისა, რომ სუბიექტური კონსეკვენციალიზმი გარკვეულწილად იმედსა და საკუთარი თავის პატიების საშუალებას გვაძლევს, ობიექტური კონსეკვენციალიზმი საკუთარი თავისთვის თვალის გასწორების საშუალებაა.

 

თამარი კაპანაძე

კონსეკვენციალიზმი, როგორც უმრავლესობის დიქტატურა

13.04.2021

  კონსეკვენციალიზმი ერთ-ერთი წამყვანი ფილოსოფიური თეორიაა, რომელიც თანამედროვე სამყაროშიც არ კარგავს თავის აქტუალურობას. პირველ რიგში, მოკლედ განვმარტავ მის ძირითად მოძღვრებას - კონსეკვენციალისტური შეხედულებით, მოქმედების მორალურობასა და სისწორეს განსაზღვრავს მხოლოდ და მხოლოდ მისი შედეგი. ამავდროულად, ესა თუ ის მოქმედება აუცილებლად უნდა ახდენდეს ღირებულების მაქსიმიზებას. ღირებულების მაქსიმიზებაში კი იგულისხმება საერთო, საზოგადო ბედნიერებისა და კეთილდღეობის მაქსიმალურად გაზრდა. ერთი შეხედვით, შესაძლოა ვიფიქროთ, რომ საკმაოდ მომხიბვლელი თეორიაა და ღირს ჩვენი მორალური კომპასის მისკენ მიმართვა. თუმცა, მისი გაანალიზებისას გადავაწყდებით გარკვეულ ხარვეზებსა და წინააღმდეგობრიობებს. არსებობს თუ არა საფრთხე იმისა, რომ საერთო, ჯამურ ბედნიერებაზე ზრუნვამ შეიწიროს ინდივიდები და საფუძველი ჩაუყაროს უმრავლესობის დიქტატურის დამყარებას? სწორედ ეს კითხვა იქნება ჩემი ბლოგის ამომავალი წერტილი.
  საერთო საზოგადო ბედნიერების უმთავრეს პრიორიტეტად დასახვა თავის თავში გარკვეულ საფრთხეებს შეიძლება შეიცავდეს. თუ ის გულისხმობს ცალკე აღებული ინდივიდების ბედნიერების შეგრძნებათა ჯამს, უნდა დავუშვათ თუ არა მორალურად, რომ ერთი ინდივიდის ტანჯვას და უბედურებას გადაწონის ათასობით, ან თუნდაც მილიონობით ადამიანის ჯამური სიამოვნება და ბედნიერება? როგორ შეიძლება შევაფასოთ და სასწორზე დავდოთ ან დავახარისხოთ სხვადასხვა ადამიანის სიამოვნებები. კონსეკვენციალიზმს ხშირად უტილიტარიზმის მაგალითზეც განმარტავენ, რომელიც ასევე მიგვითითებს, რომ უნდა ვკონცენტრირდეთ საზოგადოების საერთო კეთილდღეობაზე. მაგრამ, ვფიქრობ, რომ ტერმინები „საზოგადო კეთილდღეობა“, „საერთო ბედნიერება“ უკვე უზუსტობების საფუძველი და ბუნდოვანი განსაზღვრებებია, ვინაიდან არ გვაქვს აბსოლუტური და უტყუარი კრიტერიუმები, რის მიხედვითაც შევაფასებთ ამ საერთო მოცემულობას. საერთო ბედნიერება, როგორც მთავარი მორალური ღირებულება კონსეკვენციალისტური ფორმულირებით შეიძლება იქცეს გამამართლებელ საბაბად ისეთი შემთხვევების დროს, როცა ადგილი აქვს ადამიანების სიცოცხლის განადგურებასაც კი, იმის მტკიცებით, რომ ამ ინდივიდების ხარჯზე გრძელვადიან პერსპექტივაში საზოგადოებრივი საერთო, ჯამური ბედნიერება მაქსიმიზდება. თუმცა, ამ შემთხვევაში გასათვალისწინებელია ის, რომ ადამიანის სიცოცხლე შეუფასებელია და არ შეგვიძლია ის განვსაზღვროთ და მსხვერპლად შევწიროთ რაიმე აბსტრაქტულ სამომავლო კეთილდღეობის ცნებას. მასათა პოტენციური ბედნიერება, რომელიც საბოლოოდ იდეის დონეს ვერ გასცდება, უპირისპირდება ინდივიდების გარდაუვალ ტანჯვას. ამ ქმედების მორალურ ჭრილში საერთო ბედნიერების ხარჯზე გამართლების შემთხვევაში კი ადგილი ექნება უმრავლესობის დიქტატურის დამყარებას. ამგვარ სისტემაში, სადაც უმთავრესი მასობრივი, ბედნიერებათა ჯამია, უმცირესობათა ფუნდამენტურ უფლებებს საფრთხე ემუქრება. მაგალითად ავიღოთ ადამიანის აბსოლუტური უფლება - წამების აკრძალვა. განვიხილოთ შემთხვევა, როცა საზოგადოების ინტერესში შედის ისეთი ინფორმაციის ფლობა, რომელიც თუნდაც გრძელვადიან პერსპექტივაში „საერთო ბედნიერების“ მაქსიმიზებას მოახდენს და საზოგადოების კეთილდღეობას გაზრდის. კონსეკვენციალისტური გადმოსახედიდან, ერთი ინდივიდის გაწირვა ტანჯვისთვის, იმ შემთხვევაში, თუ ეს ხელს შეუწყობს მასათა ბედნიერების გაზრდას, სწორ ქმედებად უნდა მივიჩნიოთ, ვინაიდან ამ პოზიციის დამცველები კონცენტრირდებიან კონკრეტული ქმედებების შედეგებზე. თუმცა, რა კრიტერიუმებით შეგვიძლია შევაფასოთ ამ ერთი ინდივიდის ტანჯვის ხარისხი და მთლიანი საზოგადოების კეთილდღეობა, შეგვიძლია თუ არა ასე მარტივად სასწორის ორ მხარეს მოვათავსოთ და გავზომოთ, გადაწყვეტილება კი იმის მიხედვით მივიღოთ, თუ რომელი მხარე გადაწონის? ვფიქრობ, რომ არა. ამგვარი მიდგომა ინდიფერენტულობასაც კი ემსგავსება. კონსეკვეციალიზმის მოძრვრების ხარვეზიანობა შეიძლება განვიხილოთ კიდევ ერთი მაგალითის საფუძველზე, რაც ადამიანის შემდეგ აბსოლუტურ უფლებას ეხება - მონობის აკრძალვას. თუ იმავე პრინციპს მივყვებით და დავუშვებთ, რომ ერთი ადამიანის დამონებით გამოწვეულ უბედურებას ინდივიდების ბედნიერებების შეჯამების შედეგად მიღებული მასობრივი კეთილდღეობა გადაწონის, კვლავ დგება საფრთხე ადამიანის ფუნდამენტური უფლების შეზღუდვისა.
  საბოლოოდ, თუ კონსეკვენციალისტურ შეხედულებას მთავარ მორალურ ორიენტირად ვაქცევთ, აუცილებლად გადავაწყდებით იმგვარ დილებემს, როდესაც საფრთხე დაემუქრება ჩვენს ინდივიდუალურ ფუნდამენტურ უფლებებს. კონსეკვენციალიზმი კი, რომელიც ღირებულებას ანიჭებს მხოლოდ ქმედების შედეგს, საფუძველს ქმნის უმრავლესობის დიქტატურის დამყარებისა, სადაც იმ ერთი განწირული მსხვერპლის ადგილას შეიძლება ნებისმიერი აღმოვჩნდეთ.

 

 

ლიზი ლომია

ხდება თუ არა უტილიტარიზმის გამოყენება ხელისუფლების პირადი მიზნების მიღწევის მიზნით?

13.04.2021

„ყველა სახელმწიფოში სამართლიანობად ერთი და იგივე რამაა მიჩნეული, სახელდობრ ის, რაც არსებული ხელისუფლებისათვის ხელსაყრელია. ხელისუფლება კი ძალაა. ასე რომ, თუ მართებულად განვსჯით, სამართლიანობა ყველგან ერთი და იგივეა: ის, რაც ხელსაყრელია ყველაზე ძლიერისათვის.“ - ამ აზრს ავითარებს „სახელმწიფოს“ პირველ წიგნში თრასიმაქე. რამდენად შეესაბამება აღნიშნული მსჯელობა რეალობას? ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად განვიხილოთ კონსეკვენციალისტური მიდგომა მორალთან დაკავშირებით. ეს უკანასკნელი განსაკუთრებით დიდი აქტუალობით სარგებლობს სოციალურ და პოლიტიკურ ფილოსოფიაში, როცა საქმე გვაქვს საჯარო მოხელეებთან და მათ მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებთან.

პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღება უნდა ხდებოდეს რაციონალური მსჯელობის საფუძველზე, პიროვნული შეხედულებებისა და სენტიმენტების გვერდზე გადადებით. ხელისუფალის ზრუნვის ობიექტს წარმოადგენს არა კონკრეტული პირი, არამედ მთლიანი მოსახლეობა. მისი მიზანია, სარგებლიანობის მაქსიმალიზაცია ინდივიდუალური და საზოგადოებრივი ინტერესების ჰარმონიზაციის საფუძველზე. სწორედ ამ პრინციპებს ემყარება უტილიტარიზმის იდეაც. იგი, თავისი არსიდან გამომდინარე, საზოგადოებრივ სიკეთეს წარმოადგენს, რადგან მასების კეთილდღეობას უზრუნველყოფს. ამ უკანასკნელზე დაყრდნობით, შეგვიძლია განვაცხადოთ, რომ ხელისუფალი საერთო კეთილდღეობას მიელტვის, რაც ერთგვარი პასუხია ზემოთ დასმულ შეკითხვაზე. თუმცა, აქ ჩნდება ახალი შეკითხვა. არის თუ არა ეს ნებისმიერი ხელისუფალის მიზანი, თუ რიგ შემთხვევებში ხდება მხოლოდ უტილიტარიზმის იდეით სპეკულირება და რეალურად ეს უკანაკნელი კონკრეტული სუბიექტის ინტერესების გატარებას ემსახურება.

ამ საკითხთან დაკავშირებით, სტიუარტ ჰემფშირი განიხილავს მოსაზრებას, რომ უტილიტარიზმთან ასოცირებული მორალური საფუძვლები კაცობრიობის განვითარების შემაფერხებელ ფაქტორად იქცა. ხანგრძლივ პერსპექტივაში მოსალოდნელ სარგებელზე აქცენტირებით ხდება სისხლისმღვრელი ომების გამართლება. ჰემფშირს ამის მაგალითად მოჰყავს მე-20 საუკუნეში ვიეტნამში მიმდინარე მოვლენები. თანამედროვე საერთაშორისო სამართლის ნორმებით, ერთმანეთისგან განასხვავებენ სამართლიან (მართლზომიერ), ასეთებია, მაგ. ინდივიდუალური თავდაცვა აგრესიის წინააღმდეგ, ომი კოლონიზატორთა წინააღმდეგ, თვითგამორკვევის უფლების განხორციელებისთვის, და უსამართლო (არამართლზომიერ) ომებს, მაგ. აგრესია, კოლონიური ომები. ამგვარი დაყოფის ძირითად საფუძველს წარმოადგენს, როგორც ადამიანის, ისე სახელმწიფოს უფლებები, რაც მოიაზრებს სახელმწიფოს ტერიტორიული მთლიანობისა და ერთა თვითგამორკვევის პრინციპებს. განვიხილოთ ომი უტილიტარიზმის ჭრილში. ამ კუთხით იგი გამართლებული გამოდის იმ შემთხვევაში, როდესაც მისგან მიღებული საერთო სარგებელი გადაწონის კაცობრიობისათვის მიყენებულ ზარალს და წარმოადგენს საუკეთესო ალტერნატივას არსებულიდან. სამართლიანი (მართლზომიერი) ომის შემთხვევაში, სახელმწიფოს აქვს უფლება მოითხოვოს თავისი მოქალაქეებისგან სამხედრო სამსახური, თუმცა ეს უკანასკნელი შესაძლოა არ წარმოადგენდეს ინდივიდის არჩევანს. ზოგ შემთხვევაში, იგი სურვილის საწინააღმდეგოდ, იძულებულია დაემორჩილოს კანონს. რა ხდება მაშინ, როცა პროტესტი მასშტაბურ სახეს იღებს და მოსახლეობის დიდი ნაწილი უარს ამბობს ხელისუფლების მიერ წამოწყებულ ომში მონაწილეობის მიღებაზე? იქნება თუ არა მთავრობა ამ შემთხვევაში მზად კომპრომისზე წასასვლელად? აქ ერთმანეთს უპირისპირდება ორი არგუმენტი, მთავრობის მტკიცება ომის გრძელვადიან პერსპექტივაში მოსალოდნელ დადებით შედეგებზე (ეკონომიკური თუ პოლიტიკური სარგებელი) და მოსახლეობის პროტესტი, რაც ეფუძნება ძალადობის წინააღმდეგ ბრძოლას. რამდენად წარმოადგენს ომი ამ შემთხვევაში საზოგადოებისთვის სასიკეთო ქმედებას და რამდენად არის იგი უმრავლესობის არჩევანი? ცხადია, სოკრატეს პასუხი თრასიმაქეს შეკითხვაზე, იმასთან დაკავშირებით, როგორ შეიძლება შეცდეს ხელისუფალი იმაში თუ რა არის მისთვის სასარგებლო, მოსახლეობაზეც შეგვიძლია შემოვატრიალოთ. შესაძლოა იგი ვერ ხვდებოდეს რა არის მისთვის კარგი, მაგრამ სწორედ აქ ჩნდება ავტორიტარიზმის საშიშროებაც. ამიტომაც მიიჩნევს ჰემფშირი უტილიტარისტულ ფილოსოფიას სახიფათოდ. იგი შესაძლებლობას იძლევა მანიპულაციისა. ვინ წყვეტს რა არის კაცობრიობის მომავლისთვის სასარგებლო და წარმოადგენს თუ არა მისი არჩევანი ყოველთვის საზოგადოებრივ სიკეთეს?

თუკი ჩვენ განვიხილავთ იდეალური ხელისუფალის იდეას, ამ შემთხვევაში ზემოთ მოყვანილი მსჯელობა გამართლებულია. მისი მიზანი პირადი ინტერესების გვერდით გადადებით, ან საუკეთესო შემთხვევაში, მათთან თანხვედრაში, ნამდვილად წარმოადგენს სარგებლიანობის მაქსიმიზაციას. თუმცა იმის მტკიცება, რომ ყველა ხელისუფალი იდეალურია, ან საერთოდ არსებობს ამგვარი, რა თქმა უნდა, აზრს მოკლებულია. შესაბამისად, ხშირად ნამდვილად ხდება უტილიტარიზმის იდეით მანიპულირება. ეს არ ნიშნავს იმას, რომ პრობლემა თავად იდეაშია, არამედ, მის პრაქტიკაში განხორციელებასთან დაკავშირებით ვხვდებით სირთულეებს.

 

მარიამი კურტანიძე

"Theories of the goods" - თვითგანადგურების ბედნიერება

13.04.2021

    “Theories of the goods”- ამ თეორიის თანახმად მოქმედებას ბედნიერება მაშინ მოაქვს თუ ადამიანი თავის სურვილს აღწევს. მთავარია შედეგი და განცდა კმაყოფილებისა. “Good” - არის ყველაფერი ის, რაც გამოიწვევს უძლიერეს სურვილს იმისა, რამაც მე, როგორც სუბიექტს ბედნიერება უნდა მომიტანოს. თუ ამ თეორიას შინაგანი სურვილების ასრულებასთან დავაკავშირებთ, მაშინ ორ შეუსაბამობას წავაწყდებით. განვიხილოთ თითოეული მათგანი. 

    მაგალითად ჩემს წინ არის არაქისის კარაქი. მე ერთხელ გავსინჯე ეს კარაქი, რომელიც უგემრიელესი იყო და ახლაც, მაქვს სურვილი იგივე გავაკეთო და ეს ჩემი ბედნიერების ინდექსს საგრძნობლად გაზრდის. აქ უკვე ჩნდება „მაგრამ“ და ეს ის „მაგრამ“ არის, რომლის გამო წინა ჯერზე ალერგიულმა ფონმა ლამის ფატალური შედეგი გამოიღო და ახლა, ზუსტად ვიცი რომ კარაქის გასინჯვით თითქოს მე, თავადვე ხელს ვაწერ თვითმკვლელობას. მაშინ რა გამოდის? თუ მე მივიღე სასურველი, მაშინ ეს ჩემს განადგურებას გამოიწვევს, როგორც სუბიექტისა, ანუ დადგება ორი შედეგი. პირველი შედეგის მიხედვით მე დავიკმაყოფილებ სურვილს და ვიქნები ბედნიერი მიღებული სარგებლით, თუმცა რამდენიმე წუთში, შეუქცევადი პროცესის გამო, მე უკვე დავკარგავ მიღებულ სარგებელს, რადგან მისით ტკბობასაც კი ვერ მოვასწრებ, რომ ალეგრიული ფონი ჩემს სიკვდილს გამოიწვევს. არის თუ არა მსგავსი სარგებელი, ის ჭეშმარიტი სარგებელი რომელიც „ Theories of the good” -ის რიგებში მოხვდება. 

     თუ არაქისის კარაქი არის ის საკითხი, რომლის ორი შედეგიდან მხოლოდ ერთია ჩემი გადაწყვეტილება, ანუ მინდა მივირთვა კარაქი, მაგრამ არ მინდა სიკვდილი, მეორე შემთხვევაში ( მეორე შეუსაბამობის შემთხვევა) სიკვდილი, სუიციდი და თვითგანადგურება ჩემი მთავარი სურვილია. თუ პიროვნებას, მიზნად აქვს დასახული სიცოცხლე დაასრულოს სუიციდით და ამ ნაბიჯმა მას უნდა მიანიჭოს გარკვეული შვება, რომელიც ბედნიერება უნდა ყოფილიყო, მაშინ ვის მიენიჭება ის სარგებელი თუ თვითგანადგურებული სუბიექტი აღარ იარსებებს და შედეგის ასახვა ვეღარ მოხდება. სურვილის შესრულებით მიღებული კმაყოფილება ჩნდება მაშინ, როცა გააკეთე ის ქმედება რომელიც გინდოდა, მიაღწიე საწადელს და ამის შემდეგ უკვე გრძნობ ბედნიერებას. თვითგანადგურების, სუიციდის საწადელი კი გაყოვნებს იმ ეტაპზე რასაც „შედეგით ტკბობა“ ჰქვია. „Theories of the goods” - ის ერთ-ერთი მთავარი მახასიათებელიც ხომ ის არის, რომ მივიღოთ შედეგი, მთავარია რეზულტატი, რომელმაც უნდა გამოიწვიოს შესაბამისი ემოცია, განცდა - ამ შემთხვევაში კი ბედნიერება. თვითგანადგურება ის შედეგია, რომელიც გართმევს შესაძლებლობას დაინახო რეზულტატი, რადგან თვითგანადგურებული ადამიანი როგორ მიიღებს ბედნიერებას?  "სარგებელი" დარჩება მიუღებელი, რადგან თავად ამ სარგებლის მიმღები აღარ იქნება...

       მეტი რადიკალურობისთვის შეგვიძლია ასევე წარმოვიდგინოთ, რომ ადამიანებისთვის მთავარი სურვილი ბედნიერების მისაღებად გახდა თავის სოციუმში, მინიმუმ 1 ადამიანის მოკვლა. ამ გზას თუ გავყვებით, ბოლოს არც ერთი ადამიანი დარჩება ცოცხალი და შესაბამისად არც ისეთი არსება აღარ იქნება დედამიწაზე, რომელიც „Theories of the goods”- ის გამოყენებას შეძლებს. თუ ამ საკითხს ჩავუღრმავდებით სრულ ნონსენსამდე მივალთ, ამიტომ უმჯობესია მოკლე შეჯამებით დავასრულო ზემოთ აღნიშნული ე.წ. „სიკეთეების“ თეორიის მიმოხილვა. ვფიქრობ, რომ რიგ შემთხვევებში არსებული თეორია გამართლებულია, რადგან ბედნიერების მისაღებად მართლაც გვჭირდება ადამიანებს გარკვეული სურვილის შესრულება. ამბობენ, ბედნიერება დეტალებშიაო და ის დეტალიც ხომ რაღაც ქმედება, კონკრეტული ნივთი ან აბსტრაქტული მცნებაა, უბრალოდ შეუძლებელია ადამიანმა უნივერსალური თეორია შექმნას სამყაროს ყოველი სხვა პიროვნებისთვის, რადგან თვით უნივერსალურობის შეგრძნებაც კი შესაძლოა მეტად სუბიექტური იყოს.

 

მარიამი კურტანიძე

მარიამი ნასრაშვილი

ზღვრული ბედნიერება

13.04.2021

ადამიანთა პოზიციებს, მათ ცხოვრებისეულ მსოფლმხედველობასა და ქცევათა თავისებუერებებს ხშირად განსაზღვრავს განსხვავებული მორალურ-ეთიკური თეორიები. ყოველი ინდივიდი საკუთარი სუბიექტური შეხედულებებისამებრ ირჩევს მისთვის მეტად სამართლიან გზამკვლევს, გარკვეული ტიპის კომპასს, რომელიც ცხოვრების განსხვავებულ სიტუაციებში გეზს გავუსაზღვრავს მას. თეორიათა სიმრავლიდან გამომდინარე, ბუნებრივია, რომ შეთანხმება და კონსენსუსის მიღწევა ხშირად უჭირთ თეორიტიკოსებს. ერთ-ერთი ასეთი თეორია არის კონსეკვენსიალიზმი; იგი ეყრდნობა მოსაზრებას, რომ შედეგი განსაზვღავს მოქმედების სისწორესა და სამართლიანობას, მის ეთიკურ თუ არაეთიკურ ბუნებას. პიტერ სინგერის ნაშრომში „შიმშილი, სიმდიდრე და მორალური ვალდებულებები“ სვამს რამდენიმე მთავარი, ცენტრალური შეკითხვაა -  მაინც, რამდენს მოითხოვს ჩვენგან მორალი? ის საკუთარი არსით განუსაზღვრელია, მკვეთრად სუბიექტური თუ ინტერსუბიეტქური, ყველასათვის საერთო შინაგანი ხმა. სინგერი ავითარებს მსჯელობას, რომლის მიხედვითად ცხადყოფს, რომ ყოველი ჩვენგანი არის სიტუაციაში, რომლითაც შეუძლია სხვისი არსებობა შეამსუბუქოს, საერთო მდგომარეობა საგრძნობლად გააუმჯობესოს, საკუთარი ინტერესებისა და მდგომარეობის გარკვეულწილადი შეწირვით. მისთვის ნათელია, რომ ყოველი ადამიანი ვალდებულია ნებისმიერ ფასად, გარდა იმისა, თუ არ ეწინააღმდეგება მის მნიშვნელოვან მორალურ ღირებულებებს, გააკვეთოს ყველაფერი, რათა თავიდან აიცილოს ცუდი. მისი აზრით, მხოლოდ ამ უტილიტარისტული პრინციპითაა შესაძლებელი თავიდან ავირიდოთ ისეთი ცხადი უბედურებები, როგორებიცაა შიმშილი, მასობრივი მკვლელობები, გაუსაძლისი, ღირსებისშემლახავი სიღატაკე და უუნარობა.

ნებისმიერი ტიპის რეალობაში არსებობენ ადამიანები, რომელთაც მეტი შესაძლებლობა აქვთ დაეხმარონ სხვა, მეტად მარგინალიზებულ ჯგუფებს. ეთიკურ-მორალური პრიზმა, რომელთა საშუალებითაც მათ ხშირად უყურებენ, ავალდებულებს ასეთ ადამიანებს გაიღონ მეტი, რათა გადაარჩინონ და იხსნან მეტი. ხშირად ასეთი ადამიანები უსაზღვრო ძალაუფლებისა და ფულის მქონენი არიან, უტილიტარიზმის პრინციპი, რომელიც შეიძლება ითქვას, მათემატიკური სიზუსტით ცდილობს გამოითვალოს ბედნიერების მაქსიმიზაცია, მათგან მოითხოვს მათი რესურსების იმგვარად განაწილებას, რომელიც რაც შეიძლება მეტ ადამიანს მოჰგვრის შვებას და შეუმსუბუქებს რეალობას, თანაც მათი ცხოვრების ხარისხს არაფერი აკლდება. ასე ამ ეთიკურ-მორალური თეორიის მომხრეთა პრინციპული განსხვავებაა ჩვეულებრივ ადამიანს, რომელსაც საკუთარი ცხოვრების დონისა და ინტერესების დავიწროვება მოუწევს სხვის დასახმარებლად და მეტი ძალაუფლებისა და სიმდიდრის მქონე ადამიანებს შორის. ხშირად წავაწყდებით მსჯელობებს იმის შესახებ, თუ რამდენი ადამიანის ცხოვრების დრამატულად შეცვლა შეუძლია ამა თუ იმ ადამიანის ქონების სულ მცირე პროცენტს. ისიც ვიცით, რომ ქველმოქმედებაში ფულის დახარჯვა მდიდრებისათვის საკმაოდ პრესტიჟულია, თუმცა მანძილისა და სიახლოვის საკითხი აქაც იჩენს თავს: რთულია აღიქვა შედეგი და პროცესი, რომელიც შენს წინ არ მიმდინარეობს. ასეა თუ ისე, მდიდართა მიერ სოლიდური დახმარების გაცემის შემდეგაც ვიცით, რომ მათ კიდევ და კიდევ შეუძლიათ მრავალი ადამიანის სიცოცხლის ხსნა, რაც არა მკაცრი უტილიტარიზმის მოთხოვნაა (რომ გახადო სხვა ადამიანის ცხოვრება უკეთესი), არამედ უშუალოდ სინგერის შერბილებული თეორიის, რომლის მიხედვითაც რაიმე ცუდის აცილებაა ჩვენი ვალდებულება და არა - ასატანის გაუმჯობესება.

მიუხედავად იმისა, როგორია მორალურ-ეთიკური პრინციპები, ობიექტურ რეალობასთან მეტად ახლოსაა მოსაზრება, რომ ქველმოქმედება და სხვისი დახმარების სურვილი მხოლოდ შესაძლებელია იყოს საკუთარი უშუალო ნებელობით გამოწვეული და არა უშუალო, გარეგანი ზეწოლით. არ არსებობს ლიმიტი, რომელიც ითვალისწინებს ქველმოქმედების საბოლოო საფეხურს მილიარდერებისთვის, შესაბამისად ამ პრინციპის მიდევნა გამოიწვევს არა გაუსაძლის პირობებში ცხოვრების პრაქტიკის მოსპობას და ამოძირკვას, არამედ დროებით „გადადებას“, რაც არასამართლიანი და არაგონივრულია.

რატი ფიფია

ჰედონიზმი: არომატული მწვანე ჩაი თუ Sex, Drugs and Rock'n'Roll?

13.04.2021

 

ჰედონიზმის მიხედვით ცხოვრების უმთავრესი მიზანი სიამოვნების ძიება და ტკივილის არიდებაა. შესაბამისად, გამართლებულია ის ქმედებები, რომლებსაც ასეთ შედეგამდე მივყავართ. მიზანი ამართლებს საშუალებას, თუ ეს მიზანი სუბიექტს სიამოვნებას მიჰგვრის.

ადამიანური გრძნობები, თუ ძალიან დავწვრილმანდებით, შეგვიძლია ორ ტიპად - სასიამოვნოდ და უსიამოვნოდ დავყოთ. თავის მხრივ, ეს აღნიშვნები ყველასთვის ნათელია, მაგრამ ბუნდოვანია თუ რას მოიცავენ ისინი საკუთარ თავში. არსებობს რაიმე, რაც საყოველთაოდ სასიამოვნო ან უსიამოვნოა? ალბათ დამეთანხმებით, თუ ვიტყვი, რომ ამ ცნებების იმდენნაირი გაგება და ინტერპრეტაცია შეიძლება არსებობდეს, რამდენი ადამიანიც არის. აქედან გამომდინარე, მათი ობიექტური კლასიფიკაცია შეუძლებელია. რა არის სიამოვნება ზოგადად და რატომ განვიცდით მას? ეს არის ერთგვარი უკუკავშირი კონკრეტულ ფაქტორებთან, რა დროსაც გამოიყოფა დოპამინი, რომელიც ორგანოებს ნეირომედიატორების საშუალებით გადაეცემა და ჩვენ სხეულსა თუ გონებას სიამოვნება ეუფლება. ორგანიზმი მსგავსად მოქმედებს უსიამოვნების შემთხვავაშით, თუმცა შედეგი განსხვავებულია. თავის მხრივ ეს ერთგვარი “თრიგერები”, რომლებიც იწვევენ სიამოვნებასა თუ უსიამოვნებას დამოკიდებულია ისეთ საკითხებზე, როგორებიცაა წარსულის გამოცდილება, კოგნიტური და სენსორული აღქმა, მორალური შეხედულებები და სხვა. 

სწორედ ეს ფაქტორები განაპირობებენ იმას, რომ შესაძლებელია ის, რაც ერთი ადამიანისათვის ძალიან სასიამოვნოა, სხვისთვის უსიამოვნო იყოს. მაგალითად ავიღოთ ორი ზრდასრული ადამიანი, რომელიც სხვადასხვა, რადიკალურად განსხვავებულ ოჯახებში გაიზარდნენ. ერთ-ერთ მათგანს მამა ხშირად ეთამაშებოდა ბეისბოლს ეზოში, მეორეს კი - ხშირად სცემდა ბიტით. ამან გამოიწვია ის, რომ ისეთი ჩვეულებრივი რამ, როგორიცაა ბეისბოლის ბიტა, შესაძლოა დანახვისთანავე კონტრადიქტორულ ემოციებს აღძრავდეს ინდივიდებში. 

რაც შეეხება კოგნიტურ და სენსომოტორულ აღქმებს, ცხადია ადამიანები ამაშიც განსხვავდებიან ერთმანეთისგან. შესაძლოა ვიღაცისთვის სხეულის განზრახ დასახიჩრება ენითაღუწერელ სიამოვნებას იწვევდეს მაშინ, როცა აბსოლიტურად იგივე ქმედება ჩემთვის არაფერია უსიამოვნებისა და ტკივილის გარდა. ძალიან უცნაურია სიამოვნების ის ტიპები, რომლებიც არ არის კავშირში ფიზიკურ შეგრძნებებთან. ალბათ მრავალი ადამიანი თავგამოდებით დაიწყებს იმის მტკიცებას, რომ გონებრივი, ინტელექტუალური სიამოვნება გაცილებით უფრო მძაფრია, ვიდრე ფიზიკური. არც მეორე მხარეს ეყოლება მაინცდამაინც ცოტა დამცველი. ამ მომენტისთვის წესით ბლოგის სათაური ასე თუ ისე ნათელი უნდა იყოს. შეიძლება ინდივიდისათვის sex drugs and rock’n’roll (“ღვინო, დუდუკი, ქალების “ უფრო გავრცელებული ვერსია) სტილით ცხოვრება უდიდესი მიზანი იყოს და თუ ის ჰედონიზმის ეთიკურ მოძღვრებას იზიარებს, ყველაფერზე წავა იმისათვის, რომ ამას მიაღწიოს. ის მზად არის, დარჩენილი დღეები ხორციელ სიამოვნებაში გალიოს, მაგრამ გამოჩნდება ადამიანი, რომელიც ამ უკანასკნელის მსგავსად იზიარებს ჰედონიზმის ხედვას და თავს არ დაზოგავს იმისთვის, რომ სისხამ დილით, ჩიტების ჭიკჭიკით დატკბეს მისი საყვარელი მწვანე ჩაის არომატით. მაგრამ ყველა ადამიანს როდი აქვს ასე გათვიცნობიერებული, თუ რა ანიჭებს სიამოვნებას და რა - არა. ჩვენ მიდრეკილები ვართ კომფორტის პოვნისკენ. რიგ შემთხვევებში კი კომფორტი ილუზიებშია. როდესაც რაიმე სურვილისამებრ არ მიდის, ადამიანები ხშირად, ცნობიერად თუ არაცნობიერად, ახდენენ მოვლენების ერთგვარ პერიფრაზირებას. რეალურად მისთვის უსიამოვნო ფაქტებს გარდაქმნიან სასიამოვნოდ, თავს იტყუებენ. შეიძლება ეს ერთი შეხედვით უაზრო ქმედებად მოგვეჩვენოს, თუმცა ჰედონიზმის მიხედვით ის გამართლებულია, რადგან თავის მოტყუებას შედეგად სიამოვნება მოჰყვება. 

ძალიან რომ არ გამიგრძელდეს, ზემოთ განხილულ სახითხებზე დაყრდნობით შეიძლება იმის თქმა, რომ არ არსებობს საყოველთაო “სასიამოვნო” და “უსიამოვნო”. ილუზიებში ცხოვრებას, Sex, Drugs and Rock’n’Roll-ს და არომატული მწვანე ჩაისაც თანაბრად შესწევს ძალა, რომ გახადოს ადამიანი ბედნიერი. არსებობს შემთხვევები, როდესაც ერთი ადამიანის ბედნიერება სხვისას აბრკოლებს, თუმცა თუ მოვლენებს ჰედონისტური ტელესკოპიდან ვაკვირდებით, მორალური სამართლის უკუგდება მოგვიწევს, ასე რომ, ყველაფერი, რაც სასიამოვნოდ სრულდება - მოსულა. 

 

 




თინათინ გელაშვილი

ჰედონისტიკის კრიტიკა ანუ დღევანდელი კვერცხი თუ ხვალინდელი ქათამი

13.04.2021

ჰედონისტიკა თავის თავში მოიაზრებს იმ თეორიებს, რომლებიც ცხოვრების უზენაეს და ყველაზე მნიშვნელოვან მიზნად და ღირსებად მიიჩნევენ სიამოვნების მიღწევას. ნებისმიერი სახის დისკომფორტი და ტკივილი განხილულია, როგორც არასასურველი რამ. ჰედონისტიკაში გამოიყოფა ორი მნიშვნელოვანი ნაწილი: ფსიქოლოგიური და ეთიკური. ფსიქოლოგიური ჰედონისტიკის იდეა მდგომარეობს იმაში რომ სურვილის საბოლოო ობიექტი არის სიამოვნება. ეთიკური ნაწილი კი სიამოვნების ძიებას განიხილავს, როგორც ყველაზე შესაფერის საგანს ძიებისთვის, თითქოს ის ერთადერთი ფასეული რამაა ადამიანისთვის, თუმცა ჰედონისტიკაში არის გარკვეული პრობლემები, რომლებიც უპირისპირდება რეალობას, რომელშიც ადამიანს უწევს ცხოვრება

ერთ-ერთი პრობლემატური საკითხი არის დრო - რამდენ ხანს გრძელდება ბედნიერება? ჰედონისტიკის მიმდევრებისათვის ბედნიერება დროის მცირე პერიოდზეა განაწილებული. ისინი ამჯობინებენ დღევანდელ ბედნიერებას და არ ფიქრობენ იმაზე, რომ შესაძლოა ხვალინდელი დღე ბევრი უარყოფითი რამით იყოს სავსე. ისინი კონცენტრირებულნი არიან მოკლევადიანი პერიოდიდან მიღებულ სარგებელზე. პირადად ჩემთვის ეს მიდგომა საკმაოდ საზიანო და ამასთან აბსურდულია, რამდენად კარგადაც არ უნდა ჟღერდეს დღეს ჩემი ბედნიერება, რომელსაც მაგალითად დალევისგან ან ნარკოტიკების მიღებისგან ვიღებ, ხვალ ან შესაძლოა დღესვე ეს ყველაფერი ჩემთვის ცუდად შემოტრიალდეს. ნაბახუსევზე ადამიანები არც ისე კარგად გრძნობენ თავს, რაც ზუსტად იმის მაგალითია თუ როგორ ვერ მოქმედებს და ვერ მუშაობს ჰედონისტიკა რეალურ ცხოვრებაში. რა თქმა უნდა, მოკლეხნიანი ბედნიერება კარგია და ხშირად უფრო შესამჩნევიც კი, მაგრამ საბოლოოდ აღმოჩნდება, რომ ეს მცირე ბედნიერებები იმდენად ღირებული არ არის, როგორც მაგალითად ის რისი მიღწევისთვისაც დიდი ენერგია და დრო დავხარჯე. განვიხილოთ მეორე მაგალითიც, თუ ერთ დღეს გავიღვიძებ და მაჩუქებენ ნაყინის ქარხანას ეს მე დიდ ბედნიერებას მომანიჭებს. რამდენიმე დღის განმავლობაში მე ეს ბედნიერებს გრძნობა გამყვება და სიამოვნებას მომანიჭებს,მაგრამ ერთი კვირის შემდეგ ნაყინის ღირებულება ჩემთვის დაეცემა. ნაყინის ქარხნის მიღებისგან მიღებული ბედნიერება თავის ლიმიტს მიაღწევს და საბოლოოდ გაქრება.

კიდევ ერთი პრობლემატური საკითხი ჰედონისტიკისა არის პრობლემების და წინაღობების უგულებელყოფა იმ მიზნით, რომ მივაღწიოთ მცირეხნიან ბედნიერებას. პრობლემა ისევ პრობლემად რჩება და არ ქრება. ჰედონისტიკის მიმდევარი ადამიანების უმეტესობის უარყოფითი მხარე ისაა, რომ ისინი ცხოვრებას უყურებენ კომფორტული და მრავალფერად შეღებილი სფეროდან, რომელიც ადამიანს „იცავს“ ცხოვრებისეული წინაღობებისგან და მხოლოდ იმ სამყაროს აჩვენებს, რომელშიც ყველაფერი ისეთია რაც სიამოვნებას გვანიჭებს.

ბედნიერებასა და სიამოვნებაზე საუბრისას ჩნდება მეორე კითხვა, ის რაც ჩემთვის სიამოვნების მომტანია, არის თუ არა ამავე შედეგის მომტანი იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც ჩემს გარშემო არიან. გარშემომყოფი ადამიანები შეიძლება დააზიანოს იმ ფაქტმა, რომ მე ყოველდღიურად მოვიხმარ მძიმე ფსიქოტროპულ თუ ნარკოტიკულ საშუალებებს. შესაძლოა ბევრმა ეს არ აღიაროს, მაგრამ ადამიანი, როგორც სოციალური არსება ბოლომდე ვერასოდეს უგულებელყოფს იმ ფაქტს, რომ სხვათა დამოკიდებულება და აზრი მასზე გავლენას არ ახდენს და უმნიშვნელოა.

ჰედონისტიკის მიხედვით რაიმეს განცდა რეალურ ცხოვრებაში ისეთივე სიამოვნების მომნიჭებელია, როგორც მისი ვირტუალურად წარმოსახვა და ასეთი გზით განცდა. მაგალითად, ადამიანისთვის სულ ერთი უნდა იყოს ის იცხოვრებს თუ არა მდიდრულ სასახლეში, თუ უბრალოდ წარმოიდგენს საკუთარ თავს, როგორც მის მფლობელსა და მასში მცხოვრებს, თუმცა მატერიალური და ხელშესახები სიამოვნება უფრო კარგია, ვიდრე წარმოსახვითი და არარსებული. არავინ გაუშვებს ხელიდან იმ შესაძლებლობას, რომ გახდეს მსოფლიოს უმდიდრესი ადამიანი და არ გაცვლის მას უბრალო წარმოსახვაში, რომელიც არ არსებობს. იქმნება წინააღმდეგობა, ვინაიდან, ჰედონისტიკის მიხედვით ილუზიებში ცხოვრება ტოლფასია წარმოდგენების რეალურ ცხოვრებაში განხორციელებისა, ამასთან ყველა ადამიანისთვის სასურველია აღნიშნულთაგან მეორე. წინააღმდეგობის მიღებით კი იმ დასკვნამდე მივდივარ, რომ ჰედონისტიკა არ მუშაობს.

საბოლოოდ, ჰედონისტიკა შეიძლება განვიხილოთ, როგორც მოძღვრება მოკლეხნიანი პერიოდის სიამოვნების და ბედნიერების შესახებ. მაგრამ ისევე როგორც სხვა ფილოსოფიურ მოძღვრებებში მასშიცაა გარკვეული პრობლემები და შეუსაბამობები რეალურ ცხოვრებასთან, რომლებიც ხშირად გადაუჭრელი რჩება. სწორედ ამას მივიჩნევ ჰედონისტიკის მთავარ პრობლემად.

 

 

 

 

გვანცა ომარაშვილი

კონსეკვენციალიზმი

13.04.2021

კონსეკვენციალიზმი

კონსეკვენციალიზმი ეთიკური თეორიაა, რომლის მიხედვითაც მოქმედების სისწორესა და მის სარგებლიანობას მოქმედების შედეგი განსაზღვრავს. თუ შედეგი სარგებლიანობის მომტანია, გამოდის, რომ თავად მოქმედებაც, რომელმაც ამ შედეგამდე მიგვიყვანა, სწორი ყოფილა.

თუმცა, რამდენად არის შესაძლებელი კონკრეტულ მოქმედებათა შედეგების წინასწარ განსაზღვრა? რამდენად არის შესაძლებელი ვიმოქმედოთ იმ მიმართულებით, რომელიც დადებითი შედეგს გამოიღებს და კონკრეტული მოქმედების სისწორეს დაგვიდასტურებს?

ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემა სწორედ შედეგების განუსაზღვრელობაში მდგომარეობს. რეალურ ცხოვრებაში წარმოუდგენელია ყოველი მოქმედების დაწყებისას მოქმედების შედეგები წინასწარ განჭვრიტო და მათგან ყველაზე ოპტიმალური ამოარჩიო, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც დრო ცოტაა, სიტუაცია კი კრიტიკული. რის მიხედვით გავაკეთებდით არჩევანს, მაშინ, როდესაც საავადმყოფოში ერთი თავისუფალი ადგილია, მოსაცდელში კი ორი ერთნაირად მძიმე პაციენტი გვიცდის? შეუძლებელია განისაზღვროს გადაწყვეტილების მიღების უნივერსალური კრიტერიუმი, რომელიც წინასწარ დაგვარწმუნებდა ჩვენი მოქმედების შედეგის სარგებლიანობაში. შესაძლოა, გადაწყვეტილების მიღებისას გადამწყვეტი პაციენტთა ასაკი აღმოჩნდეს და უპირატესობა უფრო ახალგაზარდას მიენიჭოს, ან სულაც პაციენტის ოჯახური მდგომარეობა გაითვალისწინონ და გადაარჩინონ ის, ვისაც, პირობითად, სახლში მცირეწლოვანი შვილები ელიან. მოქმედების კონკრეტული სქემის მიყოლა შესაძლებელია სარგებლიანად მიჩნეულ იქნეს ადამიანთა ერთი ჯგუფისთვის, მეორე ჯგუფისთვის კი აბსოლუტურად მიუღებელი აღმოჩნდეს. მოცემული მაგალითის შემთხვევაში, გადარჩენილი პაციენტის ოჯახის წევრები კმაყოფილები დარჩებიან და ექიმების მოქმედების შედეგს სარგებლიანად შეაფასებენ, რასაც ვერ ვიტყვით დაღუპული პაციენტის ახლობლებზე. კონსეკვენციალიზმის თანახმად, შედეგი განსაზღვრავს მოქმედებას. როგორ შეიძლება განისაზღვროს მოქმედება მაშინ, როდესაც მას მხოლოდ ერთი შედეგი არ მოაქვს?

თითოეული ადამიანი განსხვავებულად აზროვნებს, განსხვავებული სქემის მიხედვით მსჯელობს და მოქმედების შედეგსაც განსხვავებული სქემით წინასწარმეტყველებს. ის, რაც სამართლიანი, მორალური და სარგებლიანია ერთი კონკრეტული ადამიანისათვის, შესაძლოა, მეორესათვის მიუღებელი აღმოჩნდეს. მიღებული შედეგისგან სიამოვნებისა და ბედნიერების განცდაც აბსოლუტურად სუბიექტურია. მაგალითად, ადამიანებს, რომელთა ხელფასიც მხოლოდ ყოველდღიური მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებას წვდება, უღირთ ლატარიებში მონაწილეობის მიღება და მათთვის მოგებული 1000 დოლარიც კი ბედნიერების მომტანი შეიძლება აღმოჩნდეს მაშინ, როდესაც, პირობითად, ბილ გეითსისთვის მოგებული 1000 დოლარი დიდი მნიშვნელობის მატარებელი არ იქნება. გამოდის, რომ მოქმედების სარგებლიანობას ყოველ მოცემულ შემთხვევაში ყოველი პიროვნება დამოუკიდებლად განსაზღვრავს. არ არსებობს მოქმედების სარგებლიანობის აღქმის საშუალო კოეფიციენტი, რომელიც ყველა ადამიანს ერთანირად დააკმაყოფილებდა. შესაბამისად, ის, რასაც კონსეკვენციალიზმი ,,ქადაგებს“ თავისი არსით პარადოქსულია - იმ შემთხვევაში თუ მოქმედების მორალურობას, მოქმედების შედეგი განსაზღვრავს, უნდა გავითვალისწინოთ ისიც, რომ, რაც მორალურად და ღირებულად არის მიჩნეული უმრავლესობისათვის, შესაძლოა უმცირესობისათვის ღირებული საერთოდ არ აღმოჩნდეს და პირიქით.

აღნიშნული განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდება დევიაციის, დევიანტური ქცევის განხილვისას. დევიანტური ქცევა ეწინააღმდეგება საზოგადოებაში აღიარებულ, დამკვიდრებულ წესებს, თუმცა ეს ქცევაც, როგორც ყოველი სხვა მოქმედება, მოქმედი პირის მიერ კონკრეტული მიზნის მიღწევის საფუძვლეზე ხორციელდება. პირობითად, მოტაცების დრომოჭმული ტრადიცია, მოტაცების აქტი გამტაცებლისთვის ,,აღმატებულ’’ მიზანს - სიყვარულს, დაქორწინების სურვილს ემსახურება და მისთვის ეს ქმედება სარგებლიანი შედეგის მომტანია. აღნიშნული ,,მიზანი” არ ცვლის ქმედების კვალიფიკაციას და სიხლის სამართლის დანაშაულია. ხშირ შემთხვევაში გატაცებული ქალები გაუპატიურების მსხვერპლნი ხდებიან. უგულვებელყოფილია გატაცებულთა ნება, რაც, რა თქმა უნდა, მიუღებელი და ამორალურია.

საბოლოოდ, შეიძლება ითქვას, რომ კონსეკვენციალიზმზე, როგორც ეთიკურ თეორიაზე საუბრისას, მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ ის, რომ საკმაოდ დიდ სირთულეს წარმოადგენს ყოველი მოქმედების ყოველი მოსალოდნელი შედეგის განსაზღვრა. აღნიშნული, მხოლოდ მარტივი, ნაკლებად კომპლექსური სიტუაციების დროსაა შესაძლებელი. ამასთან, რთულია სუბიექტურობისაგან თავის დაღწევა. შეუძლებელია იარსებოს საზომმა, რომელიც თითოეულ ადამიანს განუსაზღვრავს იმას, თუ რამდენად სამართლიანი და მორალურია კონკრეტული არჩევანის გაკეთება და ამასთან ვისთვის იქნება მოქმედების შედეგი სარგებლიანი გარდა მოქმედი პირისა.

ელენე ქაჯაია

საყოველთაო კეთილდღეობა, როგორც ეგოიზმის შედეგი

13.04.2021

კონსეკვენციალიზმზე, როგორც ზოგად თეორიაზე, მსჯელობისას, შესაძლოა გაჩნდეს კითხვა იმის შესახებ, თუ კონკრეტულად რა იგულისხმება შედეგების საყოველთაო სიკარგეში. ამის ახსნა კი, ვფიქრობ, შეუძლებელია სუბიექტის, როგორც გარკვეული კეთილდღეობის განმცდელის, გათვალისწინების გარეშე. კიდევ თუ დავკონკრეტდებით, ჩნდება კითხვა, თუ ვინ შეიძლება იყოს სუბიექტი - ადამიანი, საზოგადოება თუ სხვა რამ. ამაზე საკმაოდ კონკრეტული პასუხი ეთიკური ეგოიზმის თეორიას აქვს, რომლის მიხედვითაც, ნებისმიერი ქმედება სწორი და გამართლებულია, თუკი ეს ადამიანის პირადი ინტერესების განხორციელებას ემსახურება და, შესაბამისად, მასში საბოლოოდ სიამოვნების შეგრძნებას იწვევს. იმის ფონზე, რომ ადამიანები თავად სიტყვა „ეგოიზმსაც“ კი ძალიან ხშირად ნეგატიურად აღიქვამენ, გასაკვირი არც იქნება, რომ აღნიშნული თეორია საკმაოდ თამამი განაცხადი და უმრავლესობისთვის რადიკალურად მიუღებელიც იყოს. განსაკუთრებით კი საზოგადოებაში, რომელიც იმპლიციტურად მოიცავს გარკვეულ დოგმებს, კულტურულ ნორმებს, შეზღუდვებს, რომლებიც შესაძლოა ადამიანის პირად ინტერესებთან სულ არ მოდიოდეს თანხვედრაში, წარმოსადგენადაც რთულია, მიიჩნიო ყველაფერი სწორ ქმედებად, რაც კი ნებისმიერ პიროვნებას სათითაოდ ესიამოვნება. ეთიკური ეგოიზმი, ერთი შეხედვით, ადამიანებს საშუალებას აძლევს აკეთონ მათთვის საუკეთესო რამ, რაც, თავის მხრივ, გაბატონებული წარმოდგენის მიხედვით, ქაოსსა და გაუცხოებას იწვევს. თუმცა ამის საპირისპიროდ, ეთიკური ეგოიზმი გამორიცხავს ამგვარ შედეგს და პირიქით, სწორედ ადამიანთა ეგოცენტრულობაში პოულობს საზოგადოების საბოლოო კეთილდღეობის საფუძველს და შესაბამის არგუმენტებსაც გვთავაზობს. თუმცა ის, თუ რამდენად სარწმუნო შეიძლება იყოს ამ თეორიის დასაბუთება, ვფიქრობ, განსახილველად არანაკლებ მნიშვნელოვანია.

უპირველეს ყოვლისა, ეთიკური ეგოიზმის თეორია აზუსტებს იმ საკითხს, რომ ადამიანის ეგოისტური ქცევა მაინცდამაინც აუცილებლობით არ გულისხმობს ისეთი ქმედების განხორციელებას, რომელიც საკუთარი ინტერესების ხარჯზე, სხვა ადამიანებს, მათი პოტენციური ბედნიერების შესაძლებლობას დააზიანებს. უმეტესწილად, ადამიანის საუკეთესო გამოსავალი, რათა სასურველ შედეგს მიაღწიოს, სწორედ რომ თანამშრომლობაა. თანამშრომლობის მნშვნელობა სხვადასხვა სფეროში ვარირებს, დაწყებული ანთროპოლოგიიდან, დამთავრებული ეკონომიკით და აისახება ისეთ საკითხებში, როგორიცაა რეციპროკული ალტრუიზმი, „პატიმრის დილემა“ და ა.შ. გამოდის, რომ ეთიკური ეგოიზმი არ გამორიცხავს ადამიანთა შორის თანამშრომლობასა და სხვისი ინტერესების პატივისცემას, ანუ იმ ფუნდამენტს, რის შედეგადაც საზოგადოება, როგორც მთლიანობა, შედეგად სარგებელს ნახულობს. გარდა ამისა, ეთიკური ეგოიზმი ეყრდნობა ფსიქოლოგიური ეგოიზმის თეორიას, რომელიც ამტკიცებს, რომ ადამიანის ნებისმიერი ქმედება (მათ შორის ალტრუისტულიც) დაიყვანება მის პირად სურვილებსა და მოთხოვნილებებზე. შესაბამისად, ყოველივე, რაც ემსახურება და იწვევს საყოველთაო კეთილდღეობას, რეალურად, მის საფუძველში კონკრეტული ინდივიდის კონკრეტულ სურვილს, პირად ინტერესსა და სიამოვნების მიღებას მოიცავს. ასევე, ადამიანის მუდმივი მცდელობა, მოიქცეს ისე, რომ მიიღოს მაქსიმალური სარგებელი, გაცნობიერებულად თუ გაუცნობიერებლად წარმოშობს ისეთ კეთილდღეობას, რომელიც არა მარტო მისთვის კონკრეტულად, არამედ საზოგადოებისთვისაცაა სასარგებლო. ცხადია, კონსეკვენციალიზმი ამ დროს ინდიფერენტულია ადამიანის ეგოისტური განზრახვის მიმართ და მთავარ აქცენტს მხოლოდ მის დადებით შედეგზე აკეთებს, რადგანაც ამ გადმოსახედით, სწორედ ესაა არსებითი.

მიუხედავად არსებული მრავალი სახის დასაბუთებისა, მაინც ბუნდოვანია კონკრეტულ შემთხვევებში, როგორ შეიძლება ადამიანის ეგოისტური ქმედებები პირადი სიამოვნების მიზნით არ აზარალებდეს საზოგადოებრივ კეთილდღეობას. მტკიცება არ სჭირდება იმ ფაქტს, რომ ხშირად ადამიანის სიამოვნება აბსოლუტურად ეწინააღმდეგება სხვა ადამიანთა ინტერესებს და აქედან გამომდინარე, საზოგადოებრივ ინტერესს. ეთიკური ეგოიზმი, ვფიქრობ, გვერდს ვერ უვლის კრიმინალური აქტივობების გამართლებას (პირადი სიამოვნების მიზნით ჩადენილი მკვლელობა, ქურდობა და ა.შ ცხადდება მორალურად სწორ საქციელად, თუკი ის კონკრეტულ სუბიექტს შედეგად სიამოვნებას ანჭებს), რომელზედაც ვთანხმდებით, რომ საყოველთაო, ანუ ადამიანთა კოლექტიურ კეთილდღეობას აზარალებს და საფუძველს ქმნის ახალი პოტენციური დანაშაულებისთვის. ასევე, პირადი ინტერესები ყოველთვის არ გულისხმობს იმას, რომ მაქსიმალურ სიამოვნებას თანამშრომლობის ხარჯზე მოვიპოვებთ. ეს კი გვაძლევს საშუალებას, დავარღვიოთ არსებული შეთანხმებები და ამავდროულად ეს მორალურად გავამართლოთ, ამ შემთხვევაში კი ვერ გავცემთ პასუხს ამომწურავად და დამაჯერებლად თანამშრომლობის არსებობის აუცილებლობაზე, რომელიც ხშირად კიდევ უფრო მეტი სიამოვნებისგან გვზღუდავს. ბევრი კრიტიკული შეხედულება არსებობს ფსიქოლოგიური ეგოიზმის თეორიის მიმართაც, რადგანაც მის მიერ შემოთავაზებული ახსნა ნაკლებად ექვემდებარება შემოწმებასა და რაციონალურ დასაბუთებას, ამასთან ერთად, ვფიქრობ, შეუძლებელია უნივერსალურად განსაზღვრო ადამიანთა ქმედებების ერთადერთი საწყისი (ამ შემთხვევაში პირადი ეგოისტური სურვილები). საინტერესოა ისიც, რომ თავად ეთიკური ეგოიზმი, რომელიც არ გამორიცხავს საზოგადოებრივი კეთილდღეობის მიღწევას, კონკრეტულ ვითარებაში შეიძლება კონტრადიქციულიც აღმოჩნდეს. მაგალითად, თეოდორ შიკი შემდეგნაირი ვითარების წარმოდგენას გვთავაზობს: დავუშვათ, ეთიკური ეგოიზმის თეორეტიკოსთან მიდის ადამიანი რჩევისთვის მორალურ საკითხში. ეთიკური ეგოიზმის თეორეტიკოსი, უნდა გასცემდეს ისეთ რჩევას, რომელიც მისთვისაა სასარგებლო, თუმცა, შესაძლებელია ისიც, რომ მისი ინტერესი ამავდროულად, წინააღმდეგობაში მოდიოდეს იმ ადამიანის ინტერესთან. გამოდის, რომ ეთიკური ეგოიზმი, როგორც მორალური თეორია, ზოგიერთ შემთხვევაში მხოლოდ ერთი ადამიანის ინტერესს ითვალისწინებს და არა სხვებისას, რაც ნათლად აბრკოლებს საყოველთაო კეთილდღეობის მიღწევას.

როგორც ჩანს, ეგოიზმი შეიძლება მოვიაზროთ როგორც ერთ-ერთი შესაძლებელი ფუნდამენტი საზოგადოებრივი კეთილდღეობისა, თუმცა ის ვერ ჭრის ისეთ მორალურ პრობლემებს, რომლებიც პირდაპირ და აშკარად აზიანებს საზოგადოებრივ ინტერესს.

ნუცა მაჩხანელი

ორი შედეგის მქონე ერთი ქმედება

13.04.2021

კონსეკვენციალიზმი ქმედებას შედეგის მიხედვით აფასებს. ანუ, ის, თუ რამდენად სწორი და მორალურად მისაღებია გარკვეული ქმედება, კონსეკვენციალიზმის მიხედვით, დამოკიდებულია არა მოტივზე, ან მიზანზე, არამედ დამდგარ შედეგზე. აღნიშნულ მიდგომაში, ერთი შეხედვით, პრობლემა არ არსებობს. ძალიან პრაგმატულად თუ მივუდგებით, მნიშვნელობა არ აქვს, ვის რამდენად კეთილშობილური მიზანი ამოძრავებდა, თუ შედეგი ცალსახად და ობიექტურად ცუდია, ესეიგი, ქმედებაც ცალსახად და ობიექტურად არასწორი იყო.

ზემოთ აღნიშნულის მიუხედავად, რეალურ ცხოვრებაში ეს ლოგიკური ჯაჭვი ყოველთვის არ მოქმედებს. არსებობს იდენტური ქმედებები, რომლებმაც სრულიად სხვადასხვანაირი შედეგი შეიძლება გამოიწვიოს და არსებობს შემთხვევები, როცა ეს შედეგი, ქმედებასთან ერთად, მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული ბევრ ფაქტორზე. მაგალითად, მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს სოციალურ, პოლიტიკურ კონტექსტს, ადამიანის ფსიქიკურ მდგრადობას, წარსულ გამოცდილებას და მრავალ ასეთ, ძალიან კონკრეტულ და ინდივიდუალურ გარემოებას.

რატომ იყო საბჭოთა განათლების სისტემა პრობლემური? მხოლოდ იმიტომ, რომ ბავშვების შესაძლებლობების მიუხედავად, ყველა მათგანს ერთი და იგივეს ასწავლიდნენ? ვფიქრობ, რომ არა. პრობლემა არა მხოლოდ ერთი და იგივე რამის სწავლებაში, არამედ ერთი და იგივე მიდგომაშიც იყო. ეს მაგალითი იმით ეხმიანება განხილვის საგანს, რომ მასწავლებლის მხრიდან ერთი კონკრეტული მიდგომა, დავუშვათ, ზღვარგადასული სიმკაცრე, ზუსტად იმდენივე შედეგის გამომწვევი შეიძლება იყოს, რამდენი მოსწავლის მიმართაც ის ამ ქმედებას ახორციელებს. ერთ შემთხვევაში, შეიძლება ასეთმა მიდგომამ მოსწავლის მოტივაცია გაზარდოს, ან აიძულოს, რომ მუდმივად დისციპლინირებული იყოს, მაგრამ მეორე შემთხვევაში, შეიძლება მასწავლებლის ამ ქმედებამ, სრულიად საპირისპირო შედეგი გამოიწვიოს. კერძოდ, სწორედ ასეთი მიდგომის გამო, მოსწავლეს შეიძლება სამუდამოდ გაუქრეს საგნის სწავლის სურვილი. რა ხდება მაშინ, როცა არსებობს ერთი ქმედება და მისგან გამოწვეული ორი რადიკალურად განსხვავებული შედეგი? როგორ ვაფასებთ ამ დროს, რამდენად სწორი იყო ესა თუ ის ქმედება?

კონსეკვენციალიზმის ეს მთავარი პრინციპი – ქმედების შედეგიდან გამომდინარე განსაზღვრა რომ ნაკლებად ცხადი მიდგომაა და ყოველთვის არ მუშაობს, უკეთ იხსნება პატიმრობის მაგალითით. დამნაშავის დაპატიმრების მთავარი მიზეზი ის არის, რომ ის საზოგადოებისთვის საფრთხეს წარმოადგენს და საჭიროა მისი სოციუმიდან განცალკევება, თუმცა მაშინ, როცა იგივე დამნაშავეებს სასჯელის მოხდის შემდეგ გარეთ ვუშვებთ, არსებობს ლეგიტიმური მოლოდინი, რომ ისინი იგივე საფრთხის შემცველები აღარ არიან, წინააღმდეგ შემთხვევაში, მათი ციხიდან გამოშვება ალოგიკური და დაპატიმრების გადაწყვეტილებასთან წინააღმდეგობაში მყოფი იქნებოდა. ამ ლეგიტიმურ მოლოდინს, ძირითადად, ორი რამ იწვევს: 1) ადამიანს ეშინია ისეთი ქმედების ჩადენა, რომლისთვისაც ერთხელ უკვე დაისაჯა, ან 2) პატიმრობაში გატარებულ წლებში მან ნამდვილად გადააფასა ღირებულებები და ციხიდან უკეთესი ადამიანი გამოვიდა.

მეორე დაშვება ზოგჯერ რეალურია, მაგრამ იგივენაირად რეალურია მისი საპირსპირო შედეგიც, ანუ შემთხვევები, როცა ადამიანები გაცილებით უფრო გაბოროტებულები გამოდიან ციხიდან.

ამ შემთხვევაშიც, ისევე, როგორც წინა მაგალითში, მოცემულია ერთი ქმედება – დამნაშავისთვის პატიმრობის მისჯა, მაგრამ რა გრძელვადიან შედეგს გამოიწვევს ეს ქმედება (გარდა იმ შედეგისა, რომ დამნაშავე საზოგადოებისგან განცალკევდა) დამოკიდებულია იმ მრავალ ფაქტორზე, რომლებიც ზემოთ ვახსენე.

შეიძლება იმის თქმაც, რომ აღნიშნული ქმედების პირდაპირი შედეგი საზოგადოებისთვის საფრთხის მომტანი პიროვნების მოცილება იყო და რომ ეს შედეგი, თავისთავად, კარგია. შესაბამისად, კარგი და სწორია ქმედებაც, თუმცა ამ ქმედების შედეგი იქნება ისიც, თუ ვინმეს ციხე და იქ გატარებული წლები ორმაგად გააბოროტებს და იქიდან გამოსული გაცილებით დიდი საფრთხის შემცველი იქნება. მერე რა, რომ მისი დაპატიმრებისას მოტივი არ იყო მისი უფრო მეტად გაბოროტება, თუ ქმედებას შედეგიდან გამომდინარე ვაფასებთ, მაშინ ეს უკანასკნელიც თავის მხრივ შედეგია, რომელიც ცალსახად ცუდია. ანუ, ერთი და იგივე ქმედებამ შეიძლება ერთი ადამიანი უკეთესობისკენ შეცვალოს, ხოლო მეორე პირიქით.

აქედან გამომდინარე, ისმის კითხვა, რამდენად ზოგადი და საყოველთაოა მიდგომა – განვსაზღვროთ ქმედების ავ–კარგიანობა დამდგარი შედეგიდან გამომდინარე? განხილული ისეთი შემთხვევებიდან, როცა ერთი და იგივე ქმედებამ სხვადასხვა, საპირისპირო შედეგები შეიძლება გამოიწვიოს, ვფიქრობ, რომ ქმედების შედეგზე დაყრდნობით განსაზღვრა ყოველთვის სწორი და ზუსტი ვერ იქნება, რადგან შედეგი, თავის მხრივ, შეიძლება განსაზღვროს არა მხოლოდ ქმედებამ, არამედ მრავალმა კონტექსტმა.

 

გვერდები

 

ბლოგის ავტორები