ENG GEO

Search form

ქეთევან შალუტაშვილი

უტილიტარიზმი და ცხოველთა უფლებები

13.04.2021

უტილიტარიზმი არის კონსეკვენციალიზმის ერთ-ერთი ფორმა, რომელიც მოვლენებს აფასებს მისი შედეგიდან გამომდინარე, რაც იმას ნიშნას, რომ ქმედება თავისთავად არ შეიძლება ჩაითვალოს ცუდად ან კარგად, არამედ მისი ავკარგიანობა დამოკიდებულია ამ ქმედებით გამოწვეული სარგებლით/ზიანით. უტილიტარისტული ეთიკა მხარს უჭერს ისეთ ქმედებებს, რომელთა შედეგადაც ჯამური ბედნიერება აღემატება ჯამურ ტანჯვას. ამ თვალსაზრისით შეიძლება, უტილიტარიზმით გავამართლოთ ერთი ან რამდენიმე ადამიანის მკვლელობა,თუ ეს სხვა ბევრ სიცოცხლეს გადაარჩენს.

უტილიტარისტული თეორიის ერთ-ერთი მთავარი პრინციპი ისაა, რომ ყველას ბდნიერება თანაბრად მნიშვნელოვანია. ვინაიდან ამ ეთიკის მიზანი საერთო სიამოვნების გაზრდა და ტანჯვის შემცირებაა, „ყველაში“, ჩემი აზრით, უნდა მოვიაზროთ ყველა ის არსება, რომელსაც ამ ორი შეგრძნების განცდა შეუძლია, ანუ ადამიანის გარდა მხედველობაში უნდა მივიღოთ ცხოველთა გრძნობებიც.

ადამიანი მთელი ისტორიის მანძილზე მოიხმარდა სხვადასხვა სახეობის ცხოველებს საკვებად, ტანსაცმლის და სხვა საყოფაცხოვრებო ნივთების საწარმოებლად. დღეს ცხოველთა გამოყენება კვების ინდუსტრიის გარდა სხვა მრავალ სფეროში მიმდინარეობს, მაგალითად სამეცნიერო კვლევებში, სადაც ახლადშექმნილ ნივთიერებებს ცხოველებზე ცდიან; კოსმეტიკური საშუალებების დასამზადებლად; კინო ინდუსტრიაში და სხვა. ამ და სხვა სფეროებში ყოველწლიურად მილიონობით შინაური და გარეული ცხოველი გამოიყენება, რომელთა უმეტესეობა მალევე კვდება. გარდა სიცოცხლის მოსპობისა, აღსანიშნავია, რომ ამ ყველაფერს თან ახლავს სასტიკი მოპყრობის მეთოდები. საბოლოოდ გამოდის, რომ ყოველდღიურად მილიონობით არსება იტანჯება და „უკეთეს“ შემთხვევაში ამ გაუსაძლის არსებობას წყვეტს.

ვინაიდან უტილიტარიზმი ჯამურ სარგებელს აქცევს ყურადღებას და რადგან უკვე აღვნიშნეთ, რომ ამ სარგებელში უნდა გავაერთიანოთ ყველა სულიერის სიამოვნება/ტანჯვა, ისმის კითხვა: რამდენად მიღებულია ცხოველთა მიმართ მსგავსი მოპყრობა და ზოგადად მათი გამოყენება ნედლეულის სახით? ან რა შემთხვევაში ეს დაშვებული და როდისაა მიუღებელი?

უტილიტარული ეთიკის მიხედვით, ეს პრობლემა შეგვიძლია, მარტივად გადავჭრათ: თუ ცხოველთა გამოყენება საბოლოოდ მეტ სარგებელს იძლევა (ადამიანები იღებენ სასურველ და გემრიელ საკვებს, ლამაზ ტანსაცმელს, ეფექტურ მედიკამენტებს და ა.შ) ვიდრე ტანჯვას (იგლულისხმება თავად ამ ცხოველთა განცდები), მაშინ ეს ქმედება დადებითად უნდა შეფასდეს.

მართლაია, ერთი შეხედვით საკითხი ადვილად გადაიჭრა, თუმცა თუ ამ ლოგიკას მივყვებით (სარგებლისა და ტანჯვის შედარება), ვფიქრობ, რთული იქნება ცხოველთა ექსპლუატაციის შეფასება ცალსახად დადებითად ან უარყოფითად. ერთი მხრივ, ადამიანების ბედნიერება უფრო აღმატებულად გვეჩვენება, ვინაიდან ჩვენთვის უფრო ადვილია ჩვენივე სახეობის წარმომადგენლების გაგება. ადამიანთა უმეტესობისთვის ცხოველის სიცოცხლე, მისი გრძნობები გაუფასურებულია. ის, რომ ადამიანისთვის სხვა ადამიანის სიცოცხლე (და შესაბამისად ბედნიერენა და ტანჯვა) უფრო მნიშვნელოვანია, ნორმაა და დამატებით კითხვის ნიშნებს არ იწვევს. მიუხედავად ამისა, ობიექტურად თუ ვიმსჯელებთ, მხოლოდ იმიტომ რომ ადამიანის განცდები ჩვენთვის უფრო ფასეულია, არ ნიშნავს იმას, რომ ზოგადადაც ასეა. და ასეც რომ იყოს, მაინც შეიძლება იმის მტკიცება, რომ ცხოველთა გამოყენება ჯამურად მეტ ტანჯვას იწვევს, ვიდრე სარგებელს. მართლაც ადამიანს შეუძლია ხორცის ამოღება დიეტიდან, ისე რომ მისი ჯანმრთელობა არ ზიანდება და ბედნიერება არ მცირდება (ამაზე მეტყველებს ვეგეტარიანული და ვეგანური ცხოვრების სტილი). მას შეუძლია ცხოველური ნაწარმის გარეშე არსებობა. გამოდის, რომ ცხოველისგან მიღებული სარგებელი არ არის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ადამიანისთვის, არამედ მხოლოდ დამატებით სიამოვნებას იძლევა. მეორე მხრივ კი მილიონობით არსება იძულებულია მოკლე და მტანჯველი ცხოვრებით იცხოვროს. თუ ამ კუთხით შევხედავთ ვითარებას, მაშინ საერთო სარგებელსა და ტანჯვას შორის განსხვავება მეორეს სასარგებლოდ გაიზრდება.

ამრიგად, ვფიქრობ, რომ რთულიაგადაჭრით იმის თქმა, ამართლებს თუ არა უტილიტარისტული ეთიკა ცხოველთა ჩაგვრას. მიუხედავად ამისა, ჩემი აზრით, უფრო ლოგიკურია იმის თქმა, რომ ეს ქმედება ჯამურად მეტ ტანჯვას იწვევს ვიდრე სარგებელს, ვინაიდან ადამიანებს შეუძლიათ, ბედნიერები იყვნენ ცხოველური ნაწარმის გამოყენების გარეშე, მაგრამ თავად ცხოველებს არჩევანის გაკეთების ფუფუნება არ გააჩნიათ.

ნუცა ცაგარეიშვილი

კონსეკვენციალიზმი, როგორც სამართლებრივი სახელმწიფოს მტერი

13.04.2021

სამართლიანობის სასწორი, რომელიც ინდივიდისა და საზოგადოების საჭიროებებს შორის წონასწორობის სიმბოლოა, სამართლებრივი სახელმწიფოს ფარგლებში, ყოველთვის გაწონასწორებული უნდა იყოს. ეს ბევრისთვის სასურველი წონასწორობა საკმაოდ სენსიტიურია ნებისმიერი ცვლილების, განსაკუთრებით, კი მორალურ ღირებულებებზე გამავალი გადაწყვეტილებების მიმართ. საინტერესოა, რამდენად შეიძლება გახდეს სახელმწიფოს ან სხვა ნებისმიერი საზოგადოებრივი ორგანიზაციის მართვისას კონსეკვენციალური თეორიული მიდგომა სამართლიანობის სასწორის წონასწორობის დარღვევის მთავარი მიზეზი.

კონსეკვენციალიზმი არის ეთიკური თეორია, რომელიც აფასებს ქმედების მორალურობას ამ ქმედების შედეგად მიღებული სარგებლის მიხედვით. კონსეკვენციალიზმი ამბობს, რომ ქმედება მორალურია, შესაბამისად, მისაღებია, თუ მას შედეგად მოაქვს სარგებელი, ხოლო ამორალურია ანუ მცდარია, თუ არ მოაქვს. ამასთანავე, ის ქმედებაა მორალური, რომელსაც უფრო მეტი სარგებლის მოტანა შეუძლია. მარტივი მაგალითით რომ ავხსნათ, კონსეკვენციალისტური მიდგომის მიხედვით, მოსახლეობის მცირე ნაწილის მონად ქცევა გამართლებული იქნება, თუ ამით მსოფლიო ეკონომიკური მდგომარეობა გაუმჯობესდება და შედეგად, მსოფლიო მოსახლეობის დიდი ნაწილი იხეირებს. უფრო მარტივად, ბეტმენი რომ კონსეკვენციალისტი ყოფილიყო, ჯოკერის მოკვლა მისთვის მორალურად გამართლებული იქნებოდა, რადგან შედეგად მეტი ადამიანის სიკვდილს აიცილებდა თავიდან. ახლა, ამგვარი მიდგომა სახელმწიფო მასშტაბით განვიხილოთ.

 საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ორგანიზების ფორმაში, რომელშიც ყოველდღიურად დგას მორალურ გადაწყვეტილებათა მიღების საჭიროება, კონსეკვენციალური, უფრო კონკრეტულად, კლასიკური უტილიტარული (თეორიული მიდგომა, რომელიც საერთო სარგებლის მაქსიმიზაციას გულისხმობს) მიდგომა მრავალ წინააღმდეგობას აჩენს. უტილიტარიზმი ქმედების შედეგად მიღებული საერთო სარგებლის მაქსიმიზაციის მოტივით ცალკეული ინდივიდის უფლებების დარღვევას დასაშვებად მიიჩნევს, ანუ მაგალითად, სამშენებლო კომპანია, რომელიც მილიარდობით ადამიანისათვის სარგებლის მომტანი მსოფლიო სავაჭრო ცენტრისათვის ცათამბჯენის აშენებას გეგმავს, აქვს უფლება კუთვნილი მიწები ჩამოართვას ადამიანთა მცირე ჯგუფს მათი სურვილის საწინააღმდეგოდ-შეულახოს მათ საკუთრების უფლება. აქ ვხვდებით პირველ წინააღმდეგობას. თუ საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ორგანიზების ფორმად სამართლებრივ სახელმწიფოს ავიღებთ, მაშინ, მისი უმთავრესი პრინციპია ადამიანის უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვა, რაც უტილიტარიზმისთვის საერთო სარგებელზე ქვემდგომი ღირებულებაა. აქვე, თუ სახელმწიფოში ყველა მორალური სუბიექტი საკუთარი მორალური სასწორით იმოქმედებს, რომელიც ქმედების სარგებელზე იქნება დამოკიდებული, სამართალი და კანონი, ფაქტობრივად, უფუნქციო აქტები იქნება. მეტიც, ინდივიდუალური მორალი ზედმეტად ზოგადი ცნებაა, რომელიც უმეტეს შემთხვევაში ეწინააღმდეგება საზოგადოებრივ მორალს. ამ პრობლემამ შესაძლოა მიგვიყვანოს სახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილებების მიღების დროს უტილიტარული მიდგომის სხვა უარყოფით მხარესთან. ვთქვათ, ხელისუფლების მხრიდან უტილიტარული თეორიის გათვალისწინებით მიღებული გადაწყვეტილებები, მოკლევადიან პერიოდში, შეიძლება გამართლებული იყოს (როგორც კრიზისული მდგომარეობიდან გამოსავალი), თუმცა გრძელვადიან პერსპექტივაში, ჩნდება მმართველი ხელისუფლების მხრიდან უფლებამოსილების გადაჭარბების საშიშროება საყოველთაო სიკეთის არგუმენტზე დაყრდნობით, რასაც, თავის მხრივ, მივყავართ სიკეთის რაობის პრობლემამდე. შესაძლოა, ხელისუფლება ერთ ქმედებას მიიჩნევდეს სიკეთის მომტანად, მორალურად (ზოგადად სახელმწიფოსათვის), ხოლო ხალხი სხვა ქმედებას მიიჩნევდეს უფრო მეტი სიკეთის მომტანად გრძელვადიან პერიოდში (თუნდაც, მომავალში საკუთარი (ინდივიდის) უფლებების პრევენციას). აშშ-ში 11 სექტემბრის ტერაქტის დროს ვიცე პრეზიდენტმა, დიკ ჩეინიმ ტერორისტების მიერ გატაცებული თვითმფრინავის ლიკვიდაციის ნება დართო პენტაგონს, თავიდან აიცილა დიდი მსხვერპლი და მატერიალური ზიანი. ეს ქმედება შესაძლოა განვიხილოთ, როგორც კრიზისული სიტუაციის განმუხტვის მაგალითი, მოკლევადიანი პრობლემის გადაჭრა, თუმცა კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგა სახელმწიფოს უნარი მომავალში ადამიანის უფლებების კონცეფციით გათვალისწინებული ინდივიდის სიცოცხლის უფლება დაიცვას/არ შელახოს.

რადგან მთავრობას მეტი ბერკეტი გააჩნია, მას, უტილიტარული თეორიის ფარგლებში, აქვს შესაძლებლობა სამართლებრივი სახელმწიფოს სამართლის სასწორი წონასწორობიდან გამოიყვანოს და შექმნას ავტოკრატიული პოლიტიკური რეჟიმის დამყარების საშიშროება. საბოლოოდ, კლასიკური უტილიტარიზმი, როგორც პოლიტიკური ფილოსოფია, ერთგვარად განსაზღვრავს ადამიანთა ინდივიდუალურ უფლებებსა და თავისუფლებებს და ხელისუფლების ავტორიტეტს ამ უკანასკნელთა სარგებლიანობის მაქსიმიზების პრინციპით, რაც უარყოფს სოციალური კონტრაქტის არსს და შესაბამისად ეჭვქვეშ აყენებს სახელმწიფო ხელისუფლების ლეგიტიმურობას ინდივიდთან მიმართებაში.  

საერთო ჯამში, კლასიკური უტილიტარიზმი ადამიანს უყურებს არა როგორც თვითმიზანს, არამედ, როგორც საშუალებას იმისათვის, რომ სხვა ადამიანებმა მიაღწიონ საკუთარ მიზნებს.  ამ შემთხვევაში, იკარგება ინდივიდის უფლებებისა და თავისუფლებების კონცეფცია, რაც პირდაპირ გულისხმობს სამართლებრივი სახელმწიფოს უმთავრესი პრინციპების რღვევას.

ქეთევანი რაზმაძე

ექიმი VS ტირანი

13.04.2021

კონსეკვენციალიზმის მთავარი იდეა არის ის, რომ შედეგი განსაზღვრავს ქმედების მართებულობა/არამართებულობას. ადამიანი ყოველი გადაწყვეტილების მიღების წინ უნდა დაფიქრდეს, თუ რა შედეგს გამოიღებს თავისი საქციელი და უნდა ეცადოს, არჩევანი შეაჩეროს ისეთ რამეზე, რაც მაქსიმალურ სიკეთეს მოუტანს მთლიან საზოგადოებას. ყოველი ინდივიდი მნიშვნელოვანი და განსაკუთრებულია, მაგრამ არა სხვაზე მეტად. შესაბამისად, ყველას სიცოცხლეს ერთი „ფასი“ აქვს და როდესაც არჩევანი დგება იმაზე, ერთი ადამიანი გადაარჩინო თუ ხუთი, აუცილებლად ხუთი უნდა აირჩიო, რადგან ხუთი ადამიანის სიცოცხლის შენარჩუნება საზოგადოებისთვის უფრო სასარგებლო, უკეთესი შედეგის მომტანია. ამას ამბობს კონსეკვენციალიზმი. თუმცა, მნიშვნელოვანია, რომ გადაწყვეტილების მიმღები ადამიანი რაციონალურად აზროვნებდეს და სრულ ინფორმაციას ფლობდეს.

მორალური პრინციპებიდან გამომდინარე მოქმედება შედარებით მარტივია, როდესაც ჩვენს გადაწყვეტილებას არავინ და არაფერი ზღუდავს, ვიქცევით ისე, როგორც დამოუკიდებელი ინდივიდები და არანაირი სტატუსი ან პროფესია არ გვაქცევს ჩარჩოებში. მაგრამ რა ხდება მაშინ, როდესაც დიდი დილემის წინაშე მდგარი ადამიანი ექიმია? ან სასულიერო პირი, რომელიც ვალდებულია თავისი მდგომარეობის შესაბამისად მოიქცეს და სხვისთვისაც მისაბაძი მაგალითი იყოს.

ცნობილი ამერიკული სატელევიზიო შოუს, „ექიმი ჰაუსის“, მეექვსე სეზონის მესამე ეპიზოდში (The Tyrant) კარგადაა წარმოჩენილი მორალური დილემის წინაშე მდგარი ექიმის მდგომარეობა. საავადმყოფოში აწვენენ დაუნდობელ აფრიკელ დიქტატორს, პრეზიდენტ დიბალას, რომლის მდგომარეობაც უარესდება და საჭიროა სწრაფად დაუსვან დიაგნოზი. მას შემდეგ, რაც ექიმები გაიგებენ, რომ მათი პაციენტის მიერ გაცემულ ბრძანებებს უკვე ათასობით ადამიანის წამება და ხოცვა-ჟლეტა მოჰყვა შედეგად, ისინი მერყეობას იწყებენ, თუმცა საბოლოოდ გადაწყვეტენ, რომ პროფესიული მოვალეობა შეასრულონ და ყველაფერი გააკეთონ პაციენტის გადასარჩენად.

ამ აზრს იზიარებს ექიმი ჩეისიც, მაგრამ განვითარებული მოვლენები მას აიძულებს, რომ კიდევ ერთხელ დაფიქრდეს. ერთ-ერთი აფრიკელი ბიჭი მასთან მივა და უხსნის, რომ პრეზიდენტი დიბალას სისასტიკის გამო ათასობით ქალი გააუპატიურეს, რომ ის ერთ-ერთი ტომის გენოციდს გეგმავს და ეს ყველაფერი კვლავ გაგრძელდება, თუკი დიბალა საავადმყოფოდან ჯანმრთელი წავა. ამის შემდეგ თავად ექიმი ჩეისი უსვამს დიბალას კითხვებს და იგებს, რომ მისი რწმენით ჩადენილი სისასტიკე ერს გადაარჩენს და ამიტომ, არ აპირებს შეიცვალოს.

ამგვარად, აშკარა ხდება, რომ პრეზიდენტი დიბალა უამრავი ადამიანისთვის წარმოადგენს საფრთხეს და ამ ადამიანებისთვის აშკარად უკეთესი იქნება თუ ის მოკვდება. სისასტიკის შეჩერება ცალსახად გამართლებული შედეგია, თუმცა რა შეიძლება გაკეთდეს ამ შედეგის მისაღწევად?

მას შემდეგ, რაც დიბალას მდგომარეობა უარესდება, ექიმი ჩეისის ცოლი, ექიმი კამერონი პრეზიდენტის მოადგილეს არწმუნებს, რომ სამედიცინო მდგომარეობიდან გამომდინარე, დიბალა რაციონალურად ვერ აზროვნებს და მისი არცერთი ბრძანება არ უნდა შესრულდეს. ექიმი კამერონი იტყუება. ის პროფესიული ეთიკის დარღვევის გზით ცდილობს დროებით მაინც შეაჩეროს ხალხის ხოცვა.

მაგრამ რა ხდება მაშინ, როცა ერთჯერადი ტყუილი სასიკეთო შედეგის მისაღებად საკმარისი არ არის? ექიმი ჩეისი ხვდება, რომ პრეზიდენტი დიბალას საავადმყოფოდან გასვლა აუცილებლად გამოიწვევს უამრავი ადამიანის გაუბედურებას. ამიტომ, იგი საკუთარ თავზე იღებს „ხალხის გადარჩენის მისიას“. ის ანალიზების პასუხებს შეცვლის, ისე, რომ დიბალას არასწორი მედიკამენტებით მკურნალობენ, რაც საბოლოოდ მის სიკვდილს გამოიწვევს.

ექიმი ჩეისის აზრით, შედეგი მიღწეულია. ერთი ადამიანის სიკვდილი იხსნის სხვა მრავალის სიცოცხლეს. თუმცა, სადავოა, რამდენად სწორად მოიქცა ექიმი, რომელმაც პაციენტმა თავისი სიცოცხლე ანდო, მან კი პროფესიული უფლებამოსილება არაკეთილსინდისიერად გამოიყენა.

ექიმი ჩეისის გადაწყვეტილების კონსეკვენციალიზმის ჭრილში განხილვისას უნდა გავითვალისწინოთ ის, რომ ადამიანმა ყოველთვის არ იცის, რა შედეგს გამოიწვევს კონკრეტული ქმედება. მომავლის წინასწარმეტყველება არავის შეუძლია. ექიმს ვერ ექნებოდა სრული ინფორმაცია იმაზე, თუ რა შედეგი ექნებოდა თავის გადაწყვეტილებას. შეიძლება მას სხვა სიტუაციაში ორი პაციენტი ჰყოლოდა, მხოლოდ ერთ-ერთის გადარჩენის საშუალება ჰქონოდა, ისე, რომ არ სცოდნოდა ვინ იყვნენ მისი პაციენტები, საბოლოოდ კი კრიმინალი გადაერჩინა და კეთილი ადამიანი მომკვდარიყო. ეს შემთხვევა კონსეკვეციალიზმის იდეას ვერ მოერგება, რადგან გადაწყვეტილების მიმღები ადამიანი სრულად ინფორმირებული არ იყო. სინამდვილეში ეს შემთხვევა ექიმი ჩეისისა და დიქტატორი პაციენტის საქმეს ძალიან ჰგავს, რადგან ექიმს ვერ ექნება სრული ცოდნა მომავლის შესახებ და შესაბამისად, მისი ქმედება კონსეკვენციალიზმის მთავარ იდეასთან ვერ იქნება თანხვედრაში.

მეორე მხრივ, არც ის არის ცხადი, რომ ექიმი რაციონალურად აზროვნებდა. დასაწყისში ის თავისი პროფესიული მოვალეობის შესრულებას აპირებდა, მაგრამ მას შემდეგ, რაც მასთან მივლენ და აუხსნიან, თუ როგორი სასტიკი ადამიანია მისი პაციენტი, იგი საღ აზრს კარგავს. შესაბამისად, თუ იგი გადაწყვეტილების მიღების მომენტში რაციონალურად არ აზროვნებდა, კონსეკვენციალიზმის ძირითადი იდეაც არ შესრულდებოდა.

ამგვარად, თუკი ადამიანი თავისი ქმედების შედეგზე სრულ ინფორმაციას არ ფლობს და/ან გადაწყვეტილების მიღების მომენტში რაციონალურად ვერ აზროვნებს, მაშინ ასეთ შემთხვევებს კონსეკვენციალიზმს ვერ მივუსადაგებთ, რადგან ისინი ამ ფილოსოფიის ძირითად იდეებთან თანხვედრაში არ იქნება.

 

მირანდა მჭედლიშვილი

უტილიტარიზმის საბჭოთა კავშირში ასახვა

13.04.2021

უტილიტარიზმი ერთ-ერთი ფართოდ გავრცელებული და გავლენიანი ეთიკური თეორიაა. გამომდინარე იქიდან, რომ იგი გვთავაზობს საზოგადოების არსებობის თავისებურ მოდელს, ხშირად გამხდარა ეს უკანასკნელი ამა თუ იმ სახელმწიფოს მართვის მთავარი საშუალება.  ეს გასაკვირი არცაა, რადგან სახელწიფო გარკვეული სოციუმისგან შედგება და ახასიათებს უტილიტარიზმის ნიშნები. მთავარი ამ საკითხში არის ის, თუ რა კუთხით ვლინდება ეს ფილოსოფიურ ხედვა და როგორ მოერგება არსებულ რეალობას. მიუხედავად იმისა, რომ უტილიტარიზმის სახასიათო ნიშნები ყველა შემთხვევაში ერთი და იგივეა, როდესაც იგი სხვადასხვა სოციუმს ერგება, მისი შედეგი იცვლება. მიზეზი არის ის, რომ წარმოადგენს ერთგვარ ცოცხალ ორგანიზმს და აქვს იმის უნარი, რომ ადაპტირდეს კონკრეტულ პირობებთან. გამომდინარე აქედან, ადაპტირება შეიძლება გულისხმობდეს როგორც კარგ, ისე ცუდ გარემოსთან თანაარსებობაში ყოფნას. ალბათ კითხვის ნიშანი ისმება, თუ როგორ შეიძლება, რომ უტილიტარიზმი, ფილოსოფიური ხედვა, რომელიც ორიენტირებულია ბედნიერების მაქსიმიზაციაზე, როგორ შეიძლება მოარგონ ყველაზე დიდი ბოროტების, ტოტალიტარული ქვეყნის პროპაგანდისტულ მანქანას და იმ შედეგის მაპროვოცირებელი გახადონ, რომელიც ობიექტურად გულისხმობს უტოპიაში ყოფნას და არაფერი საერთო არ აქვს ბედნიერებასთან.

ზემოთ აღნიშნული იდეას რომ გავყვეთ, აუცილებელია, ჩამოვთვალოთ ის მთავარი პრინციპები, რომლებზეც დგას უტილიტარიზმი. რამდენიმე იდეა იკვეთება ამ უკანასკნელში, რომელიც საბოლოო ჯამში ქმნის საზოგადოების მოწყობის ერთგვარ კონცეფციას.

1.თავდაპირველი პრინციპი ესაა კონსეკვენციალიზმის მთავარი იდეა. ქმედების ხარისხი განისაზღვრება არა პროცესით, რომელიც ამ ქმედებას ახლავს თან, არამედ შედეგით. ამ თეორიას ტელეოლოგიასაც უწოდებენ. თუმცა უტილიტარიზმში აუცილებელი პირობაა, რომ ბედნიერება აისახოს შედეგში. ქმედება მაშინაა სწორი, როდესაც ეს სარგებლისა და ბედნიერების მომტანია სუბიექტისთვის.

2.გამომდინარე იქიდან, რომ უტილიტარიზმი შედეგზეა ორიენტირებული, მისთვის ქმედების მორალურობა, ამორალურობა უმნიშვნელოა, უფრო სწორად რომ ვთქვათ, ეს რელატივისტური მიდგომაა, რომლის მიხედვითაც ცუდისა და კარგის გარჩევა არ ხდება. თუ შედეგი სარგებლიანია, მაშინ ამორალური საქციელიც შეიძლება, რომ მორალურად გაამრთლდეს.

3.ამ ფილოსოფიური მსოფლხედვის პროდუქტიულობა და ეფექტიანობა მხოლოდ იმ შემთხვევაში მიიღწევა, თუ მოხდება სარგებლიანობის, ბედნიერების მაქსიმიზაცია. ანუ რაც უფრო დიდი რაოდენობის და მეტ ხალხზე გავრცელებულ სარგებელს მოიტანს ქმედება, მით უფრო გამართლებულია.

4. საბოლოოდ ამ იდეის დაგვირგვინება არის ის, რომ ქმედება, რომელიც უტილიტარისტურად აუცილებლად საგრებლისა და ბედნიერების მომტანი უნდა იყოს, ყველაზე თანაბრად უნდა გავრცელდეს. ერთგვარად „ინტერესების თანაბარი გათვალისწინების“ საშუალებით არ უნდა იყოს მითითებული, რომ შედეგი მხოლოდ კონკრეტულ ჯგუფს მიემართება, არამედ შედეგი რაც შეიძლება ფართო მასაზე უნდა გავრცელდეს.

უტილიტარიზმის პრინციპების ჩამოყალიბების შემდეგ, შესაძლოა ავაგოთ ლოგიკური ჯაჭვი იმასთან მიმართებაში, თუ როგორ ადაპტირდება ეს უკანასკნელი საბჭოთა კავშირისეულ მოდელთან. დამოკიდებულება ამ ორ ხედვას უტილიტარიზმსსა და ტოტალიტარიზმს შორის, შეიძლება ითქვას, არაპირდაპირი და ფორმირებულია. ეს გასაკვირი არცაა, რადგან როგორც უკვე ზემოთ ავღნიშნე, ადაპტირება ნიშნავს არსებულ გარემოზე მორგებას, რაც პრინციპების თვალსაზრისით თუ არა,  შედეგობრივად აკარგვინებს თავდაპირველ სახეს. უფრო ცხადი რომ გახდეს პარალელი საბჭოთა კავშირისეულ მოდელთან, მაგალითად მოვიყვან სტალინიზმის პერიოდის ერთ-ერთ მოვლენას. სტალინის ერთ-ერთი მიზანი იყო ის, რომ საბჭოთა კავშირზე შეექმნა ზღაპარი. ამ იდეის განხორციელებისთვის უდიდესი შრომა გასწია და პროცესი მეტად საყურადღებო, მნიშვნელოვანია. თავდაპირველად გამოიყენა ზღაპრის ნიშანი-ჩაკეტილობა. საბჭოთა კავშირში მცხოვრები საზოგადოება მთლიანად იზოლირებულნი იყვნენ გარე-სამყაროსგან. რაციონალურობას ნელ-ნელა ანაცვლებდა უტოპია, ფანტაზია. ამაში კი გმირი პერსონაჟების შემოტანა დაეხმარა. მაგალითად, „ბოგატირი“ რუსული ფოლკლორის გმირი აქცია ერთგვარ კულტად. ერთი სიტყვით ძალიან სწორი და გათვლილი გზებით შექმნა საბჭოთა ზღაპრის პოსტულატი. და ისმება კითხვა თუ რა კავშირშია ეს ყველაფერი უტილიტარიზმთან. თავდაპირველად განვსაზღვროთ ქმედების ხარისხი.  ეს უკანაკსნელი ცოტა დეფორმირებულია. გამომდინარე იქიდან, რომ ქმედება უტილიტარისტულად უმნიშვნელო უნდა იყოს, აქ ვაწყდებით ერთგვარად ადგილების გაცვლას. ჩამდენისთვის პროცესი მნიშვნელოვანია, სტალინისთვის მთელი რიგი რეფორმები ფასეულია, რადგან ამით კიდევ უფრო ავითარებს ტოტალიტარული მმართველობის ნიშნებს. მაგრამ ქმედება უმნიშვნელოდ აღიქმება იმათთვის, ვისთვისაც მიმართულია არსებული აქტი. ანუ ხალხისთვის. ამას სტალინი ზღაპრის იდეის შეფუთვით ახერხებს და ხალხს ერთგავარად ჰიპნოზის საშუალებით ავიწყებს მთელ რიგ სიბოროტეს, რაც ქმედებას ახლავს თან. რაც შეეხება შედეგს, შედეგი ორივე მხარისთვის სასარგებლო და მომგებიანია, და რაც მთავარია, დიდ მასაზე, მთელ საბჭოთა კონტროლირებად სივრცეზეა მოდებული. თუ ორივე მხარე კმაყოფილია ეს სწორედ რომ უტილიტარიზმის იდეას ამართლებს. ერთი მხრივ, სტალინი იღებს უნებო ადამიანებს, მეორე მხრივ, ირაციონალური გონების ხალხს მოსწონს ზღაპარში ცხოვრება, რადგან იგი მიმზიდველი, და ჯადოქრულია. უტილიტარიზმში განხორცილებული ქმედება აუცილებლად უნდა მოერგოს თანასწორობის პრინციპს. ამ იდეას საბჭოთა კავშირი, ცხადია, სათავისოდ იყენებს. ამ უკანასკნელის ბოროტული გააზრება მდგომარეობს იმაში, რომ თანასწორობა საბჭოთა კავშირსთვის ასოცირდება იმასთან, რომ ყველაზე ერთნაირად უნდა აისახოს პრინციპი, სხვა შემთხვევაში სადღაც გამოიპარება თავისუფლების ნიშანი და ამით მთელ ტოტალიტარიზმს ნგრევა ელის. უტილიტარიზმში, თანასწორად ყველას ერთნაირად გაბედნიერება აუცილებლად ნიშნავს ვიღაცის უბედურებას, რადგან მას არ დაუტოვეს სხვა გზა და ისიც ბედნიერების ნაწილი გახადეს. ეს შეიძლება უტილიტარიზმის უარყოფით მხარედ განვიხილოთ. სწორედ ამას ეჭიდება სტალინი, იმას, რომ ვითომ ბედნიერ ზღაპრულ გარემოში ყველა თანაბრად უნდა გაბედნიერდეს. თუ ვინმე უბედური იქნება ამით დაირღევევა ტოტალიტარიზმის კანონზომირება, მაგრამ არა უტილიტარისტური ხედვის. საბოლოოდ საკითხის ასე ისმება, ობიექტურად ნათლად ჩანს, რომ სტალინის ქმედება ამორალურია, ადამიანებს თავისუფლებას უზღუდავს, მაგრამ უტილიტარიზმის იდეის გამოყენებისთანავე, ქმედების ამორალურობა მეორე ხარისხოვნი ხდება. მიზეზი არის ის, რომ რადგანაც შედეგი სარგებლიანია, ამორალური საქციელიც კი ჩამდენს შეუძლია მორალურად გაამართლოს. ამას კი როგორც სტალინი, ისე უტილიტარისტები სწორედ შედეგის ბედნიერების ხარისხით ხსნის.

 

 

 

კესო ხმიადაშვილი

ბენტამის სარგებლიანობის პრინციპი კარტელის მაგალითზე

13.04.2021

თანამედროვე უტილიტარიზმის ფუძემდებლის, ჯერემი ბენტამის განმარტებით, ბედნიერებისკენ ინდივიდუალური სწრაფვა არ/ვერ შეფასდება სწორ ქმედებად, რადგან, როგორც წესი, ინდივიდების ბედნიერებას მოაქვს დიდი ტკივილი და ნაკლები ბედნიერება საზოგადად სოციუმისათვის. შესაბამისად, შეიძლება ითქვას, რომ  ასეთი შემთხვევების საბოლოო შედეგში, უარყოფით კოეფიციენტთა ჯამი აღემატება დადებით კოეფიციენტთა საერთო რაოდენობას. აქედან გამომდინარე კი ირღვევა „უტილიტარისტული მორალი,“ რადგან თავად ამ ცნების შინაარსიც იმაზეა კონცენტრირებული, რომ ჯამში მიღებულ იქნას არსებული სიტუაციის შესაბამისი მაქსიმალური სარგებელი (შედეგად, კი - ბედნიერება).

ბენტამის მოსაზრების გამყარება, რომელიც ბედნიერებისაკენ ინდივიდუალური სწრაფვის არაეფექტურობას უსვამს ხაზს, ერთ-ერთი ეკონომიკური მოდელის შესაბამისი მაგალითის განხილვის მეშვეობითაა შესაძლებელი. განვიხილოთ კაპიტალისტური მონოპოლია, კერძოდ - კარტელის მოდელი, რომლის სტრუქტურული შინაარსიც შემდეგია: მსხვილი მეწარმეები თანხმდებიან თანამშრომლობაზე იმისათვის, რომ მიიღონ იმაზე მეტი (ხშირად, გაცილებით მეტი) სარგებელი, ვიდრე აბსოლუტურად დამოუკიდებელი ეკონომიკური ქცევით იღებენ. კარტელის მოდელის განხილვისათვის, მნიშვნელოვანია ორი განსხვავებული სიტუაციის ეკონომიკური გაანლიზება, რაც შინაარსობრივად, ტექნიკური დეტალების გამოკლებით, ბენტამისეულ უტილიტარიზმის პრინციპს ცხადად და პირდაპირ ასახავს. აღნიშნული სიტუაციებია: 1. როცა ბაზარზე ფირმები მოქმედებენ ინდივიდუალურად (ცალ-ცალკე); 2. როცა ბაზარზე ფირმები მოქმედებენ შეთანხმებულად (ყალიბდებიან კარტელად მოგების მაქსიმიზებისათვის). სიტუაციათა გაანალიზება გულისხმობს ფირმების ეკონომიკური მოგებების დათვლას ორივე შემთხვევაში და შემდგომში მათ შედარებას. ამისათვის საჭიროა ე.წ. „პატიმრის დილემის“ სტრუქტურული მოდელის გამოყენება, რომელიც საშუალებას იძლევა დავინახოთ განსხვავებული შედეგები განსხვავებული წინაპირობების შესაბამისად. მისი ზოგადი შინაარსი, ცხადია, კვლავ მაქსიმალური კეთილდღეობის მიღწევას უკავშირდება: მოთამაშეები (ამ შემთხვევაში - ფირმები) მიისწრაფვიან სარგებლის მიღებისაკენ ერთმანეთთან თანამშრომლობითა თუ თანამშრომლობის გარეშე, თუმცა წონასწორობის წერტილი მხოლოთ ერთ-ერთ მათგანს ემთხვევა.

სტრუქტურა შემდეგნაირია: განიხილება ორი ფირმა მათი გადაწყვეტილებების განსხვავებული კომბინაციით. შესაბამისი მონაცემები ცხრილის სახითაა წარმოდგენილი, რომელიც ოთხი უჯრისაგან შედგება. თითოეული უჯრა კონკრეტული სიტუაციის ამსახველია. სიტუაცია შეიძლება იყოს ოთხნაირი: ფირმები თანამშრომლობენ; ფირმები არ თანამშრომლობენ (ე.წ. „ღალატი“); ერთი ფირმა თანამშრომლობს, ხოლო მეორე - არა; მეორე ფირმა თანამშრომლობს, ხოლო პირველი - არა. შესაბამისად, პატიმრის დილემის სტრუქტურაზე დაყრდნობით (რიცხობრივ მონაცემთა სპეციფიკური განაწილების პრინციპის გათვალისწინებით), აღნიშნულ ფირმათა მოგებები (ათასებში გამოსახული) შესაბამის სიტუაციებში, პირობითად, იქნება: (200;200), (180;180), (220;170), (170;220). გამომდინარე იქიდან, რომ კარტელის მოდელში ფირმები ერთმანეთთან თანამშრომლობენ, მოგებათა შესაბამისი უჯრა იქნება (200;200), ხოლო იმ შემთხვევას, როდესაც ფირმები აბსოლუტურად დამოუკიდებლად მოქმედებენ (წონასწორობის წერტილი პატიმრის დილემაში) შეესაბამება უჯრა (180;180). ეს უკნაკასკნელი გამოიყვანება უშუალოდ პატიმრის დილემის შინაარსობრივ ლოგიკაზე დაყრდნობით, რომლის მიხედვითაც განიხილება თითოეული ფირმის პერსპექტივა იმ შემთხვევებში, როდესაც მეორე ფირმა კონკრეტულ გადაწყვეტილებას იღებს - ითანამშრომლოს, თუ - არა თავის კონკურენტთან. ლოგიკა შემდეგშია: მაშინ, როდესაც პირველი ფირმა ირჩევს თანამშრომლობას, მეორესაც შეუძლია აირჩიოს თანამშრომლობა ან ე.წ. „ღალატი“, ამ შემთხვევაში მისთვის ღალატი უკეთესი ვარიანტია, რადგან შესაბამისი მოგება (220 ათასი) მეტია თანამშრომლობის შემთხვევაში მოსალოდნელ მოგებაზე (200 ათასი); თუ პირველი ფირმა აირჩევს ღალატს, მეორე ფირმისთვის ვარიანტთა მოცემულობა კვლავ იგივე დარჩება, და ამ შემთხვევაშიც, იგი არ გადაწყვეტს თანამშრომლობას, რადგან ამ უკანასკნელის შესაბამისი მოგება (170 ათასი) ნაკლებია ღალატის შესაბამისი უჯრის მოგებაზე (180 ათასი). ანალოგიური შედეგი მიიღება მეორე ფირმის პერსპექტივის განხილვის დროსაც და შესაბამის შედეგთა გადაკვეთაზე (180;180) ვიღებთ ორი „ღალატის“ კომბინაციას. ამ შემთხვევაში ორივე ფირმის ჯამური მოგება ნაკლებია ჯგუფური წარმოების შედეგად მიღებულ ერთიან მოგებაზე, რაც ხაზს უსვამს იმ ფაქტს, რომ კარტელის მოდელი, რომელიც ფირმათა შეთანხმებულ, არაინდივიდუალურ, არაგანცალკევებულ ეკონომიკურ ქცევას ემყარება, გაცილებით მომგებიანია მხოლოდ პირადი ინტერესის გათვალისწინების შემთხვევაში მიღებულ შედეგთან მიმართებით. სარგებლიანობის პრინციპის განმარტებისას ბენტამიც სწორედ ამ სიტუაციურ მოცემულობაზე საუბრობს ტკივილისა და ბედნიერების ტერმინთა, ზარალისა და მოგების ცნებებთან ურთიერთშენაცვლებით.

ჯგუფური წარმოება, სარგებლის მიღებისაკენ ინდივიდუალური სწრაფვის საპირისპირო მოდელია, რომელიც, საბოლოო შედეგზე დაყრდნობით, პრაქტიკაში განხორციელებად ვარიანტთაგან მაქსიმალური მოგების მიღების კრიტერიუმით საუკეთესო შესაძლებლობას ამოარჩევს. საზოგადოებრივად ეფექტიანი სწორედ ეს კონკრეტული შესაძლებლობაა, რადგან ჯამური ეკონომიკური მოგება მეტი სარგებლის, შესაბამისად, სიამოვნების უფრო მაღალი ხარისხის გარანტიას იძლევა, რაც უტილიტარისტული მორალით მკაცრადაა „გამართლებული“.

ნატალი ოქროპირიძე

სამართლებრივი ნორმებისა და ბედნიერების დაპირისპირება

13.04.2021

უტილიტარისტები ამბობდნენ, რომ მოქმედების მორალური ღირებულება მისი შედეგით განისაზღვრება. მათთვის მნიშვნელოვანია არა პროცესი, არამედ შედეგი. პროცესში მომხდარ ნებისმიერ მოვლენას შეიძლება ერქვას „მორალური“, თუ მას სხვა ადამიანებისთვის სარგებელი მოაქვს.

მნიშვნელოვანია ბედნიერების, როგოც ცნების, სამართალთან და უფლებებთან დაკავშირება. დაისმება კითხვა: არის თუ არა სამართლებრივი ნორმები ბედნიერების მთავარი წყარო და საერთოდ, რა კავშირია მათ შორის? პლატონი თავის პოლიტიკურ თეორიებში დიალოგის დროს სოკრატეს შემდეგ რამეს ათქმევინებს: კანონი არა მხოლოდ აუცილებელი, არამედ საკმარისია ბედნიერებისთვისო. პოლიტიკური კუთხით თუ შევხედავთ, ერთი მხრივ, სოკრატეს ეს მოსაზრება გამართლებულია, რადგან სამართლებრივი ნორმები არეგულირებს და აწესრიგებს ადამიანთა ქცევას როგორც სოციალურ, ისე პოლიტიკურ კონტექსტში და უფრო მცირეა უკანონობით გამოწვეული უბედურების ალბათობაც. თუმცა ლეგიტიმური იქნება, თუ ვიკითხავთ, ყველა ნორმის ფარგლებში ხდება ისე, რომ კანონი ბედნიერებაზე მაღლა დგება? ყველა ნორმა სულაც არაა კონცენტირებული ბედნიერებაზე და მითუმეტეს, მაქსიმალურ ბედნიერებაზე. დღევანდელი გადმოსახედიდან რომელიმე კანონს თუ ავიღებთ, რომელიც მაგალითად მშვიდობაზეა პასუხისმებელი, სულაც ვერ მივალთ იქამდე, რომ ის ბედნიერების მომტანია. ომი, დაპირისპირება შეიძლება იყოს უბედურების მომტანი, მაგრამ მშვიდობას ყოველთვის ბედნიერება არ მოაქვს.

უტილიტარისტული შეხედულება, ვფიქრობ, პლატონისგან განსხვავებულად  აღიქვამს ამ საკითხს . იგი ამბობს, რომ არ აქვს მნიშვნელობა პროცესს, მთავარია შედეგი. ანუ ის პროცესი, ქმედება, რომელსაც შეუძლია, ბედნირება მოუტანოს ადამინს, თავშივე გამართლებულია და მისი მორალური ღირებულება ფასდება იმით, თუ რა სიკეთე მოაქვს ადამიანისთვის. შეიძლება ითქვას, რომ არსებობს უტილიტარისტებსა და პლატონს შორის კვეთა, რადგან ორივე მხარის საბოლოო მიზანი არის ბედნიერება და ისინი ეძებენ ამ ბედნიერებამდე მისასველელ გზას. მილერი ამბობდა, რომ უფლებები ვერასდროს აჯობებს მაქსიმალურ ბედნიერებას მაშინ, როცა ეს უკანასკნელი ყოველთვის ახერხებს ამასო. მილერის ეს შეხედულებაც ცხადად უპირისპირდება პლატონს.  ვფიქრობ, ამ საკითხში მილერის პოზიცია უფრო არსებითია, რადგან ბედნიერების ცნება მანამდე არსებობდა, ვიდრე სამართალი იარსებებდა, ანუ ის ადამიანთან ერთად გაჩნდა და იმდენად ბუნებრივი და ახლობელია მისთვის, რომ შეუძლებელია სამართალი მასზე მაღლა იდგეს. სამართლებრივი ნორმების დაპირისპირებით მაქსიმალურ ბედნიერებასთან აუცილებლად მივალთ შემდეგ შედეგამდე: სამართლებრივი ნორმები დაიჩაგრება.

მინდა ჰედონისტებზეც ვთქვა ორიოდ სიტყვა. ისინი ფიქრობდნენ, რომ ბედნიერება თავისთავად სწორი და კარგია. ეს მოსაზრება ზუსტად ეხმიანება ჩემ მიერ ზემოთ ნახსნებ არგუმენტს. ვფიქრობ, რომ ყველაფერი, რაც ადამიანს დაბადებიდან, ბუნებრივად და ხელშეუხებლად გააჩნია, სწორია, რადგან ასე რომ არ იყოს, მაშინ მისი არსებობის სისწორეც ეჭვქვეშ დადგებოდა. ბედნიერების შეგრძნება კი, ვგონებ, ყველაზე უფრო ადამიანური და ბუნებრივი განცდაა. იგი არ ექვემდებარება არც ნორმებს და არც ჩარჩოებს. შეუძლებელია, რომელიმე ნორმამ ადამიანის ბედნიერების ხარისხი განსაზღვროს ან, მითუმეტეს, მასზე მაღლა დადგეს. ყველა ნორმა ხელოვნურადაა შექმნილი და შეიძლება ითქვას, ადამიანის ბუნება მას გარკვეულწილად ემიჯნება კიდეც.

ბედნიერების ფონზე სამართლებრივი ნორმების სრულად გაუფასურება სწორი არ არის, რადგან მაშინ ყოველგვარ ჩარევას, ნორმას აზრი ეკარგება და უფასურდება. აუცილებელია ბალანსი, რომელიც დაგვეხმარება, გავმიჯნოთ ერთმანეთისგან სამართლებრივი ნორმებისა და ბედნიერების ღირებულება. რა არის უფრო ფასეული და საერთოდ, არის თუ არა აუცილებელი ერთმა მეორე დაჯაბნოს. ვფიქრობ, სამართლებრივი ნორმების არსებობა, ცხადია, ბუნებრივად ისეთივე აუცილებელია, როგორც ბედნიერების შეგრძნება ადამიანთათვის. ანუ, პლატონის რადიკალური პოზიცია ბოლომდე მართებული არ უნდა იყოს, რადგან მას ბედნიერების აუცილებელ პირობად კანონს მიიჩნევს და მისთვის ჩემ მიერ ზემოთ ნახსენები ბალანსი სრულიად უცხოა. ხოლო მილერისა და ჰედონისტების აზრი თავის თავში მეტ სიცხადეს შეიცავს, რადგან მათი პოზიცია ადამიანურ ბუნებასთან უფრო ახლოსაა, არც ზედმეტად რადიკალურია და მათში ბალანსიც არსებობს, რომელიც სამართლებრივ ნორმებსა და ბედნიერებას შორის კავშირს არ წყვეტს.

ლია ჯღამაძე

რომელია უკეთესი- უკმაყოფილო სოკრატე თუ კმაყოფილი ღორი

13.04.2021

ჯერემი ბენთემის აზრით, უტილიტარიზმი ემყარება იდეას, რომელიც ამბობს, რომ საზოგადოების სიკეთისა თუ სიავის მთავარი საზომი  არის ის თუ რამდენად უწყობს თითოეული ცალკეული ქმედება საერთო „სიკეთის“, ბედნიერების ზრდას. სათაურში გაჟღერებული სიტყვების ავტორი, ჯონ სტიუარტ მილი კი შორდება ბენთემის იდეებს და ავითარებს უტილიტარისტული ეთიკის იდეებს  ოდნავ განსხვავებული პრინციპით.  იგი  მის ესეში : ”What Utilitarianism Is” ამბობს, რომ „ უმჯობესია იყო უკმაყოფილო ადამიანი, ვიდრე კმაყოფილი ღორი; უმჯობესია იყო უკმაყოფილო სოკრატე, ვიდრე კმაყოფილი რეგვენი“. როგორც უტილიტარისტს, მილს სჯეროდა რომ ადამიანების მიზანი ბედნიერებაა. თუმცა, მიუხედავად ამისა, ამბობს, რომ ბედნიერება არ ნიშნავს ჰედონისტურ სიამოვნებას. მისთვის ბედნიერება ნიშნავს ინტელექტუალურ და სულიერ საქმიანობებს.  ჯონ სტუარტ მილის აზრით, ყველა სიამოვნება თანაბარი არ არის.  არსებობს „უკეთესი“ და „უარესი“ სიამოვნებები. ზოგი უფრო მნიშვნელოვანი და ღირებულია. მისთვის ადამიანად ყოფნა არ ნიშნავს მხოლოდ ჰედონისტური სიამოვნებისთვის ყოფნას.  ჭეშმარიტი სიამოვნება მილისთვის ფილოსოფიის წიგნის კითხვაა და არა სუშის ჭამა. პოეზიის კითხვა და არა ბურგერ ბარში წასვლა.  მილის სურვილი იყო, რომ გამოერჩია უმაღლესი, ინტელექტუალური სიამოვნება, რომელიც მეტად ნაყოფიერია და აქვს პოტენციალი რომ უფრო მეტ ადამიანს მოჰგვაროს სიამოვნება და მეტად დიდ ხნიანია უფრო დაბალი, ჰედონისტური სიამოვნებისგან, რომელიც ხანმოკლე და წარმავალია.  რომ დავუბრუნდეთ უკეთეს და უარეს სიამოვნებებს, ცხადია, სიამოვნების აღქმა სუბიექტურია და არ არსებობს რაიმე, რაც ყველა ადამიანში ერთნაირ განცდას აღძრავს. მილის მთავარი არგუმენტი კი ისაა, რომ ინტელექტუალური სიამოვნების მიღება ბევრად აღემატება სენსორული შეგრძნებებით განცდილ სიამოვნებას. ამრიგად, როდესაც მილი ამბობს, რომ უნდა იყოს უკმაყოფილო სოკრატე, ის გულისხმობს, რომ ურჩევნია იყოს ბრძენი, განათლებული, ინტელექტუალური და იყოს იმ მომენტში დაუკმაყოფილი, თუმცა მომავალში მეტად ხანგრძლივი, შინაარსიანი ბედნიერების პოტენციალით.   

გარდა ამისა, ვფიქრობ ,მილი გულისხმობს, რომ უმჯობესია იყო ჭკვიანი, იმიტომ რომ, მისი აზრით, ადამიანს გონებრივი და რაციონალური შესაძლებლობების განვითარებით შეუძლია ბედნიერების ყველაზე მაღალი მწვერვალის მიღწევა.  ცხოვრებაში რამეს რომ მიაღწიო, აუცილებელია ტვირთი საკუთარ თავზე აიღო. ისინი, ვინც თესლს თესავენ, იღებენ კიდეც მოსავალს.  უბრალოდ წოლით, ლოდინით და ოცნებით ვერ მიაღწევ მისაღწევს. ცოტახნიანი შრომა და ტანჯვა კი ღირს გრძელვადიანი ბედნიერებისთვის.

თუმცა კი ღირს მართლა?  ვფიქრობ, რომ ჯობია იყო კმაყოფილი იმით, ვინც ხარ და არ გაფლანგო ცხოვრება იმის სურვილით, რომ სხვანაირი იყო. არც ყველა ფილოსოფია არის ერთნაირი ღირებულების, ისევე როგორც ყველა საჭმელს არ აქვს ერთნაირი კვებითი ღირებულება. ვინ ითვლის რომელია უდიდესი ბედნიერება, ან რომელია უფრო მნიშვნელოვანი. შეუძლებელია განსაზღვრო ადამიანისთვის ინდივიდუალური ბედნიერება რა ხარისხშია. ანუ არ შეგვიძლია ადამიანის ინდივიდუალური ბედნიერებისშეფასება. ვიღაცას შეიძლება აბედნიერებდეს ნაყინის ჭამა და საერთოდ არ გვრიდეს ბედნიერებას არისტოტელეს კითხვა  და პირიქით.  თუ იმ კუთხით ვიფიქრებთ, რომ  არისტოტელეს წაკითხვის შემდეგ განათლდები და მეტია შანსი რომ ხანგრძლივად და ინტელექტუალურად იყო ბედნიერი, ეს მაინც არ არის წინაპირობა, რომ  შეიძლება ამ განათლებით რამე უკეთესი შექმნა. მაგრამ შეიძლება, რომ ნაყინი შეჭამო და ამ დროს რაღაც ისეთი იდეა მოგივიდეს, რომლითად შეიძლება მაქსიმალური ბედნიერება მოუტანო შენთავსაც და საზოგადოებასაც. ღორებიც შეიძლება იყვნენ ჭკვიანები, უბრალოდ არასდროს არ გვისწვლებია მათთვის. 

მარიამი ნარიმანიძე

პიტერ ზინგერის მორალური კომპასის შეცდომები

13.04.2021

რას მოიმოქმედებდით იმ შემთხვევაში თუ გვერდით ჩაუვლიდით აუზს, სადაც პატარა ბავშვი იხრჩობა? ალბათ, ადამიანთა უმრავლესობა დაუფიქრებლად გადახტებოდა აუზში ბავშვის გადასარჩენად, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ამით მათ ტანსაცმელი დაუსველდებოდათ, ან მნიშვნელოვან საქმეზე დააგვიანდებოდათ. პიტერ ზინგერი ცნობილ ესეში შიმშილობაზე, სიმდიდრესა და მორალურ ვალდებულებებზე ადამიანთა მორალის ჭრილში განიხილავს მსოფლიოში არსებულ გაჭირვებასა და შიმშილს. 1970-იან წლებში ბანგლადეშში მიმდინარეობდა ომი დამოუკიდებლობისთვის, რამაც გამოიწვია ათასობით ადგილობრივი მოსახლეობის მიგრაცია ინდოეთში თავშესაფრის საპოვნელად. ამას კი შედეგად მოჰყვა მასობრივი შიმშილობა დაგაჭირვება. სწორედ ეს გახდა ზინგერის შთაგონების წყარო, დაეწერა ესე, სადაც ის საკუთარი მორალური ღირებულებების ჭრილში განიხილავს საკითხს და აკრიტიკებს იმ ადამიანებს, რომლებიც ერთგვარგულ გრილობას იჩენენ ქველმოქმედების მიმართ.

ზინგერის მთავარი მიზანი არის, შევეცადოთ მსოფლიოში თავიდან ავიცილოთ ან შევამციროთ გაჭირვების დონე, თუკი ამ მიზნისთვის არ გვჭირდება მსხვერპლად შევწიროთ რაიმე ჩვენთვის მორალურად ღირებული. თუ ჩემს ქმედებას უფრო მეტი სარგებელი მოაქვს საზოგადოებისთვის, მაშინ მორალურად გამართლებულია ვისწრაფვოდე ამ მიზნისკენ. თუ აუზში გადახტომით გადავარჩენ ბავშვს, მორალური თვალსაზრისით გამართლებულია სწორედ ასე მოვიქცე და უგულებელვყო ტანსაცმლის დასველების ან დაგვიანების ფაქტორი. ამ კუთხით განიხილავს ის ბანგლადეშში არსებულ ვითარებასაც. ეს ორი მაგალითი ზინგერისთვის პრინციპულად არ განსხვავდება,მისთვის არ აქვს მნიშვნელობა გვერდით მყოფ ბავშვს ვეხმარებით თუ კილომეტრებით დაშორებულ ბანგლადეშელ ლტოლვილს, მორალური ასპექტით ეს ორი შემთხვევა ერთი და იგივეა. ვფიქრობ, რომ ზინგერის მსჯელობა ზედმეტად ზოგადი და აბსტრაქტურლია. ზემოთ ნახსენებ ორ მაგალითს შორის მკვეთრი ტოლობის ნიშნის დასმა, ჩემი აზრით, მიუღებელია. აუზში ბავშვის გადარჩენით ქმედების შედეგი იმ მომენტშივე განსაზღვრულია, ამიტომაც ვიღებ ბავშვის გადარჩენი სგადაწყვეტილებას, მაგრამ ბანგლადეშში გადარიცხული თანხით რამდენად ვეხმარები მე იქ მცხოვრებ უსახლკაროს, ამ შედეგის დანახვა არ შემიძლია. შეიძლება არც იქონიოს არანაირი ზეგავლენა ჩემმა გადარიცხულმა თანხამ, ანუარესშემთხვევაშიესთანხადაიკარგოს, თუმცაშეიძლებოდაგადარიცხვისმაგივრად, ამფულითდავხმარებოდიჩემსახლობელს, რომელიცშიმშილობს, მეყიდამისთვისსაჭმელიდაამითმისიბედნიერებისკოეფიციენტისაგრძნობლადგამეზარდა. მართალია, ზინგერის მოსაზრებები ჰუმანურობის, ალტრუიზმის ჩანერგვას ისახავს მიზნად, მაგრამ, ჩემია ზრით, დაუშვებელია მკვეთრად კონსტრუირებული იყოს მორალურობის და ამორალურობის საკითხი.

ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ხარვეზი, რაც ზინგერის მსჯელობაში იკვეთება არის სანდოობა არაასანდოობის საკითხი. დამაბრკოლე ბელბარიერად იქცევა ხოლმე იმის ბუნდოვანება, რამდენად მიაღწევს ჩემი შეწირული თანხა გაჭირვებულ ბენგალელამდე. ამასთან, ინფორმაციის უტყუარობაც ეჭვს შეიძლება იწვევდეს. უფრო გასაგებად, მე, რომელიც ვცხოვრობ კილომეტრებით შორს, საქართველოში, თბილისში და არ გამაჩნია არანაირი წვდომა ბენგალელ მოსახლეობაზე, უნდა ვენდო თუნდაც პიტერზინგერის ნათქვამს, რომ მილიონობით ადამიანი შიმშილით იღუპება და მათ დასახმარებლად გავიღო სახსრები. არ არის არანაირი გარანტია იმისა, რომ ეს ქველმოქმედებისთვის კეთდება და არ არის უბრალოსატყუარა ან თაღლითური სქემა, რომელიც ხალხის მოტყუებაზეა ორიენტირებული. საკამათოა ასევე ისიც, რამდენადაა დამოკიდებული დანაშაულის შეგრძნება დისტანციაზე. რადგანაც ბენგალელი ხალხი ჩემგან კილომეტრებითაა დაშორებული შეიძლება მათი არ დახმარებით ნაკლებ დანაშაულის გრძნობას განვიცდიდე, ვიდრე იმ ადამიანის გასაჭირის დაიგნორებით, რომელსაც ჩემს თვალწინ სჭირდება დახმარება. ჩემი აზრით, ეს მსჯელობაც ზედმეტად ზოგადია და არაა დამოკიდებული მხოლოდ მანძილზე. რთულია განსაზღვრო დახმარებით გამოწვეული შედეგი. მაგალითად, ხშირად ჩვენს გვერდით მყოფ ადამიანსაც არ ვეხმარებით იმის გამო, რომ არ ვიცით კეთილშობილური მოტივით შთაგონებული ქმედება მართლა იმ შედეგს მოიტანს, რაც განსაზღვრული გვქონდა თუ პირიქით უარესი ვქნათ ჩვენი „დახმარებით“. რთულია ზუსტად განსაზღვრო მოქმედებისგეგმა, რომ დადებითი შედეგი მივიღოთ. ამის გამო მე შეიძლება არც განვიცდიდე დანაშაულის გრძნობას ჩემი გულგრილობის გამო, რადგან მიმაჩნდეს, რომ უმოქმედობით იმაზე მეტად ვეხმარები, ვიდრე ამას რაიმე ქმედებით ვიზამდი.

ამასთანავე, ბუნდოვანია ზინგერის ის არგუმენტიც, სადაც ამბობს, რომ ხუთ დოლარზე მეტს თუ გადავრიცხავ გაჭირვებულთა დასახმარებლად, უფრო აალბათობა იმისა, რომ უფრო მეტს დავეხმარები და უფრო მეტად შევამცირებ სიღარიბის დონეს მსოფლიოში. მაგრამ სად გავავლოთ ზღვარი, რა არის საკმარისი და რა არა? ან ვის შეუძლია ობიექტურად განსაზღვროს თანხის რაოდენობა, რომელიც საკმარისი იქნება? აქ მართალია ზინგერი ამბობს, რომ თითოეული იმდენით უნდა დაეხმაროს სხვას რამდენითაც მაქსიმალურად შესაძლებელია, მაგრამ მე ხომ ამით ჩემს კეთილდღეობას ვიკლებ, რათა სხვას ოდნავ მაინც გავუუმჯობესო ცხოვრების დონე, თუმცა არ მაქვს გარანტია ჩემი მოკლებული თანხა იქნება თუ არა საკმარისი ამისთვის. ეს თანხა შეიძლება ბენგალელი მოსახლეობისთვის, ასე ვთქვათ, ზღვაში წვეთი იყოს, მაგრამ ჩემთვის მაინც მნიშვნელოვანი რაოდენობა გამოდის, რადგან დავუშვათ, 5000 ლარი ერთი ადამიანითვის შესაძლოა სერიოზული თანხა იყოს, მაგრამ 5 მილიონი ადამიანისთვის არც ისე მნიშვნელოვანია.

ასევე შესაძლოა, რომ ერთი შეხედვით უანგარო ქმედებები მართული იყოს ადამიანის ეგოისტური ფაქტორებით. მაგალითად, გათავისუფლდეს დანაშაულის გრძნობისგან, ან გაიუმჯობესოს გუნება-განწყობილება და სხვების დახმარება უბრალოდ საშუალებაა ამ მიზნის მისაღწევად. შესაბამისად, რომელიც უფრო ცხადად დაანახებს, რომ მის ამ „მსხვერპლშეწირვას“ მართლაც მოაქვს შედეგი, იმ გზას აირჩევს, ტანსაცმლის ყიდვაზე უარისთქმა, იმ პირობით, რომ ეს თანხა ბანგლადეშში გაჭირვებულთა დასახმარებლად გადაირიცხება არ იძლევა ცხად შედეგს. ამიტომ ის ფაქტი, რომ მე კონკრეტულ სიტუაციაში უარს ვამბობ ბანგლადეშში გაჭირვებულთა დახმარებაზე, ჩემს ამორალურობას არ ადასტურებს.

მიუხედავად იმისა, რომ პიტერ ზინგერის ესე მიზნად ისახავს ჰუმანურობისა და ალტრუიზმის გაღვივებას ადამიანებში, ვფიქრობ, მისი რამდენიმე მოსაზრება სერიოზულ ხარვეზს შეიცავს, მისი მსჯელობა უფრო მეტად რადიკალურია, მორალურ ვალდებულებებს მკაცრად განსაზღვრავს, ამგვარი მიდგომა კი, ჩემი აზრით, არ არის ბოლომდე რელევანტური.

 



ვერიკო შარაბიძე

ინდივიდი, როგორც საზოგადოების მთლიანობის განმსაზღვრელი ნაწილი, თუ საზოგადოება, როგორც უთვალავ ინდივიდთა ჯამი

13.04.2021

კონსეკვენციალიზმის ერთ-ერთი ფორმის, უტილიტარიზმის, ხედვით, საყოველთაოდ აღიარებული მორალიც პირობითი, არამდგრადია, ამ მოძღვრების შესაბამისად, კარგი და ცუდი განისაზღვრება არა რელიგიური ან საზოგადოდ გავრცელებული შეხედულებების მიხედვით დეტერმინიზებულად, არამედ შედეგით, თუ ეს უკანასკნელი დანახარჯებთან შედარებით საზოგადოებისთვის სარგებლის მომტანია, გამართლებულია ამორალური ქმედებაც, როგორი რადიკალური ხასიათიც არ უნდა ჰქონდეს მას. საინტერესოა, რა პოზიციას იკავებს ეს მოძღვრება მაშინ, როდესაც ინდივიდის უფლებები, კეთილდღეობა საზოგადოების სარგებელთან იკვეთება? ვინაიდან უტილიტარიზმი ძირითადად სოციუმის ბედნიერებაზე, კმაყოფილებაზეა  ორიენტირებული, საზოგადოების კეთილდღეობა კი ხშირად დიდად აჭარბებს უმცირესობათა დანაკარგებს, შეგვიძლია თუ არა შევზღუდოთ ინდივიდთა უფლებები და თან სოციუმიც დავარწმუნოთ ამის საჭიროებაში?

 უკეთ აღქმისთვის, წარდმოიდგინეთ, ერთი მარტივი მაგალითი, რომელსაც შემდგომში განვაზოგადებთ: მთავრობამ გადაწყვიტა ქალაქის ცენტრალურ ტერიტორიაზე მაგისტრალის აშენება, რომელიც ერთი-ასად გაადვილებდა  მი-მოსვლას, აღმოფხვრიდა საცობების პრობლემას, რაც, მართლაც, დიდ სარგებელს მოუტანდა მოსახლეობას,  თუმცა,  გასათვალისწინებელია ისიც, რომ  იდეის ორგანიზატორებს სიკეთეების სანაცვლოდ მოუწევდათ ქალაქის რაღაც მონაკვეთზე  კერძო საკუთრებაში არსებული რამდენიმე სახლის დანგრევა. რა უნდა გააკეთოს მთავრობამ თუ შენობის მფლობელი უარს ამბობს კერძო საკუთრების დათმობაზე, განმარტავს, რომ სახლი მისთვის გაცილებით მეტია, ვიდრე უბრალოდ საცხოვრებელი და არ აპირებს კომპენსაციისა თუ რაიმე სხვა სიკეთეების სანაცვლოდ მის დათმობას?

 Eminent domain-ისა და, შემდეგში, თავისმხრივ, უტილიტარიზმის მიმდევრები გიპასუხებენ, რომ ასეთ დროს მფლობელს ძალდატანებით უნდა ჩამოართვან საკუთრება, ვინაიდან ეს მოხმარდება „საერთო სიკეთეს“, გაწეული დანახარჯი მკვეთრად კონცენტრირებულია, შედეგები აზარალებს ძალიან მცირე ნაწილს, მიღებული სარგებელი კი გაფანტულია (მაგისტრალზე მოძრაობა შეუძლია ნებისმიერს), შესაბამისად, ეს უკანასკნელი დიდად აჭარბებს კომპრომისებს. მორალსაც ხშირად ამ გადაწყვეტილებამდე მივყავართ, პატარა ასაკიდან გვარწმუნებენ, რომ ცხოვრებაში არც თუ ისე იაშვიათად მოგვიწევს ეგოიზმის, საკუთარი სურვილებისა და ოცნებების დათმობა უფრო მასშტაბური ბედნიერების მოსაპოვებლად, უფრო მეტი ადამიანის გასაბედნიერებლად. თუმცა, პირადად მე არ მგონია ეს თეორია გამართლებული, საზოგადოება არაფერია სხვა, თუ არა კრებული ინდივიდთან, რომელთაგან რიგითი და უმნიშვნელო არავინ არ არის, ცალკეულ პიროვნებათა უკმაყოფილება საბოლოოდ მაინც საზოგადოების უკმყოფილებისკენ მიისწრაფვის. ზემოაღნიშნულ მფლობელს არაფერი დაუშავებია, მას სრული უფლება აქვს, არ დათმოს საკუთრება. თუ ჩვენ ასე  შეველევით პიროვნულ თავისუფლებას, შევლახავთ ადამიანთა უფლებებს, ხვალ მაგისტრალის მსგავსად, ნაკლებფუნდამენტური მოთხოვნები წამოიჭრება, დღევანდელი გადაწყვეტილების  შედეგით აღფრთოვანებული თქვენ, შესაძლოა ხვალ თავად გახდეთ დაზარალებული. მართალია, განხილული შემთხვევისას სარგებელი დიდი გვქონდა, მაგრამ ამას თან ახლდა დანაკარგიც, არ აშენებისას კი  საზოგადოება პირდაპირ არაფერს კარგავს, უბრუნდება ოცნებამდელ საზღვრებს, აგრძელებს ცხოვრებას ისე, როგორც აქამდე ცხოვრობდა, დანახარჯი ამ დროს მხოლოდ ალტერნატიულია. ჩრდილოატლანტიკური კავშირის კოლექტიური უსაფრთხოების დაცვის ქმედითუნარიანობა განისაზღვრება იმით, რომ ალიანსის წევრ ერთ ქვეყანაზე თავდასხმა განიხილება, როგორც მთლიანად ალიანსზე თავდასხმად. ნატოც, „მაგისტრალის იდეის ორგანიზატორებივით“, გადაწყვეტილების მიღებისას მოსალოდნელი შედეგის მაქსიმალურ სარგებლიანობაზე რომ ფიქრობდეს, მას არ მოუნდებოდა ერთი რომელიმე ქვეყნის დასაცავად მთლიანად ალიანსის სამხედრო რესურსების გაფლანგვა, ორიენტირებული იქნებოდა არა წევრების დამხარებაზე, არამედ ორგანიზაციის მატერიალურ ძალაუფლებაზე, არ ეცდებოდა, ერთი ქვეყნის კონფლიქტში ჩარევას და, შედეგად, ვერც ასეთი გავლენიანი, სახსრიანი იქნებოდა. უფრო შორეული პერსპექტივით, არ დახმარების შემთხვევაში ნელ-ნელა დაკარგავდა სხვადასხვა სახელმწიფოებს, თავისთავადობას  და, საბოლოოდ, თავადაც განადგურდებოდა.

   ჭურჭელს თუ, ბზარი გაუჩნდა (თუდნაც პატარა ადგილას) შესაძლოა, მალე დესტრუქციულმა რღვევამ მთლიანად დაამტვრიოს.  ამ ასპექტით უტილიტარიზმისა და ლიბერალიზმის, საზოგადოების ინტერესებისა და ინდივიდის თავისუფლების კვეთისას, ვფიქრობ,  პრიორიტეტი კერძო ავტონომიის პრინციპს, ინდივიდზე ორიენტირებულ  ხედვებს ენიჭება.

   

ანი ჯვარიძე

ვის აკისრებს პასუხისმგებლობას უტილიტარიზმი, ანუ, დამნაშავეა ყველა თუ არავინ?

13.04.2021

უტილიტარიზმის თეორია გულისხმობს ისეთი მოქმედებების განხორციელებას, რომლებიც მაქსიმალური სარგებლიანობის, საერთო სიკეთის მომტანი იქნება. უტილიტარიზმი კონსეკვენციალიზმის ერთ-ერთი ფორმაა, რაც იმას ნიშნავს, რომ უტილიტარიზმი ქმედების მორალურ ღირებულებას ზომავს და აფასებს იმ შედეგით, რომელიც ამ ქმედებას მოჰყვება. თუ უტილიტარისტებს დავუჯერებთ, გამოდის, რომ მანამ, სანამ რაიმე ქმედებას განვახორციელებთ, ჯერ უნდა დავფიქრდეთ, რა შედეგი მოჰყვება ამ ქმედების განხორციელებას და რა შედეგი - მის არგანხორციელებას. თუ პირველი მოსალოდნელი სარგებლიანობით აჭარბებს მეორეს, მაშინ ამ ქმედების განხორციელება ღირს.

სწორედ უტილიტარიზმის პერსპექტივით, პიტერ სინგერი საკუთარ ესეიში - „Famine, Affluence and Morality” აყალიბებს პრინციპს, რომლის მიხედვითაც თუ შეგვწევს ძალა, რომ ხელი შევუშალოთ უარყოფით მოვლენას ისე, რომ გაღებული მსხვერპლი თავისი მორალური მნიშვნელობით არ უტოლდებოდეს ამ მოვლენის მიერ მოყენებულ ზიანს, მაშინ ვალდებულები ვართ, ასე მოვიქცეთ. მისთვის მთავარი შედეგია და არ აქვს მნიშვნელობა ისეთ ფაქტორებს, როგორებიცაა ადამიანებთან სულიერი სიახლოვის ხარისხი, ფიზიკური მანძილი, კონკრეტულ მოქმედებაში თუ უმოქმედობაში მონაწილე ადამიანების რაოდენობა და სხვა. მსურს, ამ პრინციპის ცალკეული ნაწილები გავაკრიტიკო.

ცხადია, ვეთანხმები, რომ თუ უარყოფითი მოვლენის პრევენცია შეგვიძლია კონკრეტული ქმედებით ისე, რომ ამ ქმედების შედეგად მიღებული ზიანი არ უტოლდებოდეს ან არ აჭარბებდეს ამ უარყოფითი მოვლენის მიერ გამოწვეულ ზიანს, უკან არ უნდა დავიხიოთ. მაგრამ საინტერესოა, მართლაც არ აქვს მნიშვნელობა გარემო ფაქტორებს იმ პასუხისმგებლობის განსაზღვრისას, რომელიც კონკრეტულ შემთხვევებში გვეკისრება? ვფიქრობ, სინგერი ზედმეტად რადიკალური იყო მაშინ, როდესაც ამბობდა, რომ არანაირი მორალური მნიშვნელობა არ გააჩნია ისეთ ფაქტორებს, როგორებიცაა, მაგალითად, კონკრეტულ ადამიანთან სიახლოვის ხარისხი და ფიზიკური მანძილი. მე არ ვფიქრობ, რომ ერთნაირი პასუხისმგებლობა მაკისრია იმ ადამიანის წინაშე, რომელიც, პირობითად, დედამიწის მეორე ბოლოში ცხოვრობს და იმ ადამიანის წინაშე, რომელიც ჩემთან ახლოსაა როგორც ფიზიკურად, ისე სულიერად. გარდა ამისა, პასუხს ვერ ვაგებ ჩემგან ათასობით კილომეტრის მოშორებით მიმდინარე მოვლენებზე, მაშინ როცა შეიძლება, პასუხისმგებელი ვიყო თითქმის ყველაფერზე, რაც ჩემი არსებობის არეალში ხდება.

სხვა საკითხია, რამდენად მნიშვნელოვანია განსაზღვრულ სიტუაციაში პასუხისმგებლობის განსაზღვრისას ადამიანების რაოდენობა და ნაწილდება თუ არა ეს პასუხისმგებლობა ყველა მათგანზე თანაბრად. ამ საკითხის განხილვა შეიძლება როგორც მორალურ, ისე ფსიქოლოგიურ ჭრილში. ადამიანები არც თუ ისე იშვიათად ვიღებთ არასწორ გადაწყვეტილებებს. მაგალითად, თეორიულად ვიცით, რომ თუ ახალი ტანსაცმლისთვის გადანახულ ფულს მშიერ ადამიანს მოვახმართ, ეს გაცილებით მეტი სიკეთის მომტანი იქნება მშიერი ადამიანისთვის, ვიდრე ახალი ტანსაცმელი - ჩვენთვის. თუმცა, როგორც წესი, ასე არასდროს ან ძალიან იშვიათად ვიქცევით. ვგრძნობთ თუ არა დამნაშავედ თავს ამ დროს? ზოგჯერ, ალბათ, კი. თუმცა, როგორც წესი, ეს სინანული, თვითგვემა თუ სინდიდის ქენჯნა მაქსიმუმ რამდენიმე წუთს თუ გასტანს ხოლმე. რატომ ხდება ასე? იმიტომ ხომ არა, რომ ყოველი ასეთი ფიქრის გონებაში გაელვებისას იქვე იმასაც ვიაზრებთ, რომ ჩვენ მსგავსად მილიონობით ადამიანი იქცევა. მილიონობით ადამიანი აყენებს პირველ ადგილას საკუთარ არააუცილებელ სურვილებს და სხვა ადამიანებს შიმშილისთვის „იმეტებს“. როგორც კი ამას ვიაზრებთ, თავს თითქოს უკეთ ვგრძნობთ იმ კოლექტიური პასუხისმგებლობის ან უფრო სწორი იქნება თუ ვიტყვით, უპასუხისმგებლობის გამო, რომელიც კაცობრიობას ახასიათებს. მაგრამ ერთი წამით, სულ ერთი წამით რომ წარმოიდგინო, რომ შენ ხარ ერთადერთი, ვისაც აქვს იმაზე მეტი რესურსი, ვიდრე სასიცოცხლოდ აუცილებელი მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლადაა საჭირო და, შესაბამისად, შენ ხარ ერთადერთი, ვისაც ღარიბი ადამიანების დახმარება შეუძლია,  საკუთარი უმოქმედობის გამო თავს ძალიან ცუდად იგრძნობ. მაშინ, როცა საკუთარ უმოქმედობას სხვების იდენტური ქცევით ვეღარ ვამართლებთ, დანაშაულის გრძნობა გვიტევს და თავს მოვალედ მივიჩნევთ, რომ რაიმე უფრო ღირებული გავაკეთოთ და საკუთარი არც თუ ისე მნიშვნელოვანი სურვილები ცოტა ხნით მაინც დავივიწყოთ. სხვათაშორის, არააუცილებელი სურვილების უარყოფის კუთხით, უტილიტარისტები ეპიკურელებს მაგონებენ, რომლებიც, თავის მხრივ, ქადაგებდნენ, რომ ადამიანმა საკუთარ თავში უნდა დათრგუნოს ისეთი არააუცილებელი სურვილები, როგორებიცაა, მაგალითად, ძვირფასი საჭმელი, ტანსაცმელი ძალაუფლება და სხვა. ერთი სიტყვით, ფსიქოლოგიურ ჭრილში საკმაოდ დიდი განსხვავებაა კოლექტიურ და ინდივიდუალურ უმოქმედობას შორის, თუმცა მორალურ ჭრილში, ცხადია, ადამიანების რაოდენობას შედეგისთვის არანაირი მნიშვნელობა არ აქვს.

ვფიქრობ, ისეთ გლობალურ პრობლემებში, როგორებიცაა შიმშილი, სიღარიბე, დაბინძურება და სხვა, ბრალი თითოეულ ჩვენგანს თანაბრად მიუძღვის და ამ პასუხისმგებლობას არ ამცირებს ის ფაქტი, რომ ამ ყველაფერში მარტო არ ვართ. თუმცა კონკრეტულ მოვლენებზე საუბრისას ჩემთვის მიუღებელია სინგერისეული რადიკალიზმი და ვფიქრობ, არაა სწორი იმ გარემო ფაქტორების უგულებელყოფა, რომელიც ამ მოვლენებს თან ახლავს.

დავითი ცომაია

თავგანწირვა უმრავლესობისათვის - მეტაფიზიკური უტილიტალური კონსეკვენციალიზმი

13.04.2021

     ჯერ კიდევ როდის თქვა მაკიაველმა, რომ მიზანი ამართლებდა საშუალებას... მიუხედავად მისი მოღვაწეობის მოტივისა - გაეერთიანებინა და აეღორძინებინა თავისი სამშობლო იტალია - იგი ამ წადილისა და მისწრაფების მართებულობას თავისი ღირებულებებით აფასებდა... ფაქტობრივად, ქვეყნის აღორძინებაში წვლილის შეტანა მისი პირადი სუბიექტური კეთილდღეობის შემადგენელი ნაწილი იყო, და არა ობიექტურობაზე დაფუძნებული კეთილდღეობისა, რა ობიექტურობასაც განსაზღვრავს ხალხი, ანუ უმრავლესობა. 

მაკიაველისნაირ პიროვნებებსა და მოაზროვნეებს ვერ ჩავთვლით უტილიტარიზმის ჭეშმარიტ მიმდევრად, ვინაიდან თავად მაკიაველი იბრძოდა და იღვწოდა იმისათვის, რაც თავად მიაჩნდა სწორად და საკეთილდღეოდ, ნაცვლად იმისა, რომ გაეთვალისწინებინა ზოგადი მოცემულობის, საზოგადოების, აზრი და დამოკიდებულება კეთილდღეობისა თუ ბედნიერების მიმართ და ემოქმედა მათი, ესე იგი, აბსოლუტური უმრავლესი ნაწილის ცხოვრების კეთილმოსაწყობად, ისე, როგორც თავად ამ უმრავლესობას მიაჩნდა, თუ რა არის სიკეთე და კეთილმოწყობა.

     ნამდვილი “ფილოსოფოსი” მშობელი, რომელიც ერთგულად ეთანხმება უტილიტარულ კონსეკვენციალიზმს, არ დაუშლის პატარა ბავშვს, უჭკუო და გამოუცდელ შვილს, რომ შეჭამოს უამრავი ტკბილეული, მიუხედავად იმისა, რომ მშობელმა იცის, ბევრი ტკბილეულის ჭამა ბავშვს მუცელს ატკენს და მის საჭმლის მომნელებელ სისტემაზე უარყოფითად იმოქმედებს. ნაცვლად ამისა - ვინაიდან ამგვარი მშობლისათვის ფიზიკური ჯანმრთელობა უმნიშვნელოა იმასთან შედარებით, რომ ბავშვმა ბედნიერად იგრძნოს თავი - იგი ნებაზე მიუშვებს შვილს (ესე იგი, ხელს შეუწყობს კეთილდღეობის შექმნას მისი ოჯახის წევრისათვის), რათა მიიღოს იმდენი ტკბილეული, რამდენიც სურს, და ისიამოვნოს ამით.

მოცემულ შემთხვევაში - როდესაც საქმე გვაქვს ამ ფილოსოფიური შეხედულების მეტაფიზიკურ ხედვასთან - შედეგი როდი წარმოადგენს ბავშვის ფიზიკური სიჯანსაღის დაზარალებას, არამედ ნამდვილი შედეგი, რომელიც ყოველივე ხელშესახებზე მაღლა დგას, მდგომარეობს იმაში, რომ ბავშვმა შინაგანად თუ ემოციურად ისიამოვნა და დატკბა, ანუ მიიღო სიკეთე.

     მარტივად რომ ვთქვათ, ობიექტური უტილიტარული კონსეკვენციალიზმის მომხრე საკუთარ კეთილდღეობასაც კი გადადებს გვერდზე იმ შემთხვევაშიც კი, თუკი იგი უმცირესობაში აღმოჩნდება. მაგალითისათვის, ნიკოლო მაკიაველი ჯერ გაიგებდა, თუ რას მიიჩნევს იტალიელი ხალხი კეთილდღეობად და ბენიერებად, და მერე ამისდა მიხედვით დაიწყებდა მოღვაწეობას პოლიტიკურ ასპარეზზე. თუნდაც ამ მოღვაწეობას მისი აზრით უარყოფითი შედეგი მოჰყოლოდა, მთავარი ისაა, რომ იგი იბრძოდა თავისი ქვეყნის მოსახლეობის აზრითა და დამოკიდებულებით ხელმძღვანელობით, და სწორედ ეს უკანასკნელი პროცესი გახლავთ შედეგი; სწორედ ეს საშუალება წარმოადგენს ნამდვილ უტილიტარულ შედეგს და არა თვალსახილველი შედეგი, მატერიალურად რომაა გამოხატული და მოცემული. ...საშუალება, რომელიც ითვალისწინებს უმრავლესობის დამოკიდებულებას, მიუხედავად უკანასკნელის მართებულობისა თუ მცდარობისა (რა მცდარობა-მართებულობაც, რასაკვირველია, პირადი აზრის ნაყოფია). 

     დღესდღეობით აქტუალურ და ფრიად ყურადსაღებ მოვლენას რომ შევეხოთ და გავაანალიზოთ უტილიტარული კონსეკვენციალიზმის ჭრილში, დაფუძნებული რომაა ღირებულებით შედეგზე - რა უკანასკნელიც შესაძლოა, წარმოგვიდგეს აბსტრაქტული და მეტაფიზიკური სახით - მოვიხმობ მსოფლიო პანდემიას და მისაგან გამოწვეულ ვაქცინაციის პროცესს: თუკი მიღებულია, რომ ვაქცინის გაკეთებით ადამიანის ჯანმრთელობას საფრთხე ასე თუ ისე არ დაემუქრება (სწორედ ესაა ვაქცინის იდეაც), მაშინ სახელმწიფო მთავრობამ უნდა იზრუნოს იმაზე, რომ საკუთარი მოქალაქეებისათვის ხელმისაწვდომი იყოს ხსენებული ვაქცინა. ერთი შეხედვით, ეს უნდა იყოს სწორედ ის შედეგი, რომელიც ფაქტობრივად ყველა ადამიანისათვის სიკეთის მომტანი იქნება; თუმცაღა შეიძლება ითქვას, რომ მოცემული შედეგი აუცილებლად სიკეთის მომტანი არ გახლავთ (რასაც უნდა ემსახურებოდეს უტილიტარიზმი), არამედ სასიკეთო შედეგს მივიღებთ მაშინ, როდესაც სახელმწიფო ორგანო დაეკითხება მოსახლეობას, სურს თუ არა ამ უკანასკნელს ვაქცინის შემოტანა ქვეყანაში და საყოველთა აცრის მიღება. შესაძლოა, ეს გამოკითხვა დაემთხვეს პირველ ხსენებულ შედეგს, თუმცა აქცენტი და მოტივი მართლაც განსხვავებულია… მაგრამ თუკი მოსახლეობა უარს განაცხადებს ვაქცინის მიღებაზე მისი არასანდოობის გამო, მაშინ - თუნდაც არ ეთანხმებოდეს ამ აზრს არც მთავრობა, არც სამედიცინო პერსონალი და არც მეცნიერები, ერთი სიტყვით, ამ საკითხში კომპეტენტური საზოგადოება - უტილიტარული კონსეკვენციალისტური ფილოსოფია მოითხოვს, აღსრულდეს მოთხოვნა ერისა და ნება ხალხისა, ეს უკანასკნელი ჯანმრთელობის გაუარესების გამო სრულიად რომ განადგურდეს მაინც; ვინაიდან აბსტრაქტული და ხელშეუხებელი ფსიქო-სულიერი კეთილდღეობის შედეგი - რომელსაც მართლაც მოაქვს ბედნიერება ხალხისთვის - გადასწონის უარყოფით ფიზიკურ შედეგს, რომელიც შესაძლოა, საერთოდაც არ აღიქმებოდეს უმრავლესობის მხრიდან ტრაგედიად და უბედურებად.

     მაშასადამე, ინდივიდი - რომელიც საკუთარი განსჯით უპირისპირდება უმრავლესობის დამოკიდებულებას ბედნიერებისა და კეთილდღეობის მიმართ - შესაძლოა, სხვა დანარჩენი ღირებულებით ან ბუნებითი სურვილით ეწინააღმდეგებოდეს მოცემულ ვითარებას, მაგრამ მისი ნება, ეს იდეურ-ფილოსოფიური ნებელობა, უბიძგებს იმისაკენ, რომ უმრავლესობის კეთილმოწყობას ემსახუროს (რაც არ დაიყვანება ფიზიკურ შედეგებსა და გავლენებამდე) და რომ დათმოს საკუთარი ბუნებითი მდგომარეობა, ინსტინქტები (თუნდაც თვითგადარჩენისა, ვაქცინის მიღებას რომ მოითხოვს) თუ სურვილები, თუნდაც მის სასარგებლოდ არ წარიმართოს გარემო-ვითარებები, მაგრამ სასარგებლო იყოს უმრავლესობისათვის, რა ყოველივეც მისათვის მისაღებია და უფრო აღმატებული, ვიდრე საკუთარი წადილი და პირადი დამოკიდებულება. პრაქტიკულად და ფაქტობრივად, საკუთარი წადილის დათრგუნვა იდეის გამო პირველზე უფრო დიდი და ძლიერი წადილია.

     ასე და ამგვარად, დღეს ჭეშმარიტი უტილიტარული კონსეკვენციალიზმის მომხრე - რომელიც უპირატესობას ანიჭებს საბოლოო შედეგს (თუნდაც მეტაფიზიკურსა და არამატერიალურს) და არა ხელშესახებსა თუ გარეგნულად დამაზიანებელს - თავს გადადებდა საკუთარი იდეისათვის, ანუ უმრავლესობის სიკეთისათვის, და - თუკი ხსენებული უმრავლესობა ეწინააღმდეგება ქვეყანაში ვაქცინაციას - თავადაც მხარს დაუჭერდა გაბატონებულ მოსაზრებასა და დამოკიდებულებას კეთილდღეობის შესახებ და უარს განაცხადებდა იმაზე, რომ სახელმწიფოს საკუთარი მოქალაქეებისათვის შემოეტანა ვაქცინა და დაწყებულიყო საყოველთაო აცრის პროცესი. 

ანნა ზანდარაშვილი

აბორტის მორალური ბონდოვანება უტილიტარიანიზმის მიხედვით

13.04.2021

უტილიტარიანიზმს, როგორც ფილოსოფიას, საკმაოდ მარტივად გასაგები იდეები აქვს აღებული საფუძვლად: ის მოქმედებს ერთგვარი ბედნიერების პრინციპის მიხედვით, რომლის მიხედვითაც ქმედება მიჩნეულია მორალურად სწორად და გამართლებულად მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ქმედების მიერ მოტანილი სარგებელი და ბედნიერება აღემატება ზიანსა და ტკივილს. ეს ხომ რაღაც უნივერსალური იდეაა, რომ ბედნიერება ჯობია უბედურებას და ადამიანმა არჩევნის გაკეთებისას უნდა იხელმძღვანელოს ამ უმარტივესი პრინციპით. მაგრამ, რაღა თქმა უნდა, თუ ფილოსოფიის მთავარ იდეას ჩავუღრმავდებით, მივხვდებით, რომ რეალურ ცხოვრებაში ყველაფერი ასე მარტივად არ კლასიფიცირდება. რეალობა არ არის ამგვარად მკაცრად განსაზღვრული, რომ უკლებლივ ყველა ქმედება უტილიტარიანიზმის მიერ დაწესებულ შავ-თეთრ  ჩარჩოს მოერგოს. შესაძლოა, ზოგიერთ ქმედებას ვერ დავარქვათ, ვერ ვუწოდოთ „კარგი“ ან „ცუდი“. გარდა ამისა,  არსებობს თუ არა რაიმე უნივერსალური საზომი, რისი საშუალებითაც გავზომავთ და შევაფასებთ ქმედების მიერ მოტანილ სარგებელს, რათა უტილიტარიანიზმის მთავარი კონცეფციების მიხედვით განვსაზღვროთ ქმედების სისწორე?

საინტერესოდ მიმაჩნია, უტილიტარიანიზმის ჭრილში განვიხილო აბორტის საკითხი და ამ ქმედების სისწორე თუ არასწორობა. აბორტი დღესდღეობით ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო თემაა, იქნება ეს რელიგიური, სამართლებრივი თუ მორალური ფაქტორების გამო. თვითონ აბორტის აქტმა შესაძლოა გავლენა მოახდინოს არაერთ პირზე, მაგალითად მშობლების ოჯახებზე, მეგობრებზე, თუმცა ამ შემთხვევაში აბორტში გასათვალისწინებელ ორ უმთავრეს მხარედ ავიღოთ უშუალო მონაწილენი, ანუ დედა და შვილი. დედის შემთხვევაში მაგალითად ვიღებთ იმ ადამიანს, რომელსაც არ უნდა შვილის გაჩენა. ასეთი ადამიანისთვის აბორტი არაერთი კუთხით იქნება ტკივილისა და უსიამოვნების შემამსუბუქებელი: არ მოუწევს მშობიარობისას თანმხლები ტკივილის განცდა, მოეხსნება ის სტრესი, ემოციური დისბალანსი, რომელიც ასევე, ხშირ შემთხვევაში მშობიარობის თანხლებ ფაქტორებს წარმოადგენს ხოლმე. იმ მშობლისთვის კი, ვისაც ბავშვის ყოლა თუ აღზრდა არ უნდა, შვილი ბევრად მეტი ზიანისა და უსიამოვნების მომტანი იქნება, ვიდრე ბედნიერების. ასე რომ განვიხილოთ, მხოლოდ ერთი მხარის გათვალისწინებით და ამასთან ერთად უტილიტარიანიზმის პრინციპების გათვალისწინებით, დედისთვის მორალურად სწორი გადაწყვეტილება იქნება აბორტის გაკეთება, რადგან ამ ქმედების განხორციელების შედეგად მას ობიექტურად მეტი სარგებელი და ბედნიერება ექნება, ვიდრე წინააღმდეგ შემთხვევაში. ამ კონკრეტულ მაგალითში მე ჰიპოთეტურად და თეორიულად განვსაზღვრე ქმედების შედეგად ერთი ადამიანის პოტენციური ინდივიდუალური ბედნიერება,  რომლის ზუსტი და მათემატიკური დადგენა არასდროს შეგვეძლება, რადგან, როგორც აღვნიშნე, არ არსებობს სასწორი, რომელსაც ბედნიერებისა და სარგებლის გაზომვა შეუძლია.

აბორტზე საუბრისას გასათვალისწინებელია მეორე მხარეც, რადგან სწორედ შვილის სიცოცხლე-სიკვდილის საკითხია საკამათო თემა. ჩემი აზრით, ყველაზე საინტერესო აქ ისაა, რომ თუ მშობელი გადაწყვეტს აბორტის გაკეთებას, შვილს ავტომატურად წაერთმევა ყველანაირი პოტენციური ბედნიერებისა და სარგებლის შეძენის შესაძლებლობა. ისეთი აბსტრაქტული რამ, როგორიც ბედნიერება და სარგებელია, ისედაც განუზომელი რამაა, მაგრამ აბორტის შემთხვევაში გვერთმევა შესაძლებლობა, რომ ვისაუბროთ ბავშვის თეორიულ ბედნიერებასა და სარგებელზეც კი, რადგან გადაწყვეტილება მიღებულია იმის გაუთვალისწინებლად, თუ რა შედეგის მომტანი შეიძლება იყოს ბავშვის დაბადება. გაუთვალისწინებელი კი იმიტომაა, რომ შეუძლებელია ამ ყველაფრის გათვალისწინება და წინასწარწარმეტყველება. მაშინ როგორ უნდა ვიმოქმედოთ უტილიტარიანიზმის პრინციპის მიხედვით, თუ აბორტის შვილის მხრიდან განხილვისას, არც კი ვიცით მისი დაბადება რაგვარი სარგებლისა და ბედნიერების მომტანი იქნება.

უტილიტარიანიზმის პრინციპებზე დაყრდნობით, ჩემი აზრით, აბორტი ვერ იქნება კლასიფიცირებული როგორც მორალურად გამართლებული ან გაუმართლებელი. აუცილებელია ქმედებაში მონაწილე ორივე მხარის ინტერესები იყოს გათვალისწინებული, რის შედეგადაც შეუძლებელია იმის თქმა, რომ ერთ-ერთი მხარის ინდივიდუალური ბედნიერება და სარგებელი გადაწონის მეორისას. რომც შეგვეძლოს ამ ფაქტორების აწონვა ან მათემატიკურად გამოთვლა, არავის შეუძლია იმის მტკიცება, რომ დედის ბედნიერება უფრო ღირებული და მნიშვნელოვანია, ვიდრე შვილისა, რომელსაც ყველანაირი უფლება და შესაძლებლობა ერთმევა აბორტის შედეგად. ამ ორი ცალკეული ქმედების შედეგის შედარება შეუძლებელია, რადგან ერთი მხრივ ვხედავთ გარკვეულ დასასრულს, როდესაც დედის ბედნიერება შედარებით მაინც ნათელი და აღქმადია, თუმცა შვილის შემთხვევაში კი ვერ ვიგებთ ბავშვის დაბადება მისთვის რამხელა ინდივიდუალური ბედნიერებისა და სარგებლის მომტანი იქნებოდა. ამ მაგალითის საფუძველზე მაინც შეგვიძლია იმის თქმა, რომ შეუძლებელია უტილიტარიანიზმის პრინციპების მიხედვით თითოეული ქმედების განსაზღვრა ისეთი აბსტრაქტული ფენომენების შედარების საფუძველზე, როგორიც ბედნიერება ან სარგებელია. 

 

ნინო ჩხიკვიშვილი

ეთიკური ეგოიზმის დადებითი და უარყოფითი მხარეები

13.04.2021

ეთიკური ეგოიზმი არის შეხედულება იმის შესახებ, რომ ადამიანებმა უნდა დაიცვან საკუთარი ინტერესები და არავის აქვს ვალდებულება ხელი შეუწყოს სხვისი ინტერესების დაცვას, რადგან მხოლოდ პირადი შეხედულებაა მნიშვნელოვანი.

ეთიკურ ეგოიზმზე დამ სმიტი და ბერნანდ მანდევილი საუბრობენ. ,,ერთა სიმდიდრესა“ და ,,ფუტკრების ზღაპარში“ აღწერილია ისეთი გარემო, სადაც ადამიანები პიროვნული კმაყოფილების ხმას მისდევენ და რის შედეგადაც, საზოგადოებისთვისაც მოაქვთ სიკეთე.

ყოველთვის, როდესაც რაიმე შეხედულებას განვიხილავთ, აუცილებელია, რომ მხოლოდ ერთი მხარე არ დავინახოთ და გამოვკვეთოთ ამ კონკრეტული იდეის დადებითი და უარყოფითი მხარეები.

ეთიკური ეგოიზმი ხელს უწყობს პიროვნების თვითშემეცნებას და თუ შეგვიძ₾ია შევისწავლოთ საკუთარი თავი, ეს გახდება წინაპირობა ჩვენი პროდუქტიოლობისა, რადგან ზუსტად მეცოდინება ის თუ რა გვჭირდება, რა გვსურს, რისთვის ვმოქმედებ. შესაბამისად, ეს გაცნობიერებული მდგომარეობა და შცნობა საკუთარი ინდივიდუალურობისა ხელს უწყობს ემოციური ინტელექტის განვითარებას, რაც შემდეგ საკითხშიც აშკარად ჩანს- თუ ადამიანი ყურადღებას ამახვილებს საკუთარ თავზე და მიჰყვება იმ გზას, რომელსაც ეთიკური ეგოიზმი გვთავაზობს, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს ადამიანი უფრო მეტ შესძლებლობასა და რესურსს პოულობს პირადი პროგრესისათვის, რადგან პერსონალური ინტერესები ხდება პრიორიტეტული. თვითკმარი ადამიანები სწორე ამ ნიშნით განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან, ის ვინც მუდმივად სხვაზეა კონცენტრირებული, კარგავს საკუთარი ცხოვრების მართვის სადავეებს. ეთიკური ეგოიზმის მიხდვით ადამიანი არა სხვის, არამედ საუთარ განვითარებაზე უნდა ამახვილებდეს ყურადღებას.
აღსანიშნავია ის თავისუფლებაც, რომელსაც ზემოაღნიშნული იდეა აძლევს პიროვნებას. ეს თავისუფლება სხვისი აზრისა და სურვილისაგან დამოუკიდებლობაში ვლინდება. ადამიანს უჩნდება ერთგვარი იმუნიტეტი გამიჯნოს ერთმანეთისაგან რა არის მისი და რა სხვისი ინტერესი.

პროდიქტიულობა საზოგადოებაში გაიზრდება, როდესაც ეთიკური ეგოიზმის შესაბამიად მომედებენ ინდივიდები. ამ შინაარსის სიტყვები ადამ სმიტმა მე-18 საუკუნეში დაწერა თავის ნაშრომში ,,ერთა სიმდიდრე“. ის აღნიშნავს, რომ როდესაც ადამიანები თავიანთი დაუოკებელი სურვილების დაკმაყოფილებას ერთპიროვნულად მისდევენ, მაშნ მათ უნებლიედ მოაქვთ სარგებელი მთელი საზოგადოებისათვის, რადგან როგორც წესი, ადამიანები უფრო მოტივირებულნი არიან იშრომონ საკუთარი თავის სასარგებლოდ, ვიდრე რაიმე სხვა მიზნის მისაღწევად. ეს ნიშნავს, რომ ამ შემთხვევაში პროდუქტიულობის დონე იზრდება, რადგან ყველამ ყურადღბა გაამახვილა იმაზე, თუ რა არის მათი ყოველდღიური საჭიროებები და ინტერესები. როცა ყველა თავის თავს ეძებს, მაშინ ზოგადი საზოგადო სიკეთე მიღწევადი ხდება.

მიუხედავად ამ დადებითი მხარეებისა, როგორც უკვე აღვნიშნე, საჭიროა ეთიკური ეგოიზმის უარყოფითი მახასიათებლებიც გამოვყოთ.

ეთიკური ეგოიზმის ერთ-ერთ მთავარი პრინციპი ისაა, რომ სხვა არავინაა პასუხისმგებელი შენს პირად საჭიროებებზე, რომ ყველა მოქმედებს საკუთარი ინტერესის შესაბამისად. ამიტომ, ნებისმიერი ურთიერთობა ისევ და ისევ ინტერესებზე და თუ ის კავშირი, რომელსაც ადამიანები ქმნიან აღარაა საჭირო ვინმეს წინსვლისათვის, მაშინ მარტივია ამ კავშირის გაწყვეტა.
ეთიკურ ეგოიზმზე კონცენტრირებულ საზოგადოებაშ ადამიანებს ემპათიის ნაკლებობა ახასიათებთ, რაც გარკვეულწილად ძალადობრივი ურთიერთობების წახალისებას იწვევს, რადგან როდესაც ადამიანები მხოლოდ და მხოლოდ საკუთარ თავს ითვალისწინებენ, ეს ძალადობრივ საზოგადოებას ქმნის.
იმის გამო, რომ ამოსავალი წერტილი მსგავსი შეხედულებისა მხოლოდ ინდივიდის ინტერესებია, ეთიკური ეგოიზმი ობიექტურობასაც გამორიცხავს, რადგან მსგავსი დამოკიდენულების წყალობით შეუძლებელი ვინმესთან ან რაიმესთან მიმართებით ვიყოთ ობიექტური.


რასაკვირველია, ეს იმას არ ნიშნავს, რომ ალტრუიზმი სრულია გაქრება. ხალხი მაინც დაეხმარება სხვებს,თუ ეს მათ მოუტანს სარგებელს, მაგალითად ქველმოქმედება, რაც ზრდის ქველმოქმედის პოპულარობას. შესაბამისად, მთავარი ისაა რომ სხვებზე ზრუნვა გახდება უკიდურესი მოქმედება, ნაცვლად იმისა რომ იყოს პრიორიტეტული.

 

ლიზი შტააძე

ინტერესთა კონფლიქტი შეზღუდული რესურსების პირობებში: უტილიტარიზმი თუ პრიორიტეტულობა?

13.04.2021

ადამიანური მოთხოვნილებები ყოველთვის მზარდია, რამდენადაც ყოველთვის არის შესაძლებელი კეთილდღეობის გაუმჯობესებაზე ფიქრი უფრო მეტი ან უკეთესი საქონლისა თუ მომსახურების საშუალებით. ამ უკანასკნელთა წარმოებისთვის კი სხვადასხვა რესურსია საჭირო, რომელიც საკუთარი ბუნებიდან გამომდინარე იშვიათია.
შეზღუდულობის დაშვება არის ის a priori დებულება, რომლიდანაც ამოდის ეკონომიკა ადამიანთა კონკრეტული მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების შესახებ შესაბამის გადაწყვეტილებათა მიღებისას. გარდა ეკონომიკის სფეროსა, შეზღუდულობის დაშვება ზოგადად, ადამიანის, როგორც ნებელობითი არსების, მიერ გადაწყვეტილების მიღების პროცესთანაა დაკავშირებული. ამის მიზეზი ადამიანის საზღვრული არსებობაა. ყველაზე მარტივად, ამჯერად სხვა რიგი შემზღუდავი ფაქტორების იგნორირებით, შეიძლება ითქვას, რომ ნებისმიერი ადამიანი დრო–სივრცით ჩარჩოებშია მოქცეული, რაც თავის მხრივ, აისახება მისთვის არსებულ შესაძლებლობების შეზღუდულობაზე.
ჯონ სტიუარტ მილის აზრით, ბედნიერების თანაბარი რაოდენობა თანაბრად სასურველია, არ აქვს მნიშვნელობა მსგავსი თუ განსხვავებული ადამიანები განიცდიან მას. მილის გაგებით, უტილიტარიზმის ამოსავალი პრინციპიც ესაა, რომელიც ერთგვარად უარყოფს მოგვიანებით ჩამოყალიბებულ კლებადი ზღვრული სარგებლიანობის კანონს, რადგან ამ დოქტრინის თანახმად, ცვლადის ყოველი ერთეულით ზრდა ერთნაირად ზრდის სარგებელს, ნებისმიერ შემთხვევაში.
პრიორიტეტული შეხედულება კი უტილიტარულისგან თვისობრივად განსხვავებულია: რაც უფრო ნაკლები კეთილდღეობის მქონეა ადამიანი, მით უფრო მეტად აქვს მნიშვნელობა მისთვის სარგებლის მინიჭებას. ამ ორი თეორიის პერსპექტივათა განსხვავებული ტიპოლოგია სხვადასხვაგვარად მიემართება რესურსების განაწილების პრობლემას, სხვადასხვაგვარად სახავს პრობლემის გადაჭრის გზას და შესაბამისად, ძირითად შემთხვევაში, თითოეული საპირისპირო შედეგამდე მიდის.
პანდემიის გამოცდილება კიდევ უფრო ხელშესახებს ხდის რესურსების განაწილების პრობლემას ადამიანების ჯანმრთელობასთან დაკავშირებით ფორს–მაჟორულ სიტუაციაში. დგება საჭიროება, ინტუიციისა თუ თეორიული პრინციპების დონეზე არსებული ცოდნა პრაქტიკაში გამოიცადოს. იმ ადამიანთა ჯგუფს, სადაც ჯანმრთელობის გაუარესებასთან დაკავშირებული რისკები მეტადაა კონცენტრირებული, უფრო სწრაფად ესაჭიროება დახმარების გაწევა, ვიდრე უფრო ხელსაყრელ მდგომარეობაში მყოფ ადამიანებს.
პრიორიტეტულობის აქსიოლოგიური პრინციპიდან გამომდინარე, უპირველეს ყოვლისა, უნდა დავეხმაროთ სწორედ ასეთ ადამიანებს, რადგან ტკივილი და სიამოვნება, უბედურება და ბედნიერება – სიმეტრიული ცნებები არაა, შეუძლებელია ერთის კომპენსირება მეორეთი, თითოეულის ტოლი აბსოლუტური მნიშვნელობების პირობებში. ამგვარი გადაწყვეტილების მიღებას თან ახლავს არაცალსახა პასუხის მქონე კითხვები, რომლებიც აბრკოლებენ პრიორიტეტული მიდგომის გამოყენების მიზანშეწონილობას.
მაგალითად, რა არის ის ზღვარი, სადამდეც უნდა მივცეთ თავს უფლება, გამოვიყენოთ შეზღუდული რესურსები ნაკლები კეთილდღეობის მქონე ადამიანებზე? რა სიგრძისაა/როგორ იზომება დროის ის მონაკვეთი, რომლის განმავლობაშიც ადამიანი უარეს მდგომარეობაში უნდა იყოს, რათა პრიორიტეტიით ისარგებლოს? რა ოდენობის და რა სახის უნდა იყოს ის სარგებელი, რომელიც აკლდება ალტერნატიულ გამოყენებას და იხარჯება კონკრეტულ ადამიანზე?
ამ კითხვების პასუხის გაცემის გარეშე რთულია პრიორიტეტულობის გამოყენების გონივრულობაზე საუბარი, რადგან არსებობს ალტერნატივა, რომლის გამოყენებას შესაძლოა უფრო მეტი საერთო სარგებელი მოეტანა და სწორედ მასთან შედარების საფუძველზე უნდა დადგინდეს ეს მიზანშეწონილობა.
როგოც უკვე აღვნიშნე, არსებობს მეორე ვარიანტი, რომელიც ამ შემთხვევაში უტილიტარიზმია. ამ თეორიის თანახმად, ქმედება არასწორია თუ აგენტს შესაძლებლობა აქვს ალტერნატიული ქმდების განხორციელებით უფრო მეტი საერთო ბედნიერება მიიღოს. საერთო ბედნიერება კი არის მომავალში მიღებულ ბედნიერებას გამოკლებული ასევე მომავალში მიღებული უბედურება.
კონკრეტულ სამედიცინო შეთხვევაში შესაძლებელი იყო რესურსების იმ ადამიანებზე გამოყენება, რომელთა ნაკლებად უარესი ჯანმრთელობის გაუმჯობესება საკმაოდ მაღალი ალბათობით იქნებოდა შესაძლებელი. ეს კი საბოლოოდ უფრო დიდ საერთო სარგებლამდე მიგვიყვანდა.
თუმცა უტილიტარიზმის შემთხვევაშიც არსებობს მისი ეფექტურობის შემაფერხებელი ფაქტორები. მაგალითად, თანაბარი წონების მინიჭება ბედნირებისა და უბედურებისთვის, ხშირად უბიძგებს ადამიანებს, ისაუბრონ უტილიტარიზმის მიერ ზარალის მნიშვნელობის იგნორირებაზე. მისი აქსიოლოგიის გათვალისწინებით, ზღვრულ მდგომარეობაში შესაძლებელია ინდიფერენტულობა გამომჟღავნდეს ერთი მხრივ, სიცოცხლის დაკარგვის საშიშროებასა, ხოლო მეორე მხრივ – ნაკლებად რისკიან მდგომარებას შორის. იმის გათვალისწინებით, რომ უტილიტარიზმის მთავარი პრინციპია ყველა ადამიანის მოთხოვნილებას თანაბარი მნიშვნელობის კოეფიციენტი მიანიჭოს, მან შესაძლოა სამედიცინო რესურსების განაწილების უკიდურეს შედეგამდე – სიცოცხლის დაკარგვამდე მიგვიყვანოს.
საბოლოოდ, უნდა ითქვას, რომ პრიორიტეტულობა და უტილიტარიზმი სხვადასხვა კრიტერიუმს აწესებს მაქსიმალური საერთო ბედნიერების მიღწევის გზაზე. თითოეული მოძღვრების შემთხვევაში არსებობს ესენციალიზაციის საფრთხე, რისი გამომწვევი მიზეზი ხშირად კეთილდღეობის ინდექსის ობიექტური ცოდნის შეუძლებლობა, ე.წ ეპისტემური დაბრკოლებაა. ეს მიზეზი საკმარისია იმისთვის, რომ შედეგი მიზანთან დიამეტრულ წინააღმდეგობაში მოვიდეს. ამის გათვალისწინებით, არ არის მიზაშეწონილი რომელიმე მოძღვრების უნივერსალურ სახელმძღვანელო პრინციპად გამოყენებაზე საუბარი.

გვერდები

 

ბლოგის ავტორები